O. Genri: hikoyalar

Bir dollar sakson yetti sent. Bor-yo‘g‘i shu. Shundan oltmish senti mayda chaqalarda edi. Bu chaqalar baqqol, sabzavotfurush va qassob bilan uzoq savdolashib, bir-ikki sentdan yig‘ilgan edi — shunday tortishuvdan keyin odamning yuzi «xasis ekan» degan so‘zsiz ta’nadan qizarib ketardi. Della pulni uch marta sanadi. Bir dollar sakson yetti sent. Ertaga esa Rojdestvo.

Eski, kichkina divanga o‘zini tashlab, ho‘ngrab yig‘lashdan boshqa chora qolmagan edi. Della shunday qildi ham. Bu hol hayot ho‘ngrash, burun tortish va tabassumdan iborat, ulardan ham burun tortish ko‘proq, degan falsafiy xulosaga undaydi.

Uy bekasi birinchi bosqichdan ikkinchisiga asta-sekin o‘tib turgan paytda, keling, uyga bir nazar tashlaylik. Haftasiga sakkiz dollarlik jihozli kvartira. Uni gadoyxona deb bo‘lmasdi-yu, lekin tilanchilarni quvuvchi politsiya qismi bu so‘zni har ehtimolga qarshi yon daftariga yozib qo‘ysa arzirdi.

Pastdagi dahlizda hech qanday xat sig‘maydigan pochta qutisi va hech bir bandaning barmog‘i undan sado chiqarolmaydigan elektr qo‘ng‘iroq tugmasi bor edi. Ular yonida «Janob Jeyms Dillingem Yang» deb yozilgan tashrif qog‘ozi ham osig‘liq turardi. «Dillingem» so‘zi bir vaqtlar, egasi haftasiga o‘ttiz dollar maosh olib, farovon yashagan davrda g‘urur bilan shamolga yoyilgan edi. Endi daromad yigirma dollarga tushib qolgach, «Dillingem» harflari xiralashib qolgandek ko‘rinardi, go‘yo ular kamtarona, ko‘zga tashlanmaydigan bitta «D» harfiga qisqarishni jiddiy o‘ylab yurgandek. Ammo janob Jeyms Dillingem Yang qachon uyga kelib, yuqoridagi kvartirasiga ko‘tarilsa, uni «Jim» deb chaqirishar, sizga Della nomi bilan tanishtirilgan missis Jeyms Dillingem Yang esa uni mahkam quchoqlardi. Bu, albatta, juda yaxshi.

Della yig‘ini to‘xtatdi-da, yuziga upa surdi. U deraza oldida turib, kulrang hovlidagi kulrang devor ustida yurgan kulrang mushukka ma’yus tikildi. Ertaga Rojdestvo, Jimga sovg‘a olish uchun esa uning qo‘lida atigi bir dollar sakson yetti sent bor. U necha oylardan beri har bir sentni tejab kelardi — natijasi mana shu. Haftasiga yigirma dollar bilan uzoqqa borib bo‘lmaydi. Xarajat u mo‘ljallagandan ko‘p chiqdi. Har doim shunday bo‘ladi. Jimga sovg‘a olish uchun atigi bir dollar sakson yetti sent. Uning Jimiga! Unga qanday yaxshi narsa olish haqida o‘ylab, Della qancha baxtli soatlarini o‘tkazgan edi. Ajoyib, noyob, haqiqiy bir narsa — Jimga tegishli bo‘lish sharafiga ozgina bo‘lsa ham loyiq bir narsa.

Xonadagi derazalar orasida uzun, ingichka devoriy ko‘zgu osig‘liq edi. Sakkiz dollarlik kvartiradagi bunday ko‘zguni ko‘rgan bo‘lsangiz kerak. Juda ozg‘in va juda chaqqon odam o‘zining ingichka uzun bo‘laklarga bo‘lingan aksini tez-tez almashtirib qarash orqali tashqi ko‘rinishi haqida ancha to‘g‘ri tasavvur hosil qilishi mumkin. Della xipcha bo‘lgani uchun bu san’atni egallab olgan edi.

U birdan derazadan burilib, ko‘zgu qarshisida to‘xtadi. Ko‘zlari porlab turardi, biroq yigirma soniya ichida yuzidan qon qochdi. U shoshib sochlarini yechdi va ularni butun uzunligicha yoyib yubordi.

