Abul Muin Maymun ibn Muhammad an-Nasafiy — Moturidiy aqida maktabining Imom Moturidiyning o‘zidan keyingi eng yirik namoyandasi. Ba’zi tadqiqotchilar uni Moturidiy ta’limotini to‘liq tizimga solgan alloma sifatida «maktabning ikkinchi asoschisi» deb ham atashadi.

U Nasaf shahrida tug‘ilgan. Nasaf — hozirgi Qashqadaryo viloyatining markazi Qarshi shahrining qadimgi nomi. O‘rta asrlarda Nasaf ilm-fan markazlaridan biri bo‘lib, undan ko‘plab olimlar chiqqan va ular «Nasafiy» nisbasi bilan tanilgan. Abul Muinning tug‘ilgan yili manbalarda aniq ko‘rsatilmagan. U hijriy 508-yilda (milodiy 1114-yil yoki 1115-yil boshi) vafot etgan.

Abul Muin Nasafiy hayotining tafsilotlari haqida manbalarda ma’lumot kam. Uning ilmiy merosi esa bunday emas: asarlari asrlar davomida ko‘chirilib, o‘qilib kelingan. U Hanafiy fiqhi va Moturidiy aqidasi bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lgan, Samarqand va Buxoro ilmiy muhitida faoliyat yuritgan.

Uning eng muhim asari — «Tabsirat al-adilla fi usul ad-din» («Din asoslari dalillarining bayoni»). Bu — Moturidiy aqidasi bo‘yicha eng keng qamrovli va mukammal asarlardan biri. Unda olamning yaratilgani, Allohning borligi va yagonaligi, ilohiy sifatlar, payg‘ambarlik, iymon, imomat va boshqa masalalar batafsil dalillar bilan ko‘rib chiqilgan. Nasafiy bu asarida Imom Moturidiyning «Kitob at-Tavhid»ini keng sharhlab, uning qarashlarini boshqa maktablar bilan qiyoslagan va himoya qilgan.

Ikkinchi mashhur asari — «At-Tamhid li qavoid at-tavhid». Bu «Tabsira»ning qisqaroq, o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan shakli hisoblanadi va madrasalarda darslik sifatida o‘qitilgan. «Bahr al-kalom» degan asar ham unga nisbat beriladi.

Abul Muin Nasafiyning ta’siri, ayniqsa, keyingi avlodlarda yaqqol ko‘rindi. Uning hamyurti Najmuddin Abu Hafs Umar Nasafiy (hijriy 537-yilda vafot etgan) «Al-Aqoid an-Nasafiya» nomli qisqa aqida risolasini yozdi. Tadqiqotchilar bu risolaning asosiy manbalaridan biri Abul Muinning «Tabsira»si ekanini ta’kidlashadi. Keyinchalik Sa’duddin Taftazoniy bu risolaga «Sharh al-Aqoid an-Nasafiya» nomli sharh yozdi. Ana shu kitob asrlar davomida Movarounnahr, Xuroson, Usmonli davlati va Hindiston madrasalarida aqida ilmining asosiy darsligi bo‘lib keldi. Demak, Abul Muin Nasafiyning fikrlari bu zanjir orqali minglab talabalarga yetib borgan.

Bu yerda bir muhim farqni eslatib o‘tamiz. Islom tarixida «Nasafiy» nisbali olimlar ko‘p. Ularni adashtirmaslik uchun: Abul Muin Maymun Nasafiy — «Tabsirat al-adilla» muallifi; Najmuddin Umar Nasafiy — «Al-Aqoid an-Nasafiya» muallifi; Abul Barakot Abdulloh Nasafiy — «Madorik at-tanzil» tafsiri va Hanafiy fiqhidagi «Kanz ad-daqoiq» muallifi (hijriy 710-yil atrofida vafot etgan). Uchalasi ham Nasaf zaminining farzandlari.

Abul Muin Nasafiyning qabri qayerdaligi haqida ishonchli va aniq ma’lumot topa olmadik, shuning uchun bu haqda taxmin yozmaymiz. Uning asarlari esa bugun ham ilmiy tadqiqot obyekti: «Tabsirat al-adilla»ning ilmiy nashrlari chop etilgan va O‘zbekistondagi ilmiy markazlarda o‘rganilmoqda.

Ta’siri: Abul Muin Nasafiy Imom Moturidiy boshlagan yo‘lni mustahkam poydevorga aylantirdi. U tufayli Moturidiy aqidasi tizimli fan sifatida shakllandi va keyingi asrlarda keng tarqaldi. Qarshi zaminidan chiqqan bu alloma — yurtimiz ilmiy merosining yorqin sahifalaridan biri.