Xoja Ahmad Yassaviy — turkiy xalqlar orasida Islom va tasavvufning tarqalishida beqiyos o‘rin tutgan mutasavvif shoir. Uni «Hazrati Turkiston», «Piri Turkiston» deb ulug‘lashadi. Uning hikmatlari asrlar davomida turkiy xalqlarning ma’naviy hayotida yashab kelmoqda.

Ahmad Yassaviy hozirgi Qozog‘iston janubidagi Sayram (qadimgi Isfijob) shahrida tug‘ilgan. Uning tug‘ilgan yili manbalarda aniq ko‘rsatilmagan, XI asrning ikkinchi yarmi deb taxmin qilinadi. Otasi Shayx Ibrohim o‘z davrining hurmatli kishilaridan bo‘lgan. Ahmad yoshligida ota-onasidan ayrilib, opasi bilan Yassi shahriga (hozirgi Turkiston shahri) ko‘chib kelgan. «Yassaviy» nisbasi ana shu shahar nomidan olingan.

Rivoyatlarga ko‘ra, Yassida u Arslon bob ismli shayxdan ilk ma’naviy tarbiya olgan. Keyin ilm olish uchun Buxoroga borib, o‘sha davrning mashhur olimi va shayxi Yusuf Hamadoniyning shogirdi bo‘lgan. Hamadoniyning vafotidan keyin bir muddat uning o‘rnida Buxoroda shogirdlarga murshidlik qilgani, so‘ngra Yassiga qaytgani aytiladi. Yassida u ko‘plab shogirdlar tarbiyaladi va uning yo‘li Yassaviya tariqati nomini oldi.

Ahmad Yassaviyning eng mashhur merosi — «Devoni hikmat». «Hikmat» — Yassaviy va uning izdoshlari ijodida keng qo‘llangan she’r turi bo‘lib, unda Allohga muhabbat, Payg‘ambarimizga hurmat, tavba, kamtarlik, nafsni tarbiyalash, o‘limni eslash, yetim va kambag‘allarga mehr kabi mavzular kuylanadi. Yassaviyning muhim xizmati shundaki, u diniy-ma’rifiy fikrlarni xalqning o‘z tilida — turkiy tilda, sodda va ta’sirli she’r shaklida yetkazdi. Bu Islom ma’naviyatining keng xalq ommasiga yetib borishiga katta hissa qo‘shdi.

Tadqiqotchilar ta’kidlaganidek, «Devoni hikmat»ning bizgacha yetib kelgan qo‘lyozmalari ancha keyingi asrlarga oid va undagi hikmatlarning hammasi ham Yassaviyning o‘ziga tegishli emas: ko‘plari uning izdoshlari tomonidan yozilib, to‘plamga qo‘shilgan deb hisoblanadi. Shunday bo‘lsa-da, devon Yassaviy maktabining ruhini aks ettiradi.

Ahmad Yassaviy hayoti bilan bog‘liq mashhur rivoyatlardan biri shuki, u oltmish uch yoshga yetganda, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam oltmish uch yoshda dunyodan o‘tganlarini eslab, «U zotdan ortiq yer ustida yurishga haddim yo‘q», deb yer ostidagi hujraga tushib, umrining qolgan qismini o‘sha yerda ibodat bilan o‘tkazgan. Bu rivoyat xalq orasida keng tarqalgan bo‘lib, Payg‘ambarimizga bo‘lgan buyuk muhabbat va odobning ramzi sifatida aytiladi.

Yassaviyning vafot yili ko‘pchilik manbalarda hijriy 562-yil (milodiy 1166-yil) deb ko‘rsatiladi. U Yassida dafn qilingan.

Yassaviy vafotidan ikki asrcha o‘tib, Amir Temur uning qabri ustida ulug‘vor maqbara qurishni buyurdi. Qurilish XIV asr oxirida boshlangan va Temurning vafoti sababli to‘liq yakunlanmay qolgan. Bu maqbara bugun Qozog‘iston Respublikasining Turkiston shahrida joylashgan va 2003 yilda YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. U Markaziy Osiyo me’morchiligining eng yirik va go‘zal namunalaridan biri hisoblanadi.

Yassaviy maktabidan keyinchalik Sulaymon Boqirg‘oniy (Hakim ota) kabi shoir-mutasavviflar yetishib chiqdi. Uning hikmatlari o‘zbek mumtoz adabiyotining shakllanishiga ham ta’sir ko‘rsatgan.

Ta’siri: Ahmad Yassaviy turkiy xalqlarga dinni ona tilida, qalbga yaqin so‘z bilan yetkazgan ustoz sifatida tarixda qoldi. Uning hikmatlaridagi kamtarlik, insonparvarlik, yetim va bechoralarga g‘amxo‘rlik, o‘z nafsini tarbiyalash g‘oyalari bugun ham dolzarb. Uning merosi o‘zbek, qozoq, turkman, qirg‘iz va boshqa turkiy xalqlarni bog‘lab turgan umumiy ma’naviy xazinadir.