Vashington maydonining g‘arbidagi kichkina bir mavzeda ko‘chalar xuddi aqldan ozgandek bo‘lib, «pleys» deb ataladigan tor-tor yo‘lakchalarga bo‘linib ketgan. Bu «pleys»lar g‘alati burchaklar va egri-bugri burilishlar hosil qiladi. Bir ko‘cha hatto bir-ikki marta o‘zini o‘zi kesib o‘tadi. Bir rassom kunlardan bir kun bu ko‘chaning ajoyib bir afzalligini kashf qilgan. Tasavvur qiling: bo‘yoq, qog‘oz va kanvas uchun hisob-kitob qog‘ozini ko‘tarib yurgan qarz undiruvchi shu ko‘chadan aylanib o‘tib, to‘satdan o‘z-o‘ziga ro‘para kelib qolsa — bir sent ham undirolmagan holda!

Shunday qilib, ko‘p o‘tmay g‘aroyib, eski Grinvich-Vilijga san’at ahli shimolga qaragan derazalar, o‘n sakkizinchi asrdan qolgan uchburchak tomlar, golland chordoqlari va arzon ijara izlab kelib qola boshladi. So‘ng ular Oltinchi avenyudan bir nechta qalayi krujka va bir-ikkita isitgichli qozoncha olib kelishdi-da, «koloniya»ga aylanishdi.

Pakana, uch qavatli g‘ishtin uyning eng tepasida Syu va Jonsining ustaxonasi joylashgan edi. «Jonsi» — Joannaning erkalatma ismi. Biri Meyn shtatidan, ikkinchisi Kaliforniyadan edi. Ular Sakkizinchi ko‘chadagi «Delmoniko» nomli arzon oshxonada tasodifan bir stolda tanishib qolishgan va san’atga, sachratqi salatiga, keng yengli ko‘ylaklarga bo‘lgan didlari shunchalik mos kelganini ko‘rib, birga ustaxona ijaraga olishgan edi.

Bu may oyida bo‘lgan edi. Noyabrda esa shifokorlar Zotiljam deb ataydigan sovuq, ko‘rinmas bir begona koloniya bo‘ylab izg‘ib yurib, muzdek barmoqlari bilan goh unisiga, goh bunisiga tega boshladi. Sharqiy qismda bu bosqinchi dadil qadam tashlab, qurbonlarini o‘nlab qirib ketdi, ammo tor, mox bosgan «pleys»lar chigalida uning oyoqlari sekin odim tashlardi.

Janob Zotiljamni olijanob keksa janob deb bo‘lmasdi. Kaliforniyaning mayin shabadalarida qoni suyulib qolgan nimjongina qiz qizil mushtli, nafasi qisilgan bu qari bezorining munosib o‘ljasi emas edi. Ammo u Jonsiga zarba berdi; endi qiz bo‘yalgan temir karavotida deyarli qimirlamay yotar, kichkina golland deraza oynalaridan qo‘shni g‘isht uyning derazasiz yalang‘och devoriga tikilardi.

Bir kuni ertalab band shifokor qalin, oqargan qoshini qimirlatib, Syuni dahlizga chaqirdi.

— Uning tuzalishi uchun bitta imkoniyat bor — deylik, o‘ntadan bitta, — dedi u termometrdagi simobni silkib tushirarkan. — U imkoniyat ham bemorning yashashni istashiga bog‘liq. Odamlar o‘zlarini go‘rkovning ixtiyoriga topshirib qo‘ysa, butun dorishunoslik bema’ni bo‘lib qoladi. Sizning dugonangiz tuzalmayman, deb qat’iy qaror qilib olgan. Uning biror orzusi, o‘ylaydigan narsasi bormi?

— U... u bir kun kelib Neapol ko‘rfazini chizmoqchi edi, — dedi Syu.

— Chizish? Bekor gap! Uning ko‘nglida jiddiy o‘ylashga arziydigan biror narsa bormi — masalan, biror erkak?

— Erkak? — dedi Syu, ovozi chang‘ovuz kabi jaranglab. — Erkak shunga arziydimi... yo‘q, doktor, bunday narsa yo‘q.

— Unda gap holsizlikda, — dedi shifokor. — Ilm-fan qo‘limdan kelganicha nimaga qodir bo‘lsa, hammasini qilaman. Ammo bemorim o‘z dafn marosimidagi aravalarni sanay boshlasa, dorilarning shifobaxsh kuchidan ellik foizini ayirib tashlayman. Agar uni qishki plashlar yengining yangi urfi haqida bitta savol berishga majbur qilsangiz, o‘ntadan bitta emas, beshtadan bitta imkoniyat bor deb va’da beraman.

Shifokor ketgach, Syu ish xonasiga kirib, yapon dastro‘molini yig‘idan shilta qilib yubordi. Keyin chizma taxtasini ko‘tarib, regtaym hushtak chalgancha dadil qiyofada Jonsining xonasiga kirdi.

Jonsi yuzini derazaga qaratib, ko‘rpa ostida sezilar-sezilmas yotardi. Syu uni uxlab yotibdi deb o‘ylab, hushtakni to‘xtatdi.

U taxtasini to‘g‘rilab, jurnaldagi bir hikoyaga pero va tush bilan rasm chiza boshladi. Yosh rassomlar San’atga yo‘l ochish uchun jurnal hikoyalariga rasm chizadi, bu hikoyalarni esa Adabiyotga yo‘l ochish uchun yosh yozuvchilar yozadi.

Syu hikoya qahramoni — Aydaholik kovboy qomatiga ot ko‘rgazmasiga kiyiladigan nafis shim va monokl chizayotganida, bir necha bor takrorlangan past ovozni eshitdi. U shoshib karavot yoniga bordi.

Jonsining ko‘zlari katta ochiq edi. U derazadan qarab, sanardi — teskari sanardi.

— O‘n ikki, — dedi u, biroz o‘tib: — O‘n bir, — keyin: — O‘n, — va: — To‘qqiz, — so‘ng deyarli bir vaqtda: — Sakkiz, yetti.

Syu xavotir bilan derazaga qaradi. Bu yerda sanaydigan nima bor ekan? Faqat yalang‘och, g‘amgin hovli va yigirma fut naridagi g‘isht uyning derazasiz devori ko‘rinardi. Ildizlari bujmaygan va chirigan juda keksa bir pechakgul g‘isht devorning yarmigacha o‘rmalab chiqqan edi. Kuzning sovuq nafasi uning barglarini to‘kib yuborgan, endi deyarli yalang‘och qolgan skelet novdalar uqalanib borayotgan g‘ishtlarga yopishib turardi.

— Nima bo‘ldi, jonim? — so‘radi Syu.

— Olti, — dedi Jonsi deyarli pichirlab. — Endi tezroq to‘kilyapti. Uch kun oldin yuztacha bor edi. Sanayverib boshim og‘rib ketardi. Endi oson. Mana, yana bittasi tushdi. Endi bor-yo‘g‘i beshta qoldi.

— Beshta nima, jonim? Syudiga ayt-chi.

— Barglar. Pechakguldagi barglar. Oxirgisi tushganda men ham ketishim kerak. Buni uch kundan beri bilaman. Doktor senga aytmadimi?

— Voy, bunaqa bema’ni gapni umrimda eshitmaganman, — dedi Syu ulug‘vor bir mensimaslik bilan. — Eski pechak barglarining sening tuzalishingga nima aloqasi bor? Axir sen o‘sha pechakni shunchalik yaxshi ko‘rarding-ku, sho‘xgina qiz. G‘oz bo‘lma. Axir doktor bugun ertalab menga aytdi-ku, tez orada tuzalib ketish imkoniyating... qani, aniq nima degan edi... ha, o‘ntadan to‘qqiztasi tuzalish tarafida, dedi! Axir bu Nyu-Yorkda tramvayda yurganimizda yoki yangi qurilayotgan bino yonidan o‘tganimizdagi imkoniyat bilan deyarli barobar-ku. Qani, ozgina sho‘rva ichib ol, Syudi esa rasmiga qaytsin — uni muharrir janobga sotib, kasal bolasiga portveyn, ochko‘z o‘ziga esa cho‘chqa go‘shti olsin.

— Endi portveyn olib o‘tirmasang ham bo‘ladi, — dedi Jonsi ko‘zini derazadan uzmay. — Mana, yana bittasi. Yo‘q, sho‘rva istamayman. Faqat to‘rttasi qoldi. Qorong‘i tushmasdan oxirgisining tushishini ko‘rmoqchiman. Keyin men ham ketaman.

— Jonsi, jonim, — dedi Syu unga engashib, — men ishimni tugatmagunimcha ko‘zlaringni yumib yotishga, derazaga qaramaslikka va’da berasanmi? Rasmlarni ertagacha topshirishim kerak. Menga yorug‘lik kerak, bo‘lmasa pardani tushirib qo‘yardim.

— Boshqa xonada chizolmaysanmi? — so‘radi Jonsi sovuqqina.

— Sening yoningda bo‘lganim yaxshi, — dedi Syu. — Qolaversa, o‘sha bema’ni pechak barglariga tikilib yotishingni istamayman.

— Tugatishing bilan ayt, — dedi Jonsi ko‘zlarini yumib, yiqilgan haykaldek oppoq va qimirsiz yotarkan, — chunki oxirgisining tushishini ko‘rmoqchiman. Kutishdan charchadim. O‘ylashdan charchadim. Hamma narsadan qo‘limni bo‘shatib, o‘sha bechora, charchagan barglardek pastga, pastga suzib ketmoqchiman.

— Uxlashga harakat qil, — dedi Syu. — Men Bermanni chaqirib kelishim kerak, u menga keksa zohid konchi uchun suratkash bo‘lib o‘tirib beradi. Bir daqiqada qaytaman. Men kelmagunimcha qimirlama.

Qari Berman ularning ostida, birinchi qavatda yashaydigan rassom edi. Yoshi oltmishdan oshgan, satirnikidek boshidan mitti shayton gavdasi bo‘ylab Mikelanjeloning Musosiniki singari jingalak soqol tushib turardi. Berman san’atda omadsiz odam edi. Qirq yil mo‘yqalam ushlab, o‘z Ma’shuqasi — San’atning etagiga qo‘l tekkizadigan darajada ham yaqinlasha olmagan edi. U doim bir shoh asar yaratmoqchi bo‘lib yurar, ammo hali-hanuz uni boshlamagan edi. Bir necha yildan beri savdo yoki reklama uchun chizilgan qo‘pol suratlardan boshqa hech narsa chizmagandi. Koloniyadagi professional suratkashga pul to‘lay olmaydigan yosh rassomlarga suratkash bo‘lib o‘tirib berib, ozgina pul topardi. U jinni haddan ziyod ichar va hamon bo‘lajak shoh asari haqida gapirardi. Qolgan jihatlardan esa u jizzaki, kichkina chol bo‘lib, har qanday odamdagi yumshoqlikni qattiq masxara qilar va o‘zini yuqoridagi ustaxonada yashaydigan ikki yosh rassomani qo‘riqlash uchun maxsus tayinlangan qo‘riqchi it deb hisoblardi.

Syu Bermanni pastdagi xira yoritilgan inida topdi; undan archa mevasi aroqining hidi gupillab urib turardi. Bir burchakda molbert ustida yigirma besh yildan beri shoh asarning birinchi chizig‘ini kutib turgan toza kanvas bor edi. Syu unga Jonsining xayolini aytib berdi va o‘zi ham bargdek yengil va nozik bo‘lgan dugonasi dunyoga ilingan zaif ipi yanada bo‘shashsa, uchib ketib qolishidan qo‘rqayotganini gapirdi.

Qari Bermanning qizargan ko‘zlaridan yosh oqib turardi, ammo u bunday ahmoqona xayollarni baqirib-chaqirib, nafrat va masxara bilan qoraladi.

— Nima?! — deb qichqirdi u. — Dunyoda shunaqa ahmoq odamlar bormi, la’nati pechakdan barglar tushgani uchun o‘lmoqchi bo‘ladigan? Bunaqasini eshitmaganman. Yo‘q, sizning o‘sha ahmoq zohid-tentagingizga suratkash bo‘lib o‘tirmayman. Nega uning miyasiga shunaqa bema’ni gapni kiritishiga yo‘l qo‘yasiz? Ax, bechora kichkina miss Jonsi!

— U juda kasal va holsiz, — dedi Syu, — isitma uning ongini zaiflashtirib, g‘alati xayollarga to‘ldirib qo‘ygan. Mayli, mister Berman, agar suratkash bo‘lishni istamasangiz, shart emas. Lekin menimcha, siz yoqimsiz qari... qari bir valdirvoqisiz.

— Xuddi ayollarga o‘xshaysiz-da! — baqirdi Berman. — Kim sizga o‘tirmayman dedi? Yuring. Men siz bilan boraman. Yarim soatdan beri o‘tirishga tayyorman, demoqchi bo‘lib turibman-ku. Xudoyim! Miss Jonsidek yaxshi odam kasal bo‘lib yotadigan joy emas bu. Bir kun men shoh asar chizaman va hammamiz bu yerdan ketamiz. Xudoyim, ha!

Ular yuqoriga ko‘tarilganda Jonsi uxlab yotgan edi. Syu pardani deraza tokchasigacha tushirdi va Bermanga boshqa xonaga o‘tishni imo qildi. U yerda ikkalasi derazadan pechakgulga qo‘rquv bilan qarashdi. Keyin bir lahza bir-birlariga indamay tikilishdi. Qor aralash sovuq yomg‘ir tinmay yog‘ardi. Eski ko‘k ko‘ylakdagi Berman zohid-konchi qiyofasida qoya o‘rniga ag‘darib qo‘yilgan choynak ustiga o‘tirdi.

Ertasi kuni ertalab Syu bir soatlik uyqudan uyg‘onganida, Jonsining xira, katta ochilgan ko‘zlari tushirilgan yashil pardaga tikilib turganini ko‘rdi.

— Ko‘tar uni, ko‘rmoqchiman, — deb buyurdi u pichirlab.

Syu horg‘in holda itoat etdi.

Ammo, ajabo! Tun bo‘yi davom etgan sharillagan yomg‘ir va shiddatli bo‘ronlardan keyin ham g‘isht devorda bitta pechak bargi hamon qorayib turardi. Bu pechakdagi oxirgi barg edi. Bandiga yaqin joyi hali to‘q yashil, ammo arra tishli chetlari so‘lish va chirishning sarg‘ish rangiga bo‘yalgan bu barg yerdan yigirma futcha balandlikdagi novdada mardonavor osilib turardi.

— Bu oxirgisi, — dedi Jonsi. — Kechasi albatta tushadi deb o‘ylagandim. Shamolni eshitdim. Bugun tushadi, men ham o‘sha paytda o‘laman.

— Jonim, jonim! — dedi Syu charchagan yuzini yostiqqa egib. — O‘zingni o‘ylamasang, meni o‘yla. Men nima qilaman?

Ammo Jonsi javob bermadi. Butun dunyodagi eng yolg‘iz narsa — o‘zining sirli, uzoq safariga otlanayotgan qalbdir. Uni do‘stlikka va yerga bog‘lab turgan rishtalar birin-ketin uzilgan sari, xayol uni yanada kuchliroq chulg‘ab olayotgandek edi.

Kun o‘tdi, hatto shom qorong‘isida ham ular devordagi bandiga yopishib turgan yolg‘iz pechak bargini ko‘rib turishardi. So‘ng tun cho‘kishi bilan shimol shamoli yana bo‘shab ketdi, yomg‘ir esa hamon derazalarga urilar, past golland tom bo‘g‘otlaridan shildirab oqardi.

Tong yorishishi bilan shafqatsiz Jonsi pardani ko‘tarishni buyurdi.

Pechak bargi hamon o‘sha yerda edi.

Jonsi unga uzoq tikilib yotdi. Keyin gaz plitasida tovuq sho‘rvasini aralashtirayotgan Syuni chaqirdi.

— Men yomon qiz bo‘ldim, Syudi, — dedi Jonsi. — Qanchalik yomonligimni ko‘rsatish uchun nimadir o‘sha oxirgi bargni u yerda ushlab qoldi. O‘lishni istash — gunoh. Endi menga ozgina sho‘rva olib kel, yana ozgina portveyn qo‘shilgan sut ham... yo‘q, avval qo‘l ko‘zgusini olib kel, keyin atrofimga yostiqlarni qo‘yib ber, o‘tirib, ovqat pishirishingni tomosha qilaman.

Bir soatdan keyin u dedi:

— Syudi, umid qilamanki, bir kun Neapol ko‘rfazini chizaman.

Tushdan keyin shifokor keldi, u ketayotganda Syu bir bahona bilan dahlizga chiqdi.

— Imkoniyatlar teng, — dedi shifokor Syuning ozg‘in, titrayotgan qo‘lini qo‘liga olib. — Yaxshi parvarish qilsangiz, yutasiz. Endi pastdagi boshqa bemorimni ko‘rishim kerak. Familiyasi Berman — rassommi-ey, shekilli. U ham zotiljam. Qari, zaif odam, xastalik og‘ir kechyapti. Unga umid yo‘q, ammo bugun shifoxonaga olib ketishyapti — u yerda sal yengilroq bo‘ladi.

Ertasi kuni shifokor Syuga dedi:

— Xavf o‘tdi. Siz yutdingiz. Endi faqat yaxshi ovqat va parvarish — boshqa hech narsa kerak emas.

O‘sha kuni tushdan keyin Syu karavotda mamnun holda juda ko‘k va juda keraksiz jun sharf to‘qib yotgan Jonsining yoniga keldi va uni yostiqlari-pistiqlari bilan qo‘shib, bir qo‘li bilan quchoqladi.

— Senga bir gap aytishim kerak, oq sichqonchaginam, — dedi u. — Mister Berman bugun shifoxonada zotiljamdan vafot etdi. Atigi ikki kun kasal bo‘ldi. Birinchi kuni ertalab farrosh uni pastdagi xonasida og‘riqdan nochor holda topibdi. Oyoq kiyimi va kiyimlari jiqqa ho‘l, muzdek bo‘lgan ekan. Shunday dahshatli kechada u qayerda bo‘lganini hech kim tushunolmabdi. Keyin hali o‘chmagan fonar, joyidan sudrab olingan narvon, sochilib yotgan bir nechta mo‘yqalam va yashil hamda sariq bo‘yoq aralashtirilgan palitrani topishibdi... Derazaga qara, jonim, devordagi oxirgi pechak bargiga. Shamol esganda u nega hech qachon tebranmasligi, qimirlamasligi seni hayron qoldirmadimi? Ah, azizim, bu Bermanning shoh asari — u o‘sha oxirgi barg tushgan kechasi uni o‘sha yerga chizgan.