Abu Lays Nasr ibn Muhammad as-Samarqandiy — X asrda yashagan Hanafiy faqihi, mufassir va va’z-nasihat ustasi. U o‘z davridayoq «al-Faqih» (faqih) laqabi bilan shu qadar mashhur bo‘lganki, Hanafiy kitoblarida «al-Faqih Abul Lays» deyilsa, aynan u tushuniladi.

Abu Laysning tug‘ilgan yili manbalarda aniq ko‘rsatilmagan. U Samarqandda yashab, faoliyat yuritgan. Vafot yili haqida turli ma’lumotlar bor; ko‘pchilik manbalar hijriy 373-yilni (milodiy 983-yil) ko‘rsatadi, boshqa sanalar ham uchraydi.

Abu Lays fiqhni Balxning mashhur faqihi Abu Ja’far Hinduvoniydan o‘rgangan. Hinduvoniy o‘z davrida fiqhdagi chuqur bilimi uchun «kichik Abu Hanifa» deb ta’riflangan olim edi. Shu silsila orqali Abu Lays Hanafiy mazhabining Movarounnahr va Xurosondagi ilmiy an’anasini davom ettirdi.

Abu Lays Samarqandiyning asarlari ko‘p va turli sohalarni qamrab oladi:

«Tanbih al-g‘ofilin» («G‘ofillarga ogohlantirish») — uning eng mashhur asari. Unda ixlos, tavba, sabr, ota-onaga yaxshilik, qo‘shni haqqi, til ofatlari, halol rizq va boshqa axloqiy mavzulardagi hadislar, sahoba va solihlarning hikmatlari jamlangan. Kitob asrlar davomida masjidlarda va’z-nasihat uchun keng foydalanilgan va ko‘p tillarga tarjima qilingan. Muhaddislar bu kitobda ba’zi zaif rivoyatlar ham borligini ta’kidlashgan, shuning uchun undagi hadislarni ishonchli manbalar bilan solishtirib o‘qish tavsiya etiladi.

«Bustan al-orifin» — odob, axloq va turli foydali masalalarga oid asar.

«Bahr al-ulum» — Qur’on tafsiri, «Tafsiri Abul Lays» nomi bilan ham tanilgan.

«An-Navozil» («Yangi masalalar») — o‘z davrida yuzaga kelgan, oldingi imomlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri hukm bermagan masalalar bo‘yicha keyingi faqihlarning fatvolari to‘plami. Bu janrdagi dastlabki asarlardan biri hisoblanadi.

«Uyun al-masoil» va «Xizonat al-fiqh» — fiqhiy masalalar to‘plamlari.

Abu Laysning namoz ahkomlariga bag‘ishlangan qisqa «Muqaddima»si ham bor. Bu risola ko‘p asrlar davomida Markaziy Osiyo maktab va madrasalarida bolalarga ibodat asoslarini o‘rgatish uchun o‘qitilgan va unga ko‘plab sharhlar yozilgan. Bu — uning ilmi xalqning kundalik diniy hayotiga qanchalik chuqur kirib borganini ko‘rsatadi.

Abu Lays Samarqandiyning o‘ziga xos xizmati shundaki, u fiqhni faqat olimlar uchun emas, oddiy xalq uchun ham tushunarli qilishga harakat qildi. «Tanbih al-g‘ofilin» kabi asarlari orqali u ilm bilan axloqni birlashtirdi: hukmni bilish bilan birga qalbni tarbiyalash ham kerakligini ta’kidladi.

Abu Lays Samarqandiyning qabri qayerdaligi haqida manbalarda yakdil va ishonchli ma’lumot topa olmadik, shuning uchun bu haqda aniq gap aytmaymiz.

«Tanbih al-g‘ofilin»ning tuzilishi ham o‘ziga xos: har bir bob biror mavzudagi oyat va hadislar bilan boshlanadi, so‘ng sahoba va solihlarning hikmatlari, ibratli hikoyalar keltiriladi va muallif o‘z xulosasini qisqa aytadi. Bu uslub kitobni ham olim, ham oddiy tinglovchi uchun tushunarli qilgan. Abu Laysning «An-Navozil»i esa bugun ham dolzarb bir haqiqatni eslatadi: har bir davrda yangi savollar paydo bo‘ladi va ularga ilmli faqihlar mas’uliyat bilan javob berishi kerak.

Ta’siri: «al-Faqih» laqabli bu alloma Hanafiy mazhabining Movarounnahrdagi ilmiy an’anasini mustahkamlagan olimlardan biri. Uning «An-Navozil»i yangi masalalarda ijtihod qilishning namunasini ko‘rsatdi, «Tanbih al-g‘ofilin»i esa ming yildan beri va’zxonlarning qo‘lidan tushmaydi. Uning ilmi kitob javonlarida emas, xalqning hayotida yashadi.