Gap shundaki, Jeyms Dillingem Yanglar oilasida ikkala er-xotin ham haddan tashqari faxrlanadigan ikkita boylik bor edi. Biri — Jimning otasidan, otasiga esa bobosidan qolgan oltin soati. Ikkinchisi — Dellaning sochlari. Agar havo yo‘lagining naryog‘idagi kvartirada Sabo malikasi yashaganida, Della uning qimmatbaho toshlari va sovg‘alarini xira qilib qo‘yish uchungina bir kuni sochini quritish bahonasida derazadan osiltirib qo‘ygan bo‘lardi. Agar Sulaymon podshoh barcha xazinalarini yerto‘laga uyib qo‘ygan holda shu uyning farroshi bo‘lganida edi, Jim har gal yonidan o‘tganda uning hasaddan soqolini yulayotganini ko‘rish uchungina soatini cho‘ntagidan chiqarib qarardi.

Mana endi Dellaning go‘zal sochlari jigarrang sharshara kabi to‘lqinlanib, yaltirab, yelkasidan quyiladi. Sochlar tizzasidan pastga tushib, unga deyarli libos bo‘lib qolgan edi. Keyin u asabiylashgan holda shoshib, sochlarini yana turmaklab oldi. Bir zum ikkilanib, qimir etmay turib qoldi, eskirgan qizil gilamga bir-ikki tomchi yosh tomdi.

Eski jigarrang kurtkasini kiydi, eski jigarrang shlyapasini boshiga qo‘ndirdi. Etaklarini hilpiratib, ko‘zlarida hamon o‘sha porlash bilan eshikdan uchib chiqdi-da, zinadan ko‘chaga yugurib tushdi.

U to‘xtagan joydagi peshlavhada shunday yozuv bor edi: «Madam Sofroni. Sochdan yasalgan har xil buyumlar». Della bir qavat yuqoriga yugurib chiqdi va hansirab, o‘zini qo‘lga oldi. Semiz, haddan tashqari oqarib ketgan, sovuqqon madam «Sofroni» degan nomga sira o‘xshamasdi.

— Sochimni sotib olasizmi? — so‘radi Della.

— Soch sotib olaman, — dedi madam. — Shlyapangni yech, bir ko‘raylik-chi, qanaqa ekan.

Jigarrang sharshara to‘lqinlanib pastga quyildi.

— Yigirma dollar, — dedi madam sochni tajribali qo‘li bilan ko‘tarib.

— Tezroq bera qoling, — dedi Della.

Oh, keyingi ikki soat pushti qanotlarda uchib o‘tdi. Bu chalkash o‘xshatishni unuting. Della Jimga sovg‘a izlab, do‘konlarni ostin-ustun qilib chiqdi.

Nihoyat, topdi. Bu narsa, shubhasiz, faqat Jim uchun yasalgan edi, boshqa hech kim uchun emas. Boshqa do‘konlarda bunga o‘xshashi yo‘q edi — Della ularning hammasini titkilab chiqqandi. Bu — sodda va nafis ishlangan platina soat zanjiri edi. U o‘z qadrini yaltiroq bezaklar bilan emas, balki ashyosining o‘zi bilan namoyon qilardi — hamma yaxshi narsalar shunday bo‘lishi kerak. U hatto O‘sha Soatga ham loyiq edi. Della zanjirni ko‘rishi bilan uning Jimniki bo‘lishi kerakligini angladi. Zanjir Jimning o‘ziga o‘xshardi. Kamtarlik va qadr — bu ta’rif ikkalasiga ham mos edi. Undan zanjir uchun yigirma bir dollar olishdi, u sakson yetti sent bilan uyga shoshildi. Shunday zanjir taqilgan soat bilan Jim istalgan davrada bemalol vaqtni so‘rashi mumkin bo‘ladi. Soati qanchalik ajoyib bo‘lmasin, Jim ba’zan unga yashirincha qarardi, chunki zanjir o‘rnida eski charm tasmacha ishlatardi.

Uyga kelgach, Dellaning sarxushligi biroz tarqab, o‘rnini ehtiyotkorlik va aql egalladi. U soch jingalaklaydigan qisqichni olib, gazni yoqdi va muhabbatga qo‘shilgan saxiylik keltirgan vayronalarni tuzatishga kirishdi. Bu doim mashaqqatli ish, aziz do‘stlarim, — juda ulkan ish.

