Janob Ashil Benuvilga.

Oq soqolli bir qari gado bizdan sadaqa so‘radi. O‘rtog‘im Jozef Davransh unga besh frank berdi. Men hayron qoldim. U menga dedi:

— Bu bechora menga bir voqeani eslatdi, uni senga aytib beraman, uning xotirasi meni hech tinch qo‘ymaydi. Mana u.

Gavrlik oilamiz boy emas edi. Kun o‘tkazardik, xolos. Otam ishlardi, idoradan kech qaytardi va ko‘p pul topmasdi. Ikki opam bor edi.

Onam biz yashayotgan tanqislikdan juda qiynalardi, eriga ko‘pincha achchiq gaplar, yashirin, zaharli ta’nalar topardi. Shunda bechora otam bir harakat qilardi, bu harakat yuragimni ezardi. U ochiq kaftini peshonasiga surardi, go‘yo yo‘q terni artayotgandek, va hech narsa demasdi. Men uning ojiz iztirobini his qilardim. Hamma narsadan tejardik; hech qachon mehmonga taklifni qabul qilmasdik, toki uni qaytarish kerak bo‘lmasin; oziq-ovqatni arzonlashtirilgan narxda, do‘konlarning qoldiq mollaridan olardik. Opalarim ko‘ylaklarini o‘zlari tikishar, metri o‘n besh santim turadigan jiyakning narxi ustida uzoq bahslashishardi. Kundalik ovqatimiz yog‘li sho‘rva va har xil qaylalar bilan pishirilgan mol go‘shtidan iborat edi. Aytishlaricha, bu foydali va quvvat beradigan ovqat ekan; men boshqa narsani afzal ko‘rardim.

Yo‘qolgan tugmalar va yirtilgan shimlar uchun boshimga dahshatli janjallar ko‘tarishardi.

Lekin har yakshanba biz eng yaxshi kiyimlarimizni kiyib, to‘lqinqaytargich bo‘ylab sayrga chiqardik. Uzun peshli surtukda, katta shlyapada, qo‘lqopda otam bayram kuni bayroqlar bilan bezatilgan kemadek yasangan onamga qo‘ltig‘ini tutardi. Birinchi bo‘lib tayyor bo‘lgan opalarim yo‘lga chiqish ishorasini kutib turishardi; lekin so‘nggi daqiqada oila boshlig‘ining surtukida doimo esdan chiqqan bir dog‘ topilib qolar va uni tezda benzinga ho‘llangan latta bilan artib tashlash kerak bo‘lardi.

Otam katta shlyapasini boshidan olmay, ko‘ylakchan holda ish tugashini kutib turar, onam esa yaqindan ko‘radigan ko‘zoynagini to‘g‘rilab, qo‘lqoplari buzilmasin deb ularni yechib, shoshib ishlardi.

Biz tantana bilan yo‘lga tushardik. Opalarim qo‘ltiqlashib oldinda yurishardi. Ular turmushga chiqadigan yoshda edilar, shu bois ularni shaharga ko‘z-ko‘z qilishardi. Men onamning chap tomonida yurardim, o‘ng tomonida otam borardi. Bechora ota-onamning bu yakshanba sayrlaridagi dimog‘dor qiyofasi, yuzlarining qotib qolgani, yurishlarining jiddiyligi hamon esimda. Ular gavdalarini tik tutib, oyoqlarini bukmay, salobat bilan qadam tashlashardi, go‘yo o‘ta muhim bir ish ularning o‘zlarini qanday tutishlariga bog‘liqdek.

Har yakshanba noma’lum va uzoq yurtlardan qaytib kirib kelayotgan katta kemalarni ko‘rganda otam o‘zgarmay bir xil so‘zlarni aytardi:

— Ha, agar Jyul shuning ichida bo‘lsa-ya, qanday kutilmagan quvonch bo‘lardi!

