Ish chakki emasdek ko‘ringandi: lekin shoshmang, hammasini aytib beraman. Biz — Bill Driskoll ikkimiz — janubda, Alabamada edik, shu payt boshimizga bola o‘g‘irlash fikri keldi. Bill keyinchalik aytganidek, bu «vaqtinchalik aqliy arvohlanish lahzasida» sodir bo‘lgan edi; ammo buni biz keyin bildik.

U yerda quymoqdek tekis, tabiiyki, Sammit — ya’ni «Cho‘qqi» deb ataladigan bir shaharcha bor edi. Unda may bayrami ustuni atrofida aylanib yuradigan dehqonlarning eng beozor va o‘zidan mamnun turi yashardi.

Bill ikkimizning olti yuz dollarcha umumiy sarmoyamiz bor edi, G‘arbiy Illinoysda yer uchastkalari bilan bir firibgarlik ishini boshlash uchun yana roppa-rosa ikki ming dollar kerak edi. Biz buni mehmonxona oldidagi zinapoyada o‘tirib muhokama qildik. Yarim qishloq jamoalarida, dedik biz, farzandga mehr kuchli bo‘ladi; shuning uchun, va boshqa sabablarga ko‘ra ham, bola o‘g‘irlash rejasi bu yerda shunday voqealar haqida gap tarqatish uchun oddiy kiyimdagi muxbirlarni yuboradigan gazetalar ta’sir doirasidagidan ko‘ra yaxshiroq natija berishi kerak edi. Sammit bizning ortimizdan bir-ikkita qishloq mirshabi, ehtimol bir nechta lanj iz quvar it va «Haftalik dehqon xabarnomasi»dagi bir-ikkita jahldor maqoladan kuchliroq hech narsa yubora olmasligini bilardik. Demak, ish chakki emasdek ko‘rinardi.

Qurbon qilib Ebenezer Dorset ismli obro‘li fuqaroning yolg‘iz farzandini tanladik. Otasi hurmatli va xasis odam, garov ostida qarz berishning ishqibozi, cherkovda xayr-ehson laganini qat’iy va to‘g‘rilik bilan aylantiradigan, qarzdorning uyini tortib olishdan qaytmaydigan kishi edi. Bola o‘n yoshlar chamasida, sepkillari bo‘rtib turgan, sochi esa poyezdga ulgurish uchun kioskdan shoshib oladigan jurnalingiz muqovasining rangida edi. Bill ikkimiz Ebenezer ikki ming dollar to‘lovga sentigacha eriydi, deb hisobladik. Lekin shoshmang, hammasini aytib beraman.

Sammitdan ikki milcha narida qalin archazor bilan qoplangan kichikroq tog‘ bor edi. Bu tog‘ning orqa yonbag‘rida g‘or bor edi. Oziq-ovqatni o‘sha yerga g‘amlab qo‘ydik. Bir kuni kechqurun, quyosh botgach, qo‘shotli aravachada qari Dorsetning uyi yonidan o‘tdik. Bola ko‘chada qarama-qarshi devordagi mushukchaga tosh otib turgan edi.

— Hoy, bolakay! — dedi Bill. — Bir xalta konfet va aravada maza qilib aylanishni xohlaysanmi?

Bola Billning naq ko‘ziga g‘isht parchasi bilan chiroyli qilib tushirdi.

— Bu cholga qo‘shimcha besh yuz dollarga tushadi, — dedi Bill g‘ildirak ustidan oshib tusharkan.

O‘sha bola o‘rta vazndagi qo‘ng‘ir ayiqdek olishdi; ammo oxiri biz uni aravaning tagiga bosib, yo‘lga tushdik. Uni g‘orga olib chiqdik, men otni archazorga bog‘lab qo‘ydim. Qorong‘i tushgach, aravani biz ijaraga olgan, uch mil naridagi qishloqchaga haydab bordim va tog‘ga piyoda qaytdim.

