Parij qamalda edi, och qolgan, xirillab jon berayotgan edi. Tomlarda chumchuqlar juda kamayib qolgan, kanalizatsiyalar bo‘shab borardi. Odamlar duch kelgan narsani yeyishardi.

Yanvarning musaffo bir tongida tashqi bulvar bo‘ylab qo‘llarini harbiy shimining cho‘ntaklariga solib, och qorin bilan g‘amgin sayr qilib yurgan soatsoz va ba’zan uyda o‘tirishni xush ko‘radigan janob Morisso birdan bir do‘stini tanib, uning qarshisida to‘xtab qoldi. Bu janob Sovaj edi — daryo bo‘yidan tanish odam.

Urushdan oldin har yakshanba Morisso tong sahardanoq bir qo‘lida bambuk qarmoq, yelkasida tunuka quti bilan yo‘lga chiqardi. Arjantoyga boradigan poyezdga o‘tirar, Kolombda tushar, so‘ng piyoda Maranta oroliga borardi. Orzulari maskaniga yetib kelishi bilanoq baliq ovlashga tushar va qorong‘i tushguncha ovlardi.

Har yakshanba u yerda u bir pakana, to‘lagina, quvnoq odamni — Notr-Dam-de-Loret ko‘chasidagi galantereya do‘koni egasi, o‘zi singari ashaddiy baliqchi janob Sovajni uchratardi. Ular ko‘pincha yarim kunni yonma-yon, qo‘lida qarmoq, oyoqlarini oqim ustida osiltirib o‘tkazishardi; shu tariqa bir-birlariga mehr qo‘yib qolishgan edi.

Ba’zi kunlari ular gaplashmasdilar. Goho suhbatlashardilar; lekin didlari bir xil, his-tuyg‘ulari bir xil bo‘lgani uchun, hech narsa demasdan ham bir-birlarini ajoyib tushunardilar.

Bahorda ertalab soat o‘nlarda yangilangan quyosh sokin daryo ustida suv bilan birga oqadigan o‘sha yupqa tumanni suzdirib, ikki ashaddiy baliqchining yelkasiga yangi faslning yoqimli issig‘ini quyganida, Morisso ba’zan yonidagi do‘stiga derdi: «Voh! Qanday rohat!» Janob Sovaj esa javob berardi: «Bundan yaxshi narsani bilmayman». Bir-birlarini tushunish va hurmat qilish uchun shuning o‘zi kifoya edi.

Kuzda, kun botar paytida, botayotgan quyosh qonga bo‘yagan osmon suvga qip-qizil bulutlar aksini tashlab, butun daryoni qirmizi rangga burkaganida, ufqni yondirganida, ikki do‘stni olovdek qizartirib, qishning titrog‘idan titrayotgan, allaqachon sarg‘aygan daraxtlarni zarhal qilganida, janob Sovaj Morissoga jilmayib qarardi-da: «Qanday manzara!» derdi. Hayratga tushgan Morisso esa po‘kagidan ko‘zini uzmay javob berardi: «Bulvardan yaxshiroq-a, to‘g‘rimi?»

Bir-birlarini tanishlari bilanoq ular qo‘llarini qattiq siqib ko‘rishdilar, shunchalik boshqacha sharoitda uchrashib qolganlaridan qattiq hayajonlangan edilar. Janob Sovaj xo‘rsinib shivirladi: «Ana xolos, ishlar qayoqqa ketdi!» Juda ma’yus Morisso ingrab dedi: «Havo esa qanday! Bugun yilning birinchi ochiq kuni».

Haqiqatan ham osmon tip-tiniq ko‘k va nurga to‘la edi.

Ular xayolchan va g‘amgin holda yonma-yon yura boshlashdi. Morisso yana gap boshladi: «Baliq ovi-chi? A! Qanday yoqimli xotira!»

Janob Sovaj so‘radi: «Qachon yana u yerga boramiz?»

Ular kichkina bir qahvaxonaga kirib, birga bir qadahdan absent ichishdi; so‘ng yana trotuarlarda sayr qila boshlashdi.

Morisso birdan to‘xtadi: «Yana bittadan yashilidan, a?» Janob Sovaj rozi bo‘ldi: «Xizmatingizga tayyorman». Va ular boshqa bir may do‘koniga kirishdi.

Chiqishganda boshlari ancha aylanib qolgan edi, och qoringa ichgan odamlardek kayfi oshib qolgan edi. Havo iliq edi. Erkalovchi shabada yuzlarini qitiqlardi.

Iliq havo butunlay mast qilib qo‘ygan janob Sovaj to‘xtadi:

— Borsak-chi?