Otamning ukasi Jyul amakim bir vaqtlar oilaning qo‘rquvi bo‘lgan, endi esa uning yagona umidi edi. Men u haqda bolaligimdan beri eshitib kelardim, u haqdagi xayollar menga shunchalik tanish bo‘lib qolgan ediki, uni birinchi ko‘rishdayoq taniydigandek tuyulardi. Amerikaga jo‘nab ketgan kuniga qadar hayotining barcha tafsilotlarini bilardim, garchi uning hayotining o‘sha davri haqida faqat past ovozda gapirishsa ham.

Aytishlaricha, u yomon yo‘lga kirib ketgan ekan, ya’ni biroz pulni sovurib yuborgan ekan — bu esa kambag‘al oilalar uchun eng katta jinoyat. Boylarda ko‘ngil ochib yurgan odam shunchaki ahmoqlik qiladi. Uni jilmayib, «aysh-ishratchi» deb atashadi. Muhtojlarda esa ota-onasini asosiy sarmoyaga qo‘l urishga majbur qilgan yigit yaramas, bezori, qallob bo‘lib qoladi!

Bu farq adolatli, garchi ish bir xil bo‘lsa ham, chunki qilmishning og‘irligini faqat oqibatlari belgilaydi.

Xullas, Jyul amaki otam umid qilgan merosni ancha kamaytirib yuborgan edi; o‘z ulushini esa oxirgi chaqasigacha sovurib bo‘lgan edi.

Uni o‘sha paytlarda odat bo‘lganidek, Gavrdan Nyu-Yorkka boradigan savdo kemasiga o‘tqazib, Amerikaga jo‘natib yuborishgan edi.

U yerga borgach, Jyul amakim allaqanday mol bilan savdo qila boshladi va tez orada bir oz pul topayotganini, otamga yetkazgan zararini qoplay olishga umid qilayotganini yozdi. Bu xat oilada chuqur hayajon uyg‘otdi. Ilgari, aytishlaricha, it nag‘aliga ham arzimaydigan Jyul birdan halol odamga, yuraki toza yigitga, barcha Davranshlar kabi halol, haqiqiy Davranshga aylandi.

Bundan tashqari, bir kapitan bizga uning katta do‘kon ijaraga olgani va katta savdo qilayotganini aytdi.

Ikki yildan keyin kelgan ikkinchi xatda shunday deyilgan edi: «Aziz Filippim, sog‘lig‘im yaxshi, uning uchun xavotir olmagin, deb yozyapman. Ishlarim ham yaxshi ketyapti. Ertaga Janubiy Amerikaga uzoq safarga jo‘nayman. Balki bir necha yil senga xabar bera olmasman. Agar yozmasam, xavotir olma. Boylik orttirgandan keyin Gavrga qaytaman. Umid qilamanki, bu uzoq cho‘zilmaydi va biz birga baxtli yashaymiz...»

Bu xat oilaning muqaddas kitobiga aylandi. Uni har qanday bahona bilan o‘qishar, hammaga ko‘rsatishardi.

Haqiqatan ham, Jyul amaki o‘n yil davomida boshqa xabar bermadi; lekin vaqt o‘tgan sari otamning umidi ortib borardi; onam ham tez-tez derdi:

— O‘sha yaxshi Jyul kelsa, ahvolimiz o‘zgaradi. Mana, o‘z ishini eplagan odam!

Har yakshanba ufqdan osmonga tutun ilonlarini qusib kelayotgan katta qora paroxodlarga qarab, otam o‘zining abadiy jumlasini takrorlardi:

— Ha, agar Jyul shuning ichida bo‘lsa-ya, qanday kutilmagan quvonch bo‘lardi!

Biz uning ro‘molcha silkitib: «Hoy! Filipp!» deb qichqirishini ham deyarli kutardik.

Shubhasiz bo‘ladigan bu qaytish haqida ming xil rejalar tuzilgan edi; hatto amakining puliga Inguvil yaqinidan kichkina bir dala hovli sotib olmoqchi ham edik. Otam bu haqda allaqachon muzokaralar boshlamagan edi, deb qat’iy ayta olmayman.

Katta opam o‘shanda yigirma sakkizda, ikkinchisi yigirma oltida edi. Ular turmushga chiqmayotgan edilar, bu esa hamma uchun katta g‘am edi.