Bill yuzidagi tirnalgan va ko‘kargan joylarga yopishqoq malham yopishtirayotgan edi. G‘or og‘zidagi katta xarsang orqasida gulxan yonib turar, bola esa qaynayotgan qahva qozonchasiga qarab o‘tirardi; qizil sochiga ikkita kalxat dumi patini qadab olgan edi. Men yaqinlashganimda u menga tayog‘ini o‘qtalib dedi:

— Ha! La’nati oqbet, dashtlarning dahshati Qizil Boshliqning qarorgohiga kirishga qanday jur’at etding?

— Hozir u tinchib qoldi, — dedi Bill shimining pochasini shimarib, boldiridagi ko‘karishlarni ko‘zdan kechirarkan. — Hindu-hindu o‘ynayapmiz. Buffalo Bill shousini shahar klubidagi Falastin haqidagi sehrli fonar ko‘rsatuviga o‘xshatib qo‘yyapmiz. Men — Qari Xenk, tuzoqchi, Qizil Boshliqning asiriman, tong otganda boshimning terisini shilishadi. Jeronimo haqqi! Bu bola qattiq tepadi-ya.

Ha, janob, bu bola umrining eng maroqli damlarini o‘tkazayotganga o‘xshardi. G‘orda tunash zavqi uning o‘zi asir ekanini butunlay unuttirib yuborgandi. U darhol menga Ilonko‘z — Josus deb nom qo‘ydi va jangchilari harbiy yurishdan qaytgach, quyosh chiqishi bilan meni gulxanda kuydirishlarini e’lon qildi.

Keyin kechki ovqatga o‘tirdik; bola og‘zini cho‘chqa yog‘i, non va qaylaga to‘ldirib, gapira boshladi. Dasturxon ustida taxminan quyidagicha nutq so‘zladi:

— Menga bu juda yoqyapti. Hech qachon tashqarida tunamaganman; lekin bir marta qo‘lda boqiladigan opossumim bo‘lgan, o‘tgan tug‘ilgan kunimda to‘qqizga to‘ldim. Maktabga borishni yomon ko‘raman. Jimmi Talbotning xolasining chipor tovug‘ining o‘n oltita tuxumini kalamushlar yeb qo‘ydi. Bu o‘rmonda haqiqiy hindular bormi? Yana qayla bering. Shamol daraxtlar qimirlagani uchun esadimi? Bizning beshta kuchukchamiz bor edi. Burning nega bunaqa qizil, Xenk? Dadamning puli ko‘p. Yulduzlar issiqmi? Shanba kuni Ed Uokerni ikki marta do‘pposladim. Qizlarni yoqtirmayman. Qurbaqani ipsiz tutib bo‘lmaydi. Ho‘kizlar ovoz chiqaradimi? Apelsinlar nega yumaloq? Bu g‘orda uxlaydigan karavotlar bormi? Amos Marreyning oltita barmog‘i bor. To‘tiqush gapira oladi, maymun yoki baliq gapirolmaydi. O‘n ikki bo‘lishi uchun nechta kerak?

Har bir necha daqiqada u o‘zining yovuz qizilterili ekanini eslab qolar, tayoq miltig‘ini olib, nafratli oqbetlarning ayg‘oqchilarini poylash uchun oyoq uchida g‘or og‘ziga borardi. Ora-sira shunday jangovar na’ra tortardiki, Qari Xenk tuzoqchi titrab ketardi. Bu bola boshidanoq Billni dahshatga solib qo‘ygan edi.

— Qizil Boshliq, — dedim men bolaga, — uyingga ketging keladimi?

— E, nimaga? — dedi u. — Uyda hech qanaqa qiziq narsa yo‘q. Maktabga borishni yomon ko‘raman. Tashqarida tunash menga yoqadi. Meni uyga qaytarib olib ketmaysan-a, Ilonko‘z?

— Hozircha yo‘q, — dedim men. — Bir oz shu g‘orda qolamiz.

— Zo‘r! — dedi u. — Ajoyib bo‘ladi. Umrimda bunaqa maza qilmaganman.

