«Hayot — o‘q. Shuning uchun qaysi nishonni ko‘zlashni, kamonni qanday ishlatishni bilishing kerak — so‘ng kamonni oxirigacha tortib, o‘qni qo‘yib yubor» (Genri van Daym).

«Hayotda muhimi — buyuk maqsadga ega bo‘lish va unga erishish uchun qobiliyat va qat’iyatga ega bo‘lishdir» (Gyote).

— Nega bunchalik yolg‘iz hayot kechirasiz? — deb so‘radi bir do‘sti Mikelanjelodan.

— San’at — rashkchi ma’shuqa, — javob berdi rassom. — U odamni butunligicha talab qiladi.

«Bugun g‘arbga qarab suzdik, bu bizning yo‘nalishimiz edi» — Kolumb kundaligiga kundan-kunga shu oddiy, ammo ulug‘vor so‘zlarni yozardi. Umid goh ko‘tarilib, goh so‘nardi, kompasning sirli og‘ishlaridan dengizchilarni dahshat va vahima bosardi, ammo Kolumb qo‘rqmay to‘g‘ri g‘arbga suzaverdi va har kecha kundaligiga shu so‘zlarni qo‘shib qo‘yaverdi.

Bugun muvaffaqiyatga erishish uchun odam aqlining barcha qobiliyatlarini bitta o‘zgarmas maqsadga jamlashi, «yo o‘lim, yo g‘alaba» degan darajadagi qat’iyatga ega bo‘lishi kerak. Uni maqsadidan chalg‘itadigan har qanday boshqa mayl bostirilishi lozim.

Odam chala o‘rganilgan o‘nlab hunar bilan och qolishi mumkin; to‘liq egallangan bitta hunar bilan esa — u eng oddiy hunar bo‘lsa ham — boy va mashhur bo‘lishi mumkin.

Ulkan va faol aqlga ega Gladston ham bir vaqtda ikki ishni qila olmasligini aytgan; u qaysi ishni qilsa, butun kuchini unga tashlardi. Agar Gladston kabi odamning muvaffaqiyati uchun kuchni shunday jamlash zarur bo‘lsa, oddiy bandalar kuchni «sochib» nimaga erisha olamiz?

Barcha buyuk odamlar diqqatni jamlash qobiliyati bilan ajralib turgan; bu qobiliyat ularni maqsadidan tashqaridagi hamma narsani unutishga majbur qilgan. Viktor Gyugo «Parij Bibi Maryam ibodatxonasi» romanini 1830-yilgi inqilob paytida, bog‘i ustidan o‘qlar vizillab uchib turgan bir vaqtda yozgan. U o‘zini bir xonaga qamab, kiyimlarini esa ko‘chaga chiqish vasvasasi bo‘lmasin deb boshqa xonaga qulflab qo‘ygan va o‘sha qishning ko‘p qismini katta jun ro‘molga o‘ralib, ishlash bilan o‘tkazgan.

Nyu-Yorklik bir ovchi gazetadagi e’longa javoban yigirma besh sent yuborib, miltiq o‘qi sochilib ketmasligining ishonchli retseptini so‘radi. Unga shunday javob keldi: «Hurmatli janob! Miltiq sochilmasligi uchun unga faqat bitta o‘q joylang».

Aniq maqsadni tanlagan bir iste’dodli odam kuchini sochib yuboradigan va nima qilishini hech qachon aniq bilmaydigan o‘n iste’dodli odamdan ko‘proq ish qiladi. Eng zaif jonzot ham kuchini bitta narsaga jamlab, biror narsaga erisha oladi; eng kuchlisi esa kuchini ko‘p narsaga sochsa, hech narsaga erisha olmasligi mumkin.

Olimlar hisoblashicha, ellik akrdan kam maydonga tushadigan quyosh nurida, agar uni jamlay olsak, dunyodagi barcha mashinalarni harakatlantirish uchun yetarli energiya bor. Ammo quyosh yerni abadiy yoritib tursa ham, hech narsani yondirmaydi; holbuki uning nurlari linza orqali bir nuqtaga yig‘ilsa, qattiq granitni eritadi, hatto olmosni bug‘ga aylantiradi. Qobiliyati yetarli odamlar ko‘p; ularga yetishmaydigani — kuchlarini bir nuqtaga jamlaydigan linza.

Sayyohlarning aytishicha, Venadagi qirollik qabristonida umidsizlikka tushib vafot etgan Avstriya imperatori Iosif II ning qabr toshiga shunday yozilgan: «Bu yerda eng yaxshi niyatlarga ega bo‘lgan-u, birorta ham rejasini amalga oshirmagan monarx yotibdi».

Ser Jeyms Makintosh ajoyib qobiliyatli odam edi. Uni bilgan hamma undan katta ishlar kutardi. Ammo uning hayotida maqsad yo‘q edi. Unda vaqti-vaqti bilan buyuk ishlar qilish ishtiyoqi qo‘zg‘alardi, ammo nima qilishni hal qilgunicha bu ishtiyoq bug‘lanib ketardi.

Bitta yo‘nalishda ishlatilgan bitta iste’dod sochib yuborilgan o‘nta iste’doddan cheksiz ko‘proq ish qiladi. Miltiq ichida o‘q orqasiga joylangan bir angishvona porox ochiq joyga to‘kilgan bir vagon poroxdan ko‘proq natija beradi. Miltiq stvoli — bu poroxga aniq yo‘nalish beradigan maqsad; usiz porox qanchalik sifatli bo‘lmasin, kuchsiz qoladi. Maktab yoki oliygohdagi eng bo‘sh talaba ko‘pincha amaliy hayotda o‘z sinfining «dahosi»dan o‘zib ketadi — chunki u qobiliyati kamroq bo‘lsa ham, uni bir maqsadga jamlay olgan.