Qirq daqiqa o‘tar-o‘tmas, uning boshi mayda, zich jingalaklar bilan qoplandi va u darsdan qochgan maktab bolasiga ajoyib darajada o‘xshab qoldi. Della ko‘zgudagi aksiga uzoq, sinchiklab va tanqidiy ko‘z bilan tikildi.

«Agar Jim menga ikkinchi marta qaramay turib o‘ldirib qo‘ymasa, — dedi u o‘ziga-o‘zi, — Koni-Aylenddagi qo‘shiqchi qizga o‘xshabsan, deydi. Lekin men nima ham qila olardim — oh, bir dollar sakson yetti sent bilan nima qila olardim?»

Soat yettida qahva tayyor edi, pechning orqa chetida esa qizib turgan tova go‘sht qovurishga shay turardi.

Jim hech qachon kechikmasdi. Della zanjirni qo‘lida ikki buklab ushlab, Jim doim kiradigan eshik yonidagi stol chetiga o‘tirdi. Keyin pastda, birinchi qavat zinasida uning qadam tovushini eshitdi va bir zum rangi oqarib ketdi. Uning eng oddiy kundalik ishlar haqida ham kichik, ovozsiz duolar qilish odati bor edi. Hozir ham pichirladi: «Xudoyim, iltimos, u meni hali ham chiroyli deb o‘ylasin».

Eshik ochildi, Jim kirib, uni yopdi. U ozg‘in va juda jiddiy ko‘rinardi. Bechora, hali atigi yigirma ikki yoshda edi — shu yoshda oila tashvishini yelkasiga olgan! Unga yangi palto kerak edi, qo‘lqopi ham yo‘q edi.

Jim eshik oldida bedana hidini olgan ov iti singari qotib turib qoldi. Uning nigohi Dellaga qadalgan, ko‘zlarida Della uqib ololmaydigan bir ifoda bor edi va bu uni dahshatga soldi. Bu na g‘azab, na hayrat, na norozilik, na dahshat edi — Della tayyorlanib turgan tuyg‘ularning hech biri emasdi. Jim yuzida o‘sha g‘alati ifoda bilan unga shunchaki tikilib turardi.

Della stoldan sirg‘alib tushdi-da, uning oldiga bordi.

— Jim, azizim, — deb qichqirdi u, — menga bunday qarama. Sochimni qirqtirib, sotdim, chunki senga sovg‘a qilmasdan Rojdestvoni o‘tkazolmasdim. Sochim yana o‘sadi — sen xafa bo‘lmaysan-ku, a? Boshqa ilojim yo‘q edi. Sochim juda tez o‘sadi. «Rojdestvo muborak!» deb ayt, Jim, kel, xursand bo‘laylik. Senga qanday yaxshi — qanday ajoyib, yaxshi sovg‘a olganimni bilmaysan!

— Sochingni qirqtirdingmi? — so‘radi Jim zo‘rg‘a, go‘yo eng og‘ir aqliy mehnatdan keyin ham bu ochiq-oydin dalilga hali yetib kelolmagandek.

— Qirqtirdim va sotdim, — dedi Della. — Baribir meni avvalgidek yaxshi ko‘rasan-ku? Sochim bo‘lmasa ham men o‘sha-o‘sha menman-ku, to‘g‘rimi?

Jim xonaga qiziqsinib alanglab qaradi.

— Soching yo‘q deyapsanmi? — dedi u deyarli esi og‘ib qolgandek.

— Uni qidirib o‘tirma, — dedi Della. — Aytdim-ku, sotdim — sotildi, ketdi. Bugun Rojdestvo arafasi, jonim. Menga yaxshi muomala qil, axir sochim sen uchun ketdi. Balki boshimdagi sochlarning soni sanoqli bo‘lgandir, — davom etdi u birdan jiddiy va mehr bilan, — ammo senga bo‘lgan muhabbatimni hech kim hech qachon sanab ado qilolmaydi. Go‘shtni qovuraymi, Jim?

Jim tezda o‘zini tutib oldi. U Dellasini bag‘riga bosdi. Keling, o‘n soniya davomida odob saqlab, teskari tomondagi biror arzimas narsaga nazar solib turaylik. Haftasiga sakkiz dollar yoki yiliga million — farqi nima? Matematik ham, hazilkash ham bunga noto‘g‘ri javob beradi. Sehrgarlar qimmatbaho sovg‘alar keltirgan, lekin ular orasida bu yo‘q edi. Bu mujmal fikr keyinroq oydinlashadi.

Jim paltosining cho‘ntagidan bir tugunchani chiqarib, stol ustiga tashladi.

— Men haqimda xato o‘ylama, Dell, — dedi u. — Na soch qirqtirish, na soqol olish, na bosh yuvish meni qizimni kamroq sevadigan qila olmaydi, deb o‘ylayman. Ammo shu tugunchani ochsang, nega birinchi daqiqalarda shunchalik esankirab qolganimni tushunasan.

Oppoq, chaqqon barmoqlar ipni uzib, qog‘ozni yirtdi. Keyin quvonchdan bir hayajonli qichqiriq yangradi; so‘ngra, voh, ayollarga xos tarzda birdan asabiy ko‘z yoshlar va faryodga aylandi, va kvartira egasi bor tasalli berish mahoratini darhol ishga solishiga to‘g‘ri keldi.

Chunki stol ustida O‘sha Taroqlar yotardi — Della Brodveydagi bir do‘kon vitrinasida uzoq vaqt ko‘zini uzolmay sajda qilgan taroqlar to‘plami: yon va orqa tomonga taqiladigan taroqlar. Sof toshbaqa kosasidan yasalgan, cheti qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan ajoyib taroqlar — endi g‘oyib bo‘lgan go‘zal sochlarga aynan mos rangda. Della bu taroqlar qimmatligini bilardi, yuragi ularni ega bo‘lishga zarracha umid qilmay intiqib, orziqib yurardi. Mana endi ular uniki, ammo shu orzu qilingan bezaklarni bezashi kerak bo‘lgan sochlar yo‘q edi.

Shunga qaramay, u taroqlarni ko‘ksiga bosdi va nihoyat, namlangan ko‘zlarini ko‘tarib, jilmayib dedi:

— Sochim juda tez o‘sadi, Jim!

Keyin Della kuyib qolgan mushukchadek sakrab turdi-da:

— Voy, voy! — deb qichqirdi.

Jim hali o‘zining ajoyib sovg‘asini ko‘rmagan edi. Della uni ochiq kaftida ishtiyoq bilan unga uzatdi. Xira qimmatbaho metall go‘yo Dellaning yorqin va qaynoq qalbining aksidan chaqnab ketgandek bo‘ldi.

— Zo‘r-a, Jim? Uni topish uchun butun shaharni kezib chiqdim. Endi kuniga yuz marta vaqtga qarashing kerak bo‘ladi. Soatingni ber. Zanjirda qanday ko‘rinishini ko‘rmoqchiman.

Jim aytganini qilish o‘rniga divanga yonboshlab yotdi, qo‘llarini ensasi ostiga qo‘ydi va jilmaydi.

— Dell, — dedi u, — kel, Rojdestvo sovg‘alarimizni bir chetga olib qo‘yaylik, ozgina saqlab turaylik. Ular hozir ishlatish uchun juda yaxshi. Men senga taroq olish uchun pul topay deb soatni sotdim. Endi, nazarimda, go‘shtni qovursang bo‘ladi.

Sehrgarlar, o‘zingiz bilasiz, donishmand odamlar edi — ajoyib donishmandlar. Ular oxurdagi Go‘dakka sovg‘alar keltirishgan. Rojdestvo sovg‘alarini hadya qilish san’atini o‘shalar o‘ylab topishgan. Donishmand bo‘lganlari uchun sovg‘alari ham, shubhasiz, oqilona bo‘lgan, ehtimol, ikki xil narsa to‘g‘ri kelib qolsa, almashtirish huquqi bilan. Men esa sizga bir kvartiradagi ikki nodon boladan iborat oddiy hikoyani g‘o‘ng‘illab aytib berdim: ular bir-birlari uchun uylaridagi eng katta xazinalarini juda aqlsizlarcha qurbon qilishdi. Biroq bugungi donolarga so‘nggi so‘z sifatida aytib qo‘yaylik: sovg‘a qiluvchilarning barchasi ichida bu ikkisi eng donosi edi. Sovg‘a beruvchi va oluvchilarning hammasi orasida mana shunday odamlar eng donodir. Har yerda va har doim ular eng donodir. Ular — sehrgarlarning o‘zi.