Soat o‘n birlarda uxlashga yotdik. Keng adyollar va ko‘rpalarni yozib, Qizil Boshliqni o‘rtamizga yotqizdik. Uning qochib ketishidan qo‘rqmasdik. U bizni uch soat uxlatmadi: har gal shoxchaning qisirlagani yoki bargning shitirlagani uning yosh xayolida qaroqchilar to‘dasining yashirincha yaqinlashayotganini ko‘rsatganda, sapchib turib, miltig‘iga qo‘l cho‘zar va mening hamda Billning qulog‘iga: «Jim, og‘ayni!» deb chiyillardi. Nihoyat, men notinch uyquga ketdim va tushimda meni qizil sochli vahshiy bir qaroqchi o‘g‘irlab, daraxtga zanjirband qilib qo‘yganini ko‘rdim.

Tong endigina otayotganda Billning bir qator dahshatli chinqiriqlaridan uyg‘onib ketdim. Bu erkakning ovoz paychalaridan chiqishini kutish mumkin bo‘lgan qichqiriq ham, na’ra ham, bo‘kirish ham, o‘kirish ham emas edi — bu ayollar arvoh yoki qurt ko‘rganida chiqaradigan, shunchaki odobsiz, qo‘rqinchli, sharmandali chinqiriqlar edi. Tong saharda g‘orda kuchli, dovyurak, semiz bir erkakning o‘zini tutolmay chinqirishini eshitish — dahshatli narsa.

Nima bo‘lganini ko‘rish uchun sakrab turdim. Qizil Boshliq Billning ko‘kragiga minib olgan, bir qo‘li bilan uning sochiga changal solgan edi. Ikkinchi qo‘lida biz cho‘chqa yog‘ini kesadigan o‘tkir pichoq bor edi; u kechagi oqshom chiqarilgan hukmga muvofiq, Billning bosh terisini astoydil va xuddi chinakamiga shilib olishga urinardi.

Pichoqni boladan tortib olib, uni yana yotqizdim. Ammo shu daqiqadan boshlab Billning ruhi sindi. U o‘z joyiga yonboshlab yotdi, lekin o‘sha bola biz bilan ekan, boshqa bir lahza ham ko‘z yummadi. Men bir oz mudrab oldim, ammo quyosh chiqishiga yaqin Qizil Boshliq meni quyosh chiqishi bilan gulxanda kuydirishini aytganini esladim. Asabiylashganim ham, qo‘rqqanim ham yo‘q; shunchaki o‘rnimdan turib, trubkamni tutatdim-da, xarsangga suyanib o‘tirdim.

— Nega bunchalik barvaqt turding, Sem? — so‘radi Bill.

— Menmi? — dedim. — E, yelkam allaqanday og‘riyapti. O‘tirsam, dam oladi deb o‘yladim.

— Yolg‘onchisan! — dedi Bill. — Qo‘rqyapsan. Seni quyosh chiqishi bilan kuydirishlari kerak edi, u shunday qiladi deb qo‘rqding. Gugurt topsa, qiladi ham. Dahshat-a, Sem? Sen nima deb o‘ylaysan, shunaqa jinvachchani uyiga qaytarib olish uchun birov pul to‘larmikan?

— Albatta, — dedim men. — Ota-onalar aynan shunaqa to‘polonchi bolalarni jonidan ham yaxshi ko‘rishadi. Endi sen bilan Boshliq turib nonushta tayyorlanglar, men esa tog‘ cho‘qqisiga chiqib, atrofni kuzatib kelaman.