Nihoyat, ikkinchisiga bir sovchi keldi. Boy emas, lekin hurmatli bir amaldor. Men doim bir kuni kechqurun ko‘rsatilgan Jyul amakining xati yigitning ikkilanishlariga chek qo‘ygan va uni qarorga keltirgan, deb ishonib kelganman.

Uning taklifini shoshib qabul qilishdi va to‘ydan keyin butun oila birgalikda Jersiga kichik bir sayohat qilishiga qaror qilindi.

Jersi — kambag‘al odamlar uchun ideal sayohat. Uzoq emas; dengizni paroxodda kesib o‘tasan va o‘zga yurtdasan, chunki bu orolcha inglizlarga qarashli. Demak, fransuz ikki soatlik suzish bilan qo‘shni xalqni o‘z uyida ko‘rish va sodda gapiradigan odamlar aytganidek, Britaniya bayrog‘i ostidagi bu orolning, aytgancha, achinarli urf-odatlarini o‘rganish imkoniga ega bo‘ladi.

Bu Jersi safari bizning tashvishimizga, yagona intizorligimizga, har lahzalik orzuyimizga aylandi.

Nihoyat jo‘nadik. Hammasini kechagidek ko‘rib turibman: Granvil sohilida qozonini qizdirayotgan paroxod; uchta tugunimizni kemaga ortishni sarosimada kuzatayotgan otam; ikkinchi opam ketganidan beri, go‘yo uyasida yolg‘iz qolgan jo‘jadek o‘zini yo‘qotib qo‘ygan turmushga chiqmagan opamning qo‘ltig‘idan olgan xavotirli onam; va orqamizda, doim ortda qoladigan, shuning uchun men tez-tez boshimni o‘girib qaraydigan yangi kelin-kuyov.

Kema hushtak chaldi. Mana, kemaga chiqdik, kema to‘lqinqaytargichdan uzoqlashib, yashil marmar stoldek tekis dengiz bo‘ylab suzib ketdi. Biz kam sayohat qiladigan har qanday odamdek baxtli va g‘ururli holda qochib borayotgan qirg‘oqlarga qarab turardik.

Otam o‘sha kuni ertalab barcha dog‘lari puxta artib tashlangan surtugi ostida qornini chiqarib turar, atrofiga sayr kunlarining o‘sha benzin hidini taratardi — men yakshanbalarni shu hiddan tanirdim.

Birdan u ikki janob ustritsa taklif qilayotgan ikki nafis xonimni ko‘rib qoldi. Jul-jul kiyingan qari bir matros pichoq bilan bir urib chig‘anoqlarni ochar va janoblarga uzatar, ular esa xonimlarga tutishardi. Xonimlar chig‘anoqni nozik ro‘molcha ustida ushlab, ko‘ylaklari dog‘ bo‘lmasin deb og‘izlarini oldinga cho‘zib, nazokat bilan yeyishardi. So‘ng kichkina, tez bir harakat bilan suvini ichishar va chig‘anoqni dengizga tashlashardi.

Shubhasiz, otamni suzib borayotgan kemada ustritsa yeyishdek bu oliyjanob odat maftun qildi. U buni zodagonlarcha, nafis, yuksak deb topdi va onam bilan opalarimning yoniga kelib so‘radi:

— Sizlarga ozgina ustritsa olib beraymi?

Onam xarajatni o‘ylab ikkilandi; lekin ikki opam darhol rozi bo‘lishdi. Onam norozi ohangda dedi:

— Me’dam og‘rib qolishidan qo‘rqaman. Faqat bolalarga ol, lekin ko‘p emas, kasal qilib qo‘yasan.

So‘ng menga o‘girilib qo‘shib qo‘ydi:

— Jozefga esa kerak emas; o‘g‘il bolalarni erkalatmaslik kerak.

Shunday qilib, men bu ayirmachilikni adolatsiz deb bilgan holda onamning yonida qoldim. Ikki qizi va kuyovini dabdaba bilan jul-jul kiyingan qari matros tomon boshlab borayotgan otamni ko‘z bilan kuzatib turdim.