«Falonchi meni faqat bitta g‘oyam borligi uchun masxara qiladi, — degan ekan yosh bir amerikalik kimyogar. — U hamma narsa haqida gapiradi, ko‘p narsada ustun bo‘lishga intiladi. Men esa tushunib yetdimki, agar biror devorni yormoqchi bo‘lsam, to‘plarimni doim bir nuqtaga qaratib otishim kerak».

Qadimiy maqol bor: «Bitta hunarning ustasi xotini va yetti bolasini boqadi, yetti hunarning ustasi esa o‘zini ham boqolmaydi».

Muvaffaqiyatga erishadigan odamning dasturi bor. U yo‘nalishini belgilaydi va unga amal qiladi. Rejalarini tuzadi va ularni bajaradi. To‘g‘ri maqsadiga boradi. Yo‘liga har safar qiyinchilik tashlanganda u yoqdan-bu yoqqa itarilmaydi; to‘siqdan oshib o‘tolmasa, uni yorib o‘tadi.

Maqsadingizga yopishib oling. Kasbni doimiy almashtirish har qanday muvaffaqiyat uchun halokatli. Yigit gazlama do‘konida besh-olti yil ishlagach, baqqollik qilsam yaxshiroq bo‘lardi degan qarorga keladi va shu bilan yangi ishida deyarli foyda bermaydigan besh yillik qimmatli tajribasini tashlab yuboradi. Shu tarzda u umrining katta qismini bir ishdan boshqasiga oqib yurib o‘tkazadi. O‘z kasbidagi tikanlarni ko‘rib, boshqalarnikida faqat atirgullarni ko‘rish naqadar oson!

Odam o‘z kasbida mahorat nuqtasiga — mahorati o‘z samarasini bera boshlaydigan nuqtaga yetgach, unda ulkan kuch hissi paydo bo‘ladi. Shu nuqtagacha, hunar o‘rganayotgan paytida, vaqt deyarli behuda ketgandek tuyuladi. Ammo aslida u mayda-chuyda bilimlarning katta zaxirasini to‘plagan, poydevor qo‘ygan, ko‘nikmalar shakllantirgan bo‘ladi.

Biroq «tinimsiz ishlasam, muvaffaqiyatga erishaman» deb o‘ylash ham doim to‘g‘ri emas. Rejasiz ishlash kompassiz dengizga chiqish kabi ahmoqlik. Okean o‘rtasida ruli singan kema ham «tinimsiz harakat qilishi», bug‘ini to‘liq ochib, doim suzib yurishi mumkin, ammo u hech qayerga yetib bormaydi — faqat tasodifan biror portga tushib qolmasa.

Janubiy Amerika dashtlarida doim bir tomonga egilib o‘sadigan bir gul bor. Agar sayyoh yo‘ldan adashsa va kompas ham, xarita ham bo‘lmasa, shu gulga qarab ishonchli yo‘lboshchi topadi: yomg‘ir qanchalik yog‘masin, shamol qanchalik esmasin, uning barglari shimolni ko‘rsatadi. Ba’zi odamlarning maqsadlari ham shunchalik ma’lum va o‘zgarmaski, ular qayerga ketayotganini hamma biladi. Bunday odamning boshiga nima tushmasin — hatto yelkanlarini bo‘ron uchirib ketsa, machtasi sinsa ham — uning kompas millari baribir umid yulduziga qarab turadi. Portiga yetib kelgan singan kema ham barcha yelkanlarini yoyib, maqsadsiz suzib yurgan to‘liq jihozlangan kemadan ko‘ra muvaffaqiyatliroqdir.

Faqat kuch-g‘ayrat yetarli emas; u barqaror, o‘zgarmas maqsadga jamlanishi kerak. «Muvaffaqiyatsiz daho» va «katta iste’dodli omadsiz» degan iboralar bejiz maqolga aylanmagan. Har bir shaharda o‘qimishli va iste’dodli, ammo hech narsaga erisha olmagan odamlar bor. Bilim ham, iste’dod ham biror ish qila olmasa, biror natijaga erisha olmasa — qadrsiz.

Gambettani o‘qish uchun Parijga jo‘natayotib, onasi unga: «Harakat qil, uyga kimdir bo‘lib qayt», — dedi. Chordoqdagi kichik xonasida qashshoqlik uni qattiq qiynadi, kiyimlari to‘zib ketdi — ammo nima bo‘pti? U dunyoda o‘z o‘rnini topishga ahd qilgan edi. Yillar davomida stoliga kishanlangandek qahramonona mehnat qildi. Nihoyat imkoniyat keldi va u Fransiyaning eng mashhur arboblaridan biriga aylandi.

Buyuk maqsad bilan yongan, bitta o‘zgarmas maqsad hukmronlik qilgan yigitdan ko‘ra ulug‘vorroq manzara yo‘q. U albatta g‘alaba qozonadi; dunyo bir chetga chiqib, unga yo‘l beradi. Dunyo doim irodali odamga yo‘l beradi.

Qadimgi rimliklar aytganidek: «Ikki quyonni quvgan birortasini ham tutolmaydi».