Kichik tog‘ning cho‘qqisiga chiqib, tevarak-atrofni ko‘zdan kechirdim. Sammit tarafda qishloqning baquvvat dehqonlari o‘roq va panshaxalar bilan qurollanib, razil o‘g‘rilarni qidirib dala-dashtni titkilab yurganini ko‘raman deb kutgandim. Ammo ko‘rganim — tinch manzara bo‘ldi: faqat bitta odam sarg‘ish xachir bilan yer haydardi. Hech kim soyni tub-tubigacha titkilamas, hech bir chopar u yoqdan-bu yoqqa chopib, sarosimadagi ota-onaga «hech qanday xabar yo‘q» degan xabarni yetkazmasdi. Ko‘z oldimda yoyilib yotgan Alabamaning tashqi sirtqi yuzasining o‘sha qismini o‘rmonlarga xos mudroq bir uyquchanlik qoplab olgan edi. «Balki, — dedim o‘zimga o‘zim, — bo‘rilar nozik qo‘zichoqni qo‘tondan olib ketganini hali hech kim payqamagandir. Xudo bo‘rilarning o‘zini asrasin!» — dedim-da, nonushtaga tushdim.

G‘orga kelsam, Bill g‘or devoriga orqasini berib, og‘ir-og‘ir nafas olib turibdi, bola esa uni yarim kokos yong‘og‘idek tosh bilan majaqlashga do‘q qilyapti.

— U yelkamga qaynoq kartoshka tashladi, — tushuntirdi Bill, — keyin uni oyog‘i bilan ezib yubordi; men esa uning qulog‘iga tushirdim. Yoningda to‘pponcha yo‘qmi, Sem?

Toshni boladan olib, janjalni bir amallab bosdim.

— Men seni bir boplayman, — dedi bola Billga. — Qizil Boshliqni urib, buning uchun jazosini olmagan odam hali yo‘q. Ehtiyot bo‘l!

Nonushtadan so‘ng bola cho‘ntagidan ip o‘ralgan charm parchasini chiqardi va uni yecha-yecha g‘ordan chiqib ketdi.

— Endi nima qilmoqchi ekan? — dedi Bill xavotir bilan. — Qochib ketmaydi-a, Sem?

— Bu xavf yo‘q, — dedim men. — U uyiga intilib turgan bolaga o‘xshamaydi. Lekin biz to‘lov masalasida biror reja tuzishimiz kerak. Bola g‘oyib bo‘lgani uchun Sammitda unchalik hayajon yo‘qqa o‘xshaydi; balki ular hali uning yo‘qligini sezishmagandir. Uydagilar uni Jeyn xolasinikida yoki biror qo‘shnisinikida tunab qolgan deb o‘ylashayotgandir. Har holda, bugun uni qidirib qolishadi. Bugun kechqurun otasiga xat yuborib, bolani qaytarish uchun ikki ming dollar talab qilishimiz kerak.

Shu payt Dovud pahlavon Jolutni yer tishlatganda chiqargan bo‘lishi mumkin bo‘lgan jangovar na’raga o‘xshash bir ovoz eshitildi. Qizil Boshliq cho‘ntagidan chiqargani salbon ekan, u uni boshi uzra aylantirardi.

Men chetga tashlandim va og‘ir gup etgan tovushni, keyin Billdan chiqqan xuddi egari olingan otning xo‘rsinig‘iga o‘xshash bir ovozni eshitdim. Tuxumdek kattalikdagi qora tosh Billning chap qulog‘i orqasiga tekkan edi. Uning butun tanasi bo‘shashib ketdi va u idish yuvish uchun suv isitilayotgan tovaga ko‘ndalang qilib gulxanga yiqildi. Men uni sudrab chiqarib, yarim soat boshiga sovuq suv quydim.

Sal o‘tib Bill o‘tirib oldi, qulog‘ining orqasini paypaslab dedi:

— Sem, Injildagi qaysi qahramonni eng yaxshi ko‘rishimni bilasanmi?

— Tinchlan, — dedim men. — Hozir o‘zingga kelasan.

— Hirod podshohni, — dedi u. — Sen ketib qolmaysan-a, meni bu yerda yolg‘iz tashlab, Sem?

Tashqariga chiqib, o‘sha bolani tutib oldim va sepkillari shaqirlab ketguncha silkitdim.

— Agar o‘zingni yaxshi tutmasang, — dedim men, — to‘g‘ri uyingga olib boraman. Xo‘sh, odob saqlaysanmi, yo‘qmi?