— Qayerga?

— Baliq oviga-da.

— Lekin qayerga?

— O‘zimizning orolga-da. Fransuz oldingi postlari Kolomb yonida. Men polkovnik Dyumulenni taniyman; bizni bemalol o‘tkazib yuborishadi.

Morisso ishtiyoqdan titrab ketdi: «Kelishdik. Men tayyorman». Va ular asboblarini olish uchun xayrlashishdi.

Bir soatdan keyin ular katta yo‘l bo‘ylab yonma-yon borishardi. So‘ng polkovnik joylashgan villaga yetib kelishdi. U ularning iltimosidan jilmaydi va bu injiqliklariga rozi bo‘ldi. Ular ruxsatnoma olib, yana yo‘lga tushishdi.

Tez orada ular oldingi postlardan o‘tishdi, tashlab ketilgan Kolombni kesib o‘tishdi va Sena tomon tushib boradigan kichkina uzumzorlar chetiga chiqib qolishdi. Soat o‘n birlar chamasi edi.

Qarshida Arjantoy qishlog‘i o‘likdek ko‘rinardi. Orjemon va Sannua tepaliklari butun atrofga hukmron edi. Nanterga qadar cho‘zilgan katta tekislik yalang‘och olcha daraxtlari va kulrang yerlari bilan bo‘m-bo‘sh, butunlay bo‘sh edi.

Janob Sovaj barmog‘i bilan cho‘qqilarni ko‘rsatib shivirladi: «Prusslar ana u yerda!» Bu huvillagan yurt oldida ikki do‘stni qandaydir xavotir qotirib qo‘ydi.

«Prusslar!» Ular ularni hech qachon ko‘rmagan edilar, lekin bir necha oydan beri ularning shu yerda, Parij atrofida ekanini, ko‘zga ko‘rinmas va qudratli bo‘lib, Fransiyani vayron qilayotganini, talayotganini, qirayotganini, ochlikka mahkum etayotganini his qilib kelishardi. Bu noma’lum va g‘olib xalqqa nisbatan ulardagi nafratga qandaydir xurofiy dahshat ham qo‘shilardi.

Morisso duduqlandi:

— A! Agar ularga duch kelib qolsak-chi?

Janob Sovaj har narsaga qaramay yana uyg‘ongan parijliklarga xos o‘sha masxaraomuzlik bilan javob berdi:

— Ularga qovurilgan baliq taklif qilamiz.

Lekin butun ufqning sukunatidan cho‘chib, dalaga chiqishga ikkilanishardi.

Nihoyat janob Sovaj qarorga keldi: «Qani, yo‘lga! Faqat ehtiyotkorlik bilan». Va ular ikki bukilib, emaklab, butalar panasidan foydalanib, xavotirli ko‘z va ding qulog‘i bilan uzumzorga tushishdi.

Daryo bo‘yiga yetish uchun yalang‘och yerdan iborat bir tasmani kesib o‘tish qolgan edi. Ular yugura boshlashdi va qirg‘oqqa yetishlari bilanoq quruq qamishzorga yashirinishdi.

Morisso atrofda kimdir yurmayaptimikan deb quloq solish uchun yuzini yerga yopishtirdi. Hech narsa eshitmadi. Ular yolg‘iz, butunlay yolg‘iz edilar.

Ular tinchlanishdi va baliq ovlay boshlashdi.

Ularning qarshisida tashlab ketilgan Maranta oroli ularni narigi qirg‘oqdan to‘sib turardi. Restoranning kichkina uyi berk edi, go‘yo yillar davomida qarovsiz qolgandek ko‘rinardi.

Birinchi qumbosh baliqni janob Sovaj tutdi. Ikkinchisini Morisso ilintirdi va lahza sayin ular qarmoqlarini ip uchida tipirchilayotgan kumushrang kichkina jonivor bilan ko‘tarishardi: haqiqiy mo‘jizaviy ov.

Ular baliqlarni oyoqlari ostida suvga botirib qo‘yilgan ko‘zlari juda mayda to‘r xaltaga avaylab solishardi. Ularni yoqimli bir quvonch qamrab olgan edi — uzoq vaqt mahrum bo‘lgan sevimli rohatni qayta topganda odamni chulg‘aydigan quvonch.

Mehribon quyosh issig‘ini ularning yelkalari orasiga quyardi; ular boshqa hech narsaga quloq solmasdilar, hech narsani o‘ylamasdilar; dunyoning qolgan qismini unutgan edilar; ular baliq ovlardilar.

