Abu Muhammad Abdulloh ibn Abdurrahmon ad-Dorimiy at-Tamimiy as-Samarqandiy — Movarounnahrning ilk buyuk muhaddislaridan biri, «Sunani Dorimiy» muallifi. «Dorimiy» nisbasi arablarning Tamim qabilasiga mansub Banu Dorim urug‘iga nisbatan berilgan, «Samarqandiy» nisbasi esa u yashab, faoliyat yuritgan va vafot etgan shaharni bildiradi.

Imom Dorimiy hijriy 181-yilda (milodiy 797-yil) tug‘ilgan. U Imom Buxoriydan o‘n uch yosh katta bo‘lib, bir avlod oldin hadis ilmida nom qozongan.

Hadis ilmi talabida Dorimiy o‘sha davr an’anasiga ko‘ra ko‘p safar qildi: Hijoz, Iroq, Shom, Misr va Xuroson shaharlarida ko‘plab muhaddislardan hadis yozib oldi. Ustozlari orasida Yazid ibn Horun kabi mashhur muhaddislar bor. Uni zamondoshlari hadislarni puxta yod olgani, ishonchliligi va taqvosi uchun yuksak baholashgan. Imom Ahmad ibn Hanbal ham uni maqtagani rivoyat qilinadi.

Dorimiyning shogirdlari orasida hadis ilmining eng buyuk allomalari bor: Imom Muslim, Imom Abu Dovud va Imom Termiziy undan hadis rivoyat qilganlar. Imom Buxoriy ham undan hadis eshitgan.

Imom Dorimiyning eng mashhur asari — «Sunani Dorimiy» (ba’zan «Musnadi Dorimiy» deb ham ataladi). Unda uch yarim mingga yaqin hadis va asar jamlangan. Kitob fiqhiy boblar tartibida tuzilgan: tahorat, namoz, zakot, ro‘za, haj, nikoh, savdo va boshqalar. Kitobning ayniqsa qimmatli qismi — uning «Muqaddima»si. Unda ilm o‘rganish odobi, ilmga amal qilish, olimlarning fazilati, bid’atdan saqlanish, fatvo berishda ehtiyotkorlik kabi mavzulardagi hadis va sahoba hamda tobeinlarning so‘zlari jamlangan. Bu bo‘lim talabalar uchun haqiqiy odob qo‘llanmasi hisoblanadi. Masalan, Ibn Abbos roziyallohu anhumoning ilm uchun sahobalar eshigi oldida kutgani haqidagi mashhur rivoyat ham shu kitobda keltirilgan.

«Sunani Dorimiy»dagi rivoyatlarning sanadi ko‘pincha qisqa — ya’ni muallif bilan Payg‘ambarimiz orasidagi roviylar soni kam. Muhaddislar buni «oliy sanad» deb qadrlaydilar. Ba’zi muhaddislar bu kitobni sahihligi jihatidan yuqori baholab, uni oltita asosiy hadis to‘plami (Kutubi sitta) qatorida sanash kerak degan fikrni ham bildirishgan.

Dorimiyning shaxsiyati bilan bog‘liq mashhur voqea bor: tarixiy manbalarda aytilishicha, unga Samarqand qoziligi taklif qilingan. U uzoq qabul qilmagan, nihoyat majbur bo‘lib bu lavozimga kirgan, lekin bitta da’voni hal qilgandan so‘ng iste’foga chiqqan. Bu voqea o‘sha davr olimlarining mansabdan qochish, adolat mas’uliyatidan qo‘rqish odatini yaxshi ko‘rsatadi.

Imom Dorimiy hijriy 255-yilda (milodiy 869-yil), Arafa kuni Samarqandda vafot etgan va hayit kuni dafn qilingan deb rivoyat qilinadi. Uning qabrining bugungi aniq o‘rni haqida ishonchli ma’lumot topa olmadik.

Ta’siri: Imom Dorimiy Movarounnahrda hadis ilmining poydevorini qo‘ygan allomalardan biri. Uning shogirdlari Muslim, Abu Dovud va Termiziy kabi buyuk muhaddislar bo‘lgani o‘zi uning ilmiy darajasini ko‘rsatadi. Samarqand zaminida yashagan bu olim bir necha o‘n yildan keyin Buxoriy, Termiziy, Moturidiy kabi allomalar yetishib chiqqan ilmiy muhitning shakllanishiga hissa qo‘shdi. Movarounnahr allomalari zanjirining dastlabki halqalaridan biri sifatida u bugun ham hurmat bilan yodga olinadi.