— Men shunchaki hazillashdim, — dedi u qovog‘ini solib. — Qari Xenkka ozor bermoqchi emasdim. Lekin u nega meni urdi? Odob saqlayman, Ilonko‘z, faqat meni uyga jo‘natmasang va bugun Qora Ayg‘oqchini o‘ynashimga ruxsat bersang.

— Men u o‘yinni bilmayman, — dedim men. — Buni sen bilan mister Bill hal qilasizlar. Bugun u sening o‘yindoshing. Men bir oz ish bilan ketaman. Qani, ichkariga kir, u bilan yarash va ozor berganing uchun kechirim so‘ra, bo‘lmasa hoziroq uyga jo‘naysan.

Uni Bill bilan qo‘l olishib yarashtirib qo‘ydim, keyin Billni chetga tortib, g‘ordan uch mil naridagi Poplar-Kouv qishloqchasiga borib, Sammitda bola o‘g‘irlanishiga qanday qarashayotganini bilib kelishimni aytdim. Shuningdek, o‘sha kuniyoq qari Dorsetga to‘lovni talab qiladigan va qanday to‘lanishini belgilab beradigan qat’iy xat yuborgan ma’qul, deb o‘yladim.

— Bilasanmi, Sem, — dedi Bill, — men zilzilada ham, yong‘inda ham, toshqinda ham — poker o‘yinlarida, dinamit portlatishlarda, politsiya bostirib kirganda, poyezd talaganda va bo‘ronlarda ham ko‘zimni pirpiratmay yoningda turganman. O‘sha ikki oyoqli mushakbozlik raketasini o‘g‘irlagunimizcha hech qachon dovdirab qolmaganman. U meni esdan og‘diryapti. Meni u bilan uzoq qoldirmaysan-a, Sem?

— Tushdan keyin qaytaman, — dedim men. — Men kelgunimcha bolani ovuntirib, tinch tutib tur. Endi qari Dorsetga xat yozamiz.

Bill ikkimiz qog‘oz va qalam olib, xat ustida ishladik, Qizil Boshliq esa adyolga o‘ralib olgan holda g‘or og‘zini qo‘riqlab, u yoqdan-bu yoqqa kerilib yurardi. Bill ko‘zida yosh bilan to‘lovni ikki ming emas, bir ming besh yuz dollar qilishimni yolvorib so‘radi.

— Men ota-ona mehrining mashhur axloqiy jihatini kamsitmoqchi emasman, — dedi u, — lekin biz odamlar bilan ish ko‘ryapmiz, o‘sha qirq qadoqlik sepkilli yovvoyi mushuk bo‘lagi uchun ikki ming dollar berib yuborish insonga xos emas. Men bir ming besh yuz dollarga tavakkal qilishga roziman. Farqini mening hisobimdan chegirib qo‘yaver.

Shunday qilib, Billning ko‘nglini tinchitish uchun rozi bo‘ldim va birgalikda quyidagi xatni tuzdik:

Janob Ebenezer Dorsetga. Sizning o‘g‘lingizni Sammitdan uzoq bir joyda yashirib qo‘ydik. Uni topishga urinish na sizga, na eng mohir izquvarlarga foyda bermaydi. Uni sizga qaytarishimizning yagona sharti quyidagicha: uni qaytarganimiz uchun katta pullarda bir ming besh yuz dollar talab qilamiz; pul bugun yarim tunda javobingiz qoldiriladigan joyga va o‘sha qutiga qo‘yilishi kerak — u quyida tasvirlanadi. Agar bu shartlarga rozi bo‘lsangiz, bugun kechqurun soat sakkiz yarimda javobingizni yozma ravishda bitta choparning qo‘lida yuboring. Poplar-Kouvga boradigan yo‘lda Boyo‘g‘li soyidan o‘tgach, o‘ng tomondagi bug‘doyzor panjarasi yonida bir-biridan yuz yardcha narida uchta katta daraxt bor. Uchinchi daraxtning ro‘parasidagi panjara ustuni tagida kichkina karton quti topasiz. Chopar javobni shu qutiga solib, darhol Sammitga qaytsin. Agar xiyonat qilishga urinsangiz yoki talabimizni aytilganidek bajarmasangiz, o‘g‘lingizni boshqa hech qachon ko‘rmaysiz. Agar pulni talab qilinganidek to‘lasangiz, u uch soat ichida sog‘-salomat sizga qaytariladi. Bu shartlar qat’iy, agar ularga rozi bo‘lmasangiz, boshqa hech qanday aloqaga urinilmaydi. Ikki Umidsiz Odam.

