Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Moturidiy as-Samarqandiy — ahli sunna val-jamoa aqidasining ikki asosiy maktabidan biriga asos solgan alloma. O‘zbekiston musulmonlari asrlar davomida aqida masalalarida aynan uning yo‘lidan borib kelmoqda. U «Imomul huda» (hidoyat imomi) laqabi bilan tanilgan.

Moturidiy Samarqanddagi Moturid mahallasida (qishlog‘ida) tug‘ilgan. Uning tug‘ilgan yili aniq ma’lum emas; tadqiqotchilar uni taxminan IX asrning ikkinchi yarmi, milodiy 870-yil atrofi deb hisoblashadi. U hijriy 333-yilda (milodiy 944-yil) Samarqandda vafot etgan.

Moturidiy o‘z davrining Samarqanddagi yirik olimlaridan ta’lim oldi. Ustozlari orasida Abu Nasr Iyoziy, Abu Bakr Ahmad Juzjoniy kabi Hanafiy faqihlari bor. Ular orqali uning ilmiy silsilasi Imom Abu Hanifaga borib taqaladi. Shu sababli Moturidiy aqidasi Abu Hanifaning aqidaga oid qarashlarining davomi va tizimli bayoni sifatida qaraladi.

Moturidiy yashagan davr ilmiy bahslar qizg‘in kechgan zamon edi. Turli firqalar aqida masalalarida o‘z qarashlarini ilgari surardi. Moturidiy ahli sunna e’tiqodini Qur’on va sunnatga tayangan holda, aqliy dalillar bilan ham asoslab berdi. Uning yondashuvining asosiy xususiyati — vahiy va aqlning muvozanati. U aqlni vahiyga zid qo‘ymagan, balki vahiyni tushunish vositasi deb bilgan.

Moturidiyning bizgacha yetib kelgan ikki asosiy asari bor:

«Kitob at-Tavhid» — aqida ilmiga bag‘ishlangan asar. Unda Allohni tanish, olamning yaratilgani, Allohning sifatlari, payg‘ambarlik, iymon, taqdir va bandaning ixtiyori kabi masalalar dalillar bilan bayon qilingan.

«Ta’vilot ahl as-sunna» (yoki «Ta’vilot al-Qur’on») — Qur’onning keng ko‘lamli tafsiri. Unda oyatlar ahli sunna aqidasi asosida sharhlanadi.

Manbalarda uning usul al-fiqh va boshqa sohalarga oid asarlari ham zikr qilinadi, lekin ular bizgacha yetib kelmagan.

Moturidiy aqidasining ba’zi asosiy jihatlari quyidagilar: iymon — qalb bilan tasdiq va til bilan iqror; Allohning sifatlari azaliy va hech bir maxluqqa o‘xshamaydi; bandalarning amallarini Alloh yaratadi, lekin banda o‘z ixtiyori bilan tanlaydi va shu tanlovi uchun javob beradi; Allohni tanish insonga aql orqali ham lozim bo‘ladi. Bu muvozanatli qarashlar o‘rta asrlarda Movarounnahrdan Usmonli turklar yurtigacha, Hindistongacha keng tarqaldi. Bugun ham dunyo musulmonlarining katta qismi aqida masalalarida Moturidiy yo‘lida.

Moturidiyning shogirdlari uning maktabini davom ettirdi. Keyingi asrlarda Abul Muin Nasafiy, Najmuddin Umar Nasafiy kabi allomalar uning ta’limotini yanada tizimlashtirdilar. Ana shu silsila haqida keyingi boblarda so‘z boradi.

Uzoq vaqt Moturidiy merosi yetarlicha o‘rganilmay keldi. Mustaqillik yillarida uning nomi qayta tiklandi. 2000 yilda Samarqanddagi Chokardiza qabristonida allomaning qabri ustida maqbara barpo etildi. 2020 yilda Samarqandda Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tashkil etildi. Uning asarlari o‘zbek tiliga tarjima qilinmoqda va ilmiy tadqiq etilmoqda.

Ta’siri: Moturidiy mo‘tadillikning ramzi. Uning ta’limoti haddan oshish va beparvolikdan saqlaydi, aqlni ham, vahiyni ham qadrlaydi. O‘zbek xalqining bag‘rikengligi, ilmga hurmati va diniy qadriyatlarga sadoqati ko‘p jihatdan shu an’ana bilan bog‘liq.