Lekin birdan go‘yo yer ostidan kelayotgandek bo‘g‘iq bir gumburlash yerni titratib yubordi. To‘p yana gumburlay boshladi.

Morisso boshini burdi va qirg‘oq ustidan uzoqda, chap tomonda Mon-Valeryenning katta qorasini ko‘rdi: uning peshonasida oq bir popuk — hozirgina tupurgan porox tutuni turardi.

Shu zahoti qal’a cho‘qqisidan ikkinchi tutun otilib chiqdi; bir necha lahzadan keyin yangi portlash gumburladi.

So‘ng boshqalari ergashdi, tog‘ lahza sayin o‘zining o‘lim nafasini sochar, sokin osmonga sekin ko‘tarilib, tepasida bulut hosil qiladigan sutdek oq bug‘larini puflardi.

Janob Sovaj yelkasini qisdi:

— Mana, yana boshlashdi, — dedi u.

Po‘kagining pati ketma-ket cho‘kayotganini xavotir bilan kuzatib turgan Morissoni birdan bir-biri bilan shunday urishayotgan bu telbalarga qarshi tinch odamning g‘azabi qamrab oldi va u to‘ng‘illadi:

— Bir-birini shunday o‘ldirish uchun qanchalik ahmoq bo‘lish kerak!

Janob Sovaj dedi:

— Bu hayvonlardan ham battar.

Hozirgina bir oqcha baliq tutib olgan Morisso dedi:

— Hukumatlar bor ekan, doim shunday bo‘ladi, deyishsa-chi.

Janob Sovaj uni to‘xtatdi:

— Respublika urush e’lon qilmagan bo‘lardi...

Morisso uning gapini bo‘ldi:

— Qirollar bilan tashqarida urush bo‘ladi; Respublika bilan ichkarida urush bo‘ladi.

Ular xotirjam bahslasha boshladilar: muloyim va fikri tor odamlarning sog‘lom aqli bilan buyuk siyosiy muammolarni hal qilib, bir fikrga — odamlar hech qachon ozod bo‘lmaydi, degan fikrga kelishdi. Mon-Valeryen esa tinimsiz gumburlar, to‘p o‘qlari bilan fransuz uylarini vayron qilar, hayotlarni ezg‘ilar, jonzotlarni yanchar, ko‘plab orzularga, ko‘plab kutilgan quvonchlarga, ko‘plab umid qilingan baxtlarga chek qo‘yar, ayollarning, qizlarning, onalarning qalblarida, u yoqlarda, boshqa yurtlarda hech qachon tugamaydigan iztiroblarni ochardi.

— Hayot shu, — dedi janob Sovaj.

— Yaxshisi, o‘lim shu, deng, — dedi kulib Morisso.

Lekin ular cho‘chib, sarosimaga tushib qolishdi: orqalarida kimdir yurganini aniq sezishdi; ko‘zlarini burib qarashganda, yelkalari ortida turgan to‘rt kishini — to‘rtta baland bo‘yli, qurollangan, soqolli, livreya kiygan xizmatkorlardek kiyingan, boshlarida yassi kepka, miltiqlarini ularga o‘qtalib turgan erkaklarni ko‘rishdi.

Ikki qarmoq ularning qo‘llaridan sirg‘alib tushib, daryo bo‘ylab oqib keta boshladi.

Bir necha soniyada ularni ushlashdi, bog‘lashdi, olib ketishdi, qayiqqa tashlashdi va orolga o‘tkazishdi.

Ular tashlab ketilgan deb o‘ylagan uyning orqasida yigirmatacha nemis askarini ko‘rishdi.

Kursiga minib olib, katta chinni trubka chekib o‘tirgan qandaydir sertuk bir bahaybat odam ulardan ajoyib fransuz tilida so‘radi:

— Xo‘sh, janoblar, ovlaringiz baroridan keldimi?

Shunda bir askar olib kelishni unutmagan baliqqa to‘la to‘rni ofitserning oyoqlari ostiga qo‘ydi. Pruss jilmaydi:

— E-he! Ko‘ryapmanki, yomon ketmagan ekan. Lekin gap boshqa narsada. Meni eshiting va hayajonlanmang.

Men uchun siz meni kuzatish uchun yuborilgan ikki josussiz. Men sizni ushlab, otib tashlayman. Siz niyatingizni yaxshiroq yashirish uchun o‘zingizni baliq ovlayotgandek ko‘rsatgansiz. Qo‘limga tushdingiz, o‘zingizga yomon; urush bu.

Lekin siz oldingi postlardan chiqqaningiz uchun, qaytib kirish uchun albatta parolingiz bor. Menga shu parolni ayting, men sizni avf etaman.

Ikki do‘st yonma-yon, rangi oqarib, qo‘llari asabiy titrab, jim turishardi.

Ofitser davom etdi:

— Hech kim hech qachon bilmaydi, siz tinchgina qaytib ketasiz. Sir siz bilan birga yo‘qoladi. Agar rad etsangiz — o‘lim, shu zahoti. Tanlang.

Ular og‘iz ochmay, qimirlamay turishardi.

Pruss hamon xotirjam, qo‘lini daryo tomon cho‘zib davom etdi:

— O‘ylab ko‘ring, besh daqiqadan keyin siz shu suvning tubida bo‘lasiz. Besh daqiqadan keyin! Qarindoshlaringiz bordir?

Mon-Valeryen hamon gumburlardi.

Ikki baliqchi jim turaverdi. Nemis o‘z tilida buyruqlar berdi. So‘ng asirlarga juda yaqin bo‘lmaslik uchun kursisini boshqa joyga surdi; o‘n ikki kishi kelib, miltiqlarini oyoqlari yoniga tirab, yigirma qadam narida saf tortdi.

Ofitser yana dedi:

— Sizga bir daqiqa beraman, ikki soniya ham ortiq emas.

So‘ng birdan o‘rnidan turdi, ikki fransuzga yaqinlashdi, Morissoni qo‘ltig‘idan olib, nariroqqa boshlab bordi va past ovozda dedi:

— Tezroq, parol? O‘rtog‘ingiz hech narsa bilmaydi, men go‘yo rahmim kelgandek ko‘rinaman.

Morisso hech narsa demadi.

Shunda pruss janob Sovajni nariga olib borib, unga ham shu savolni berdi.

Janob Sovaj javob bermadi.

Ular yana yonma-yon turishdi.

Ofitser buyruq bera boshladi. Askarlar qurollarini ko‘tarishdi.

Shunda Morissoning nigohi tasodifan o‘zidan bir necha qadam narida, o‘t ichida qolgan qumbosh baliqlarga to‘la to‘rga tushdi.

Quyosh nuri hali ham tipirchilayotgan baliqlar uyumini yaltiratib turardi. Va uni bir zaiflik qamrab oldi. Qancha urinmasin, ko‘zlari yoshga to‘ldi.

U duduqlandi:

— Alvido, janob Sovaj.

Janob Sovaj javob berdi:

— Alvido, janob Morisso.

Ular boshdan-oyoq yengib bo‘lmas titroqdan silkinib, qo‘l berib xayrlashishdi.

Ofitser qichqirdi:

— Ot!

O‘n ikki o‘q bitta bo‘lib yangradi.

Janob Sovaj butun gavdasi bilan yuzi tuban yiqildi. Bo‘yi balandroq Morisso tebrandi, aylandi va yuzini osmonga qaratib, o‘rtog‘ining ustiga ko‘ndalang yiqildi; ko‘kragi teshilgan kiyimidan qon otilib chiqardi.

Nemis yangi buyruqlar berdi.

Uning odamlari tarqalishdi, so‘ng arqon va toshlar bilan qaytib kelishdi, ularni ikki o‘likning oyoqlariga bog‘lashdi; so‘ng ularni qirg‘oqqa ko‘tarib borishdi.

Endi boshida tog‘dek tutun turgan Mon-Valeryen gumburlashdan to‘xtamasdi.

Ikki askar Morissoni boshidan va oyoqlaridan ushladi; boshqa ikkitasi janob Sovajni xuddi shunday ko‘tardi. Bir lahza kuch bilan tebratilgan jasadlar uzoqqa otildi, havoda yoy chizdi, so‘ng toshlar avval oyoqlarni tortib, tik holda daryoga sho‘ng‘idi.

Suv sachradi, qaynadi, jimirladi, so‘ng tinchidi, kichkina-kichkina to‘lqinlar esa qirg‘oqlargacha kelib turdi.

Ozgina qon suzib yurardi.

Hamon xotirjam ofitser past ovozda dedi:

— Endi navbat baliqlarga.

So‘ng uy tomon qaytdi.

Birdan u o‘t ichidagi qumbosh baliqli to‘rni ko‘rib qoldi. Uni yerdan oldi, ko‘zdan kechirdi, jilmaydi va qichqirdi:

— Vilgelm!

Oq peshbandli bir askar yugurib keldi. Pruss unga otib tashlangan ikki kishining ovini otib berib, buyurdi:

— Mana bu jonivorlarni hali tirikligida darhol menga qovurib ber. Juda mazali bo‘ladi.

So‘ng yana trubkasini chekishga tushdi.