Ikki xonim endigina ketgan edi, otam opalarimga suvini to‘kmasdan qanday yeyish kerakligini ko‘rsatardi; hatto o‘zi namuna ko‘rsatmoqchi bo‘lib, bitta ustritsani oldi. Xonimlarga taqlid qilmoqchi bo‘lib, darhol butun suyuqlikni surtugiga to‘kib yubordi, men onamning shivirlaganini eshitdim:

— Jim tursa yaxshi bo‘lardi.

Lekin birdan otam menga xavotirli ko‘rindi; u bir necha qadam uzoqlashdi, chig‘anoq ochuvchining atrofida to‘planib turgan oilasiga tikilib qaradi va keskin burilib biz tomon keldi. U menga juda rangpar, ko‘zlari g‘alati bo‘lib ko‘rindi. U onamga past ovozda dedi:

— Ajabo, ustritsa ochayotgan anavi odam Jyulga juda o‘xshar ekan.

Onam gangib qolib so‘radi:

— Qaysi Jyul?

Otam davom etdi:

— Axir... ukam-da... Agar uning Amerikada yaxshi mavqeda ekanini bilmaganimda, o‘sha deb o‘ylardim.

Onam sarosimaga tushib duduqlandi:

— Aqldan ozibsan! Uning u emasligini yaxshi bilar ekansan, nega bunday bema’ni gaplarni aytasan?

Lekin otam qo‘ymadi:

— Borib qara-chi, Klaris; o‘z ko‘zing bilan ishonch hosil qilganing yaxshiroq.

U o‘rnidan turib qizlarining yoniga bordi. Men ham o‘sha odamga qarardim. U qari, iflos, butunlay ajin bosgan edi va ishidan ko‘zini uzmasdi.

Onam qaytib keldi. Uning qaltirayotganini payqadim. U juda tez dedi:

— Menimcha, o‘sha. Borib kapitandan surishtir. Faqat ehtiyot bo‘l, endi bu yaramas yana bizning bo‘ynimizga tushib qolmasin!

Otam ketdi, men esa uning ortidan ergashdim. O‘zimni g‘alati hayajonda his qilardim.

Kapitan — uzun bakenbardli, ozg‘in, baland bo‘yli janob — go‘yo Hindistonga ketayotgan pochta kemasini boshqarayotgandek, kapitan ko‘prigida muhim qiyofada aylanib yurardi.

Otam unga tantana bilan yaqinlashib, iltifotlar qo‘shib, kasbi haqida so‘ray boshladi:

— Jersi qanchalik muhim? U yerda nima yetishtiriladi? Aholisi qancha? Urf-odatlari qanday? Udumlari? Tuprog‘i qanaqa? Va hokazo, va hokazo.

Go‘yo gap hech bo‘lmaganda Amerika Qo‘shma Shtatlari haqida ketayotgandek edi.

So‘ng bizni olib ketayotgan «Ekspress» kemasi haqida gaplashishdi; keyin gap ekipajga keldi. Nihoyat otam hayajonli ovozda dedi:

— Sizda bir qari ustritsa ochuvchi bor ekan, juda qiziq odamga o‘xshaydi. Bu chol haqida biror narsa bilasizmi?

Bu suhbatdan oxiri jahli chiqa boshlagan kapitan quruqqina javob berdi:

— U o‘tgan yili Amerikada topib, vataniga qaytargan qari fransuz daydi. Aytishlaricha, uning Gavrda qarindoshlari bor ekan, lekin ularning oldiga qaytishni istamaydi, chunki ulardan qarzdor. Ismi Jyul... Jyul Darmansh yoki Darvansh, shunga o‘xshash bir narsa. Aytishlaricha, u yerda bir payt boy bo‘lgan ekan, lekin hozir qanday ahvolga tushganini ko‘rib turibsiz.

Ko‘kimtir tusga kirib borayotgan otam tomog‘i qisilib, ko‘zlari olaygancha zo‘rg‘a gapirdi:

— A! A! Juda yaxshi... juda soz... Bu meni ajablantirmaydi... Sizga katta rahmat, kapitan.

U ketdi, dengizchi esa uning uzoqlashib borishiga hayrat bilan qarab qoldi.

U onamning yoniga shunchalik o‘zgarib qaytdiki, onam unga dedi:

— O‘tir; birontasi nimanidir sezib qoladi.

U duduqlanib o‘rindiqqa yiqilib tushdi:

— O‘sha, xuddi o‘sha!

So‘ng so‘radi:

— Endi nima qilamiz?..

Onam shoshib javob berdi:

— Bolalarni uzoqlashtirish kerak. Jozef hammasini bilgani uchun, u borib ularni olib keladi. Eng muhimi, kuyovimiz hech narsadan shubhalanmasin.

Otam dahshatga tushganga o‘xshardi. U shivirladi:

— Qanday falokat!

Onam birdan qahrga minib qo‘shib qo‘ydi:

— Men doim bu o‘g‘ri hech narsaga erishmaydi, yana bizning bo‘ynimizga tushadi, deb shubha qilib kelardim! Go‘yo Davranshdan biror narsa kutish mumkindek!..

Otam esa xotinining ta’nalari ostida doimo qilganidek, qo‘lini peshonasiga surdi.

Onam qo‘shib qo‘ydi:

— Endi Jozefga pul ber, borib ustritsalarning pulini to‘lab kelsin. Shu gadoning bizni tanib qolishi yetmay turuvdi. Kemada juda «chiroyli» manzara bo‘lardi-da. Narigi chetga ketaylik, bu odamni yonimizga yo‘latmaslikka harakat qil!

U o‘rnidan turdi va ular menga besh franklik tangani berib, uzoqlashib ketishdi.

Hayron bo‘lgan opalarim otalarini kutib turishardi. Men onamning dengizdan biroz mazasi qochganini aytdim va ustritsa ochuvchidan so‘radim:

— Sizga qancha qarzmiz, janob?

«Amaki» deyishni juda xohlardim.

U javob berdi:

— Ikki yarim frank.

Men besh frankimni uzatdim, u qaytimini berdi.

Men uning qo‘liga — bechora, burishib ketgan matros qo‘liga qarar, uning yuziga — qari, g‘arib, g‘amgin, ezilgan yuzga qarar ekanman, o‘zimga derdim:

«Bu mening amakim, dadamning ukasi, mening amakim!»

Men unga choychaqa sifatida o‘n su qoldirdim. U menga rahmat aytdi:

— Xudo sizni panohida asrasin, yosh janob!

U buni sadaqa olgan gadoning ohangida aytdi. Men u o‘sha yoqlarda tilanchilik qilgan bo‘lsa kerak, deb o‘yladim!

Opalarim saxiyligimdan hayratga tushib menga tikilib qolishdi.

Men otamga ikki frankni qaytarib berganimda, onam hayron bo‘lib so‘radi:

— Uch franklik yeyishdimi?.. Bo‘lishi mumkin emas.

Men qat’iy ovoz bilan dedim:

— O‘n su choychaqa berdim.

Onam cho‘chib tushdi va ko‘zimga tikildi:

— Aqldan ozibsan! Shu odamga, shu yalangoyoqqa o‘n su berish-a!..

U kuyovini imo qilib ko‘rsatgan otamning nigohi ostida to‘xtadi.

So‘ng hamma jim qoldi.

Oldimizda, ufqda dengizdan binafsharang bir soya chiqib kelayotgandek bo‘ldi. Bu Jersi edi.

To‘lqinqaytargichlarga yaqinlashganimizda, yuragimda Jyul amakimni yana bir bor ko‘rish, uning yoniga borish, unga biror tasalli beruvchi, mehribon so‘z aytish istagi kuchli uyg‘ondi.

Lekin hech kim boshqa ustritsa yemayotgani uchun u g‘oyib bo‘lgan edi; shubhasiz, bu bechora yashaydigan sasib ketgan kema tagidagi xonaga tushib ketgan bo‘lsa kerak.

Biz u bilan uchrashib qolmaslik uchun Sen-Malo kemasida qaytdik. Onamni xavotir kemirib yemoqda edi.

Men otamning ukasini boshqa hech qachon ko‘rmadim!

Mana, nega ba’zan daydilarga besh frank berayotganimni ko‘rasan.