Xatga Dorsetning manzilini yozib, cho‘ntagimga soldim. Yo‘lga chiqmoqchi bo‘lib turganimda bola yonimga kelib dedi:

— E, Ilonko‘z, sen yo‘qligingda Qora Ayg‘oqchini o‘ynashim mumkin, degan eding-ku.

— O‘yna, albatta, — dedim men. — Mister Bill sen bilan o‘ynaydi. U qanaqa o‘yin o‘zi?

— Men Qora Ayg‘oqchiman, — dedi Qizil Boshliq, — men qo‘rg‘onga ot choptirib borib, ko‘chmanchilarni hindular kelayotgani haqida ogohlantirishim kerak. Hindu bo‘lib o‘ynash jonimga tegdi. Qora Ayg‘oqchi bo‘lmoqchiman.

— Mayli, — dedim men. — Menimcha, bu beozor o‘yin. O‘ylaymanki, mister Bill senga o‘sha yovuz vahshiylarning rejasini barbod qilishda yordam beradi.

— Men nima qilishim kerak? — so‘radi Bill bolaga shubha bilan qarab.

— Sen otsan, — dedi Qora Ayg‘oqchi. — To‘rt oyoqlab tur. Otsiz qo‘rg‘onga qanday yetib boraman?

— Reja amalga oshguncha uni ovuntirib turganing ma’qul, — dedim men. — Bo‘shashma.

Bill to‘rt oyoqlab turdi, ko‘zlarida tuzoqqa tushgan quyonnikiga o‘xshash ifoda paydo bo‘ldi.

— Qo‘rg‘ongacha qancha yo‘l, bolakay? — so‘radi u xirillagan ovozda.

— To‘qson mil, — dedi Qora Ayg‘oqchi. — Vaqtida yetib borish uchun jon-jahding bilan chopishing kerak. Qani, chuh!

Qora Ayg‘oqchi Billning orqasiga sakrab mindi va tovonlarini uning biqiniga niqtadi.

— Xudo haqqi, — dedi Bill, — iloji boricha tezroq qayt, Sem. Kosh, to‘lovni mingdan oshirmagan bo‘lsak. Hoy, tepishni bas qil, bo‘lmasa turib, seni yaxshilab bir isitaman.

Men Poplar-Kouvga piyoda borib, pochta va do‘kon atrofida o‘tirdim, savdo qilgani kelgan qishloq laqmalari bilan gaplashdim. Bir soqoldor aytdiki, eshitishicha, oqsoqol Ebenezer Dorsetning o‘g‘li adashib qolgani yoki o‘g‘irlangani tufayli Sammit ostin-ustun bo‘lib ketganmish. Menga bilish kerak bo‘lgan narsa shu edi. Bir oz chekish tamakisi sotib oldim, ola ko‘z loviyaning narxi haqida gap orasida so‘rab qo‘ydim, xatimni hech kimga sezdirmay pochta qutisiga tashladim-da, jo‘nab qoldim. Pochta boshlig‘i xat tashuvchi bir soatdan keyin kelib, pochtani Sammitga olib ketishini aytdi.

G‘orga qaytganimda Bill ham, bola ham yo‘q edi. G‘or atrofini kezib chiqdim, bir-ikki marta tirol uslubida chaqirib ham ko‘rdim, ammo javob bo‘lmadi.

Shunda trubkamni tutatib, voqealar rivojini kutish uchun moxli qirg‘oqqa o‘tirdim.

Yarim soatlardan keyin butalar shitirladi va Bill lapanglab g‘or oldidagi kichkina maydonchaga chiqib keldi. Uning orqasidan, yuzida keng tirjayish bilan, ayg‘oqchidek ohista qadam tashlab bola kelardi. Bill to‘xtadi, shlyapasini yechib, yuzini qizil ro‘molcha bilan artdi. Bola undan sakkiz futcha orqada to‘xtadi.

— Sem, — dedi Bill, — meni sotqin deb o‘ylasang kerak, lekin boshqa ilojim yo‘q edi. Men erkaklarga xos moyillik va o‘zini himoya qilish odatlariga ega katta odamman, ammo shunday paytlar bo‘ladiki, har qanday manmanlik va ustunlik tizimi barbod bo‘ladi. Bola ketdi. Men uni uyiga jo‘natib yubordim. Hammasi tugadi. Qadim zamonlarda shunday shahidlar bo‘lganki, — davom etdi Bill, — o‘zlari yaxshi ko‘rgan kasbni tashlagandan ko‘ra o‘limni afzal bilishgan. Ularning hech biri men tortgan g‘ayritabiiy azoblarni tortmagan. Talonchilik shartnomamizga sodiq qolishga harakat qildim; lekin har narsaning chegarasi bor.

— Nima bo‘ldi, Bill? — so‘radim undan.

— Meni minib, — dedi Bill, — qo‘rg‘ongacha to‘qson mil haydashdi, bir dyuymini ham qoldirmay. Keyin ko‘chmanchilar qutqarilgach, menga suli berishdi. Qum — suli o‘rnini bosadigan mazali narsa emas. Keyin bir soat davomida unga teshiklar ichida nega hech narsa yo‘qligini, yo‘l qanday qilib ikki tomonga ham ketishini va o‘tni nima yashil qilishini tushuntirishga urindim. Senga aytsam, Sem, odamning chidami cheksiz emas. Uning yoqasidan tutib, tog‘dan sudrab tushdim. Yo‘lda u oyoqlarimni tizzadan pastigacha tepaverib ko‘m-ko‘k qilib yubordi; bosh barmog‘im va qo‘limdagi ikki-uchta tishlangan joyni kuydirib davolatishim kerak.

Ammo u ketdi, — davom etdi Bill, — uyiga ketdi. Unga Sammitga boradigan yo‘lni ko‘rsatdim va bir tepib, uni sakkiz futcha yaqinlashtirib qo‘ydim. To‘lovdan ayrilganimizga achinaman; lekin yo shu edi, yo Bill Driskoll jinnixonaga.

Bill pishillab-pishillab nafas olardi, ammo uning pushti chehrasida ta’riflab bo‘lmas bir xotirjamlik va ortib borayotgan mamnunlik bor edi.

— Bill, — dedim men, — sizlarning oilangizda yurak kasali yo‘q-a?

— Yo‘q, — dedi Bill, — bezgak va baxtsiz hodisalardan boshqa surunkali hech narsa yo‘q. Nimaydi?

— Unda orqangga o‘girilib, bir qarab qo‘y, — dedim men.

Bill o‘girildi va bolani ko‘rdi, rangi oqarib, yerga gup etib o‘tirib qoldi va maqsadsiz ravishda o‘t va cho‘plarni yula boshladi. Bir soat davomida uning aqli uchun qo‘rqib turdim. Keyin unga rejamni aytdim: butun ishni darhol oxiriga yetkazamiz, agar qari Dorset taklifimizga rozi bo‘lsa, yarim tungacha to‘lovni olib, juftakni rostlaymiz. Shunda Bill o‘zini bir oz tutib oldi va bolaga zaifgina jilmayib, o‘zini sal yaxshiroq his qilishi bilanoq u bilan rus-yapon urushini o‘ynab, rus bo‘lishga va’da berdi.

To‘lovni qarshi tuzoqqa tushib qolish xavfisiz undirib olish uchun shunday bir rejam bor ediki, uni kasbiy bola o‘g‘rilari ham ma’qullagan bo‘lardi. Javob — keyinroq esa pul — qoldirilishi kerak bo‘lgan daraxt yo‘l bo‘yidagi panjaraga yaqin bo‘lib, uning har tomonida katta, yalang‘och dalalar yastanib yotardi. Agar bir to‘da mirshab xatni olgani kelgan odamni poylab tursa, uni dalalardan yoki yo‘ldan kelayotganida uzoqdan ko‘rib qolishardi. Lekin yo‘q, janoblar! Sakkiz yarimda men daraxt qurbaqasidek yaxshi yashiringan holda o‘sha daraxt tepasida choparni kutib o‘tirardim.

Aynan belgilangan vaqtda yo‘ldan velosipedda bir o‘smir kelib, panjara ustuni tagidagi karton qutini topdi, unga buklangan qog‘ozni tiqdi va yana Sammit tomonga pedal aylantirib ketdi.

Bir soat kutdim, keyin hammasi halol degan xulosaga keldim. Daraxtdan sirg‘alib tushdim, xatni oldim, o‘rmonga yetguncha panjara bo‘ylab pusib bordim va yana yarim soatdan keyin g‘orda edim. Xatni ochdim, fonarga yaqinlashib, Billga o‘qib berdim. U siyohda xunuk dastxat bilan yozilgan bo‘lib, mazmuni quyidagicha edi:

Ikki Umidsiz Odamga. Janoblar! O‘g‘limni qaytarish uchun so‘ragan to‘lovingiz haqidagi xatingizni bugun pochta orqali oldim. Menimcha, talablaringiz biroz balandroq, shuning uchun sizga qarshi taklif bildiraman va qabul qilasiz, deb o‘ylashga moyilman. Siz Jonnini uyga olib kelasiz va menga naqd ikki yuz ellik dollar to‘laysiz, men esa uni qo‘lingizdan olishga rozi bo‘laman. Kechasi kelganingiz ma’qul, chunki qo‘shnilar uni adashib qolgan deb ishonishadi, va uni qaytarib olib kelayotgan odamni ko‘rib qolsalar, ular nima qilishiga men javob berolmayman. Chuqur hurmat bilan, Ebenezer Dorset.

— Penzanslik buyuk qaroqchilar haqqi! — dedim men. — Shunday surbetlik...

Lekin Billga ko‘zim tushib, to‘xtab qoldim. Uning ko‘zlarida men soqov yoki gapiradigan biror maxluqning yuzida ko‘rgan eng iltijoli nigoh bor edi.

— Sem, — dedi u, — oxir-oqibat ikki yuz ellik dollar nima degani? Pulimiz bor. Bu bola bilan yana bir kecha o‘tsa, meni jinnixonadagi karavotga yotqizadi. Mister Dorset chinakam janob bo‘lishidan tashqari, bizga shunday saxiy taklif bilan chiqqani uchun isrofgar ham, deb o‘ylayman. Bu imkoniyatni boy bermaysan-a?

— Rostini aytsam, Bill, — dedim men, — bu kichkina qo‘zichoq mening ham asabimga tegib qoldi. Uni uyiga olib boramiz, to‘lovni to‘laymiz va juftakni rostlaymiz.

O‘sha kechasi uni uyiga olib bordik. Otasi unga kumush bezakli miltiq va bir juft mokasin sotib olganini, ertaga esa birga ayiq oviga chiqishimizni aytib, uni ko‘ndirdik.

Ebenezerning eshigini taqillatganimizda soat roppa-rosa o‘n ikki edi. Dastlabki rejaga ko‘ra, men daraxt tagidagi qutidan bir ming besh yuz dollarni olayotgan bo‘lishim kerak bo‘lgan aynan o‘sha daqiqada Bill Dorsetning qo‘liga ikki yuz ellik dollarni sanab berayotgan edi.

Bola uni uyda qoldirib ketayotganimizni bilgach, bug‘ organidek uvillab yubordi va zuluk kabi Billning oyog‘iga mahkam yopishib oldi. Otasi uni xuddi malham yopishtirilgan qog