Burhoniddin Abul Hasan Ali ibn Abu Bakr al-Farg‘oniy al-Marg‘inoniy — Hanafiy fiqhining eng mashhur kitoblaridan biri «Al-Hidoya»ning muallifi. Uni «Shayxul Islom» va «Burhonuddin» (dinning hujjati) deb ulug‘lashgan.

U hijriy 511-yil Rajab oyida (milodiy 1117-yil oxiri) Farg‘ona vodiysidagi Rishton qishlog‘ida tug‘ilgan. Rishton o‘sha davrda Marg‘ilon tumaniga qarashli bo‘lgan, shuning uchun u «Marg‘inoniy» nisbasi bilan tanilgan. Ba’zi zamonaviy nashrlarda uning tug‘ilgan yili boshqacha ko‘rsatiladi; biz hijriy sanaga tayandik.

Marg‘inoniy ilmli oilada tarbiyalandi. Yoshligidan Farg‘ona, keyin Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarda o‘sha davrning yirik olimlaridan ta’lim oldi. Uning ustozlari orasida Najmuddin Umar Nasafiy ham bor deb aytiladi. U fiqh, hadis, tafsir va arab tili ilmlarini chuqur egalladi va o‘z davrida Movarounnahrning eng nufuzli faqihlaridan biriga aylandi.

Marg‘inoniyning asosiy asarlari quyidagilar:

«Bidoyat al-mubtadi» — boshlovchilar uchun yozilgan qisqa fiqh matni. Unda Imom Quduriyning «Muxtasar»i va Imom Muhammad Shayboniyning «Al-Jomi’ as-sag‘ir» asarlari masalalari jamlangan.

«Kifoyat al-muntahi» — «Bidoya»ga yozilgan juda katta sharh. U bizgacha to‘liq yetib kelmagan.

«Al-Hidoya» — «Bidoya»ning o‘rtacha hajmdagi sharhi va Marg‘inoniyning shoh asari. Manbalarda rivoyat qilinishicha, alloma bu kitobni o‘n uch yil davomida yozgan va shu yillar mobaynida ko‘p ro‘za tutgan.

Bundan tashqari, unga «Mukhtorot an-navozil», «Kitob at-tajnis val-mazid», «Manosik al-haj» kabi asarlar ham nisbat beriladi.

«Al-Hidoya»ning o‘ziga xosligi nimada? Marg‘inoniy har bir fiqhiy masalani bayon qilib, unga Qur’on oyati, hadis yoki aqliy dalil keltiradi, Hanafiy mazhabi imomlari — Abu Hanifa, Abu Yusuf va Muhammad Shayboniy — o‘rtasidagi fikr farqlarini ko‘rsatadi va qaysi qavl afzal ekanini asoslaydi. Kitob ibodatlardan tortib savdo-sotiq, oila, meros va sud ishlarigacha bo‘lgan masalalarni qamrab oladi. Shu sababli u Hanafiy mazhabida fatvo va qozilik ishlarida tayanch manbalardan biriga aylangan.

«Al-Hidoya»ga ko‘plab sharhlar yozilgan: Akmaliddin Boboburtiyning «Al-Inoya»si, Badriddin Ayniyning «Al-Binoya»si, Ibn Humomning «Fath al-Qadir»i va boshqalar. Kitob fors tiliga tarjima qilingan, XVIII asr oxirida esa ingliz tiliga ham o‘girilib, Hindistondagi sud amaliyotida foydalanilgan. Kitob asrlar davomida Movarounnahr, Hindiston, Usmonli davlati madrasalarida o‘qitilgan. Mustaqillik yillarida «Al-Hidoya» o‘zbek tiliga ham tarjima qilinib, nashr etildi.

Burhoniddin Marg‘inoniy hijriy 593-yilda (milodiy 1197-yil) Samarqandda vafot etgan. Uning qabri Samarqanddagi Chokardiza qabristonida ekani aytiladi. Farg‘ona vodiysida, xususan, Marg‘ilon shahrida allomaning xotirasiga yodgorlik majmuasi barpo etilgan.

Ulamolar orasida Marg‘inoniy ko‘pincha «Sohibi Hidoya» («Hidoya» egasi) deb ham tilga olinadi. Kitobning uslubi ixcham va puxta: alloma ortiqcha so‘z ishlatmay, masalani, dalilini va xulosasini qisqa jumlalarda beradi. Shuning uchun madrasalarda «Hidoya» ustoz bilan, sharhlari yordamida o‘qilgan. Bugun ham u fiqh talabalari uchun murakkab, ammo eng foydali kitoblardan biri sanaladi.

Ta’siri: Marg‘inoniy Hanafiy fiqhini ilmiy jihatdan puxta, dalillari aniq tizimga keltirdi. «Al-Hidoya» sakkiz yuz yildan ortiq vaqtdan beri fiqh talabalarining qo‘lidan tushmaydi. Farg‘ona vodiysidagi kichik bir qishloqdan chiqqan alloma butun Islom olamining huquqshunoslik tafakkuriga ta’sir ko‘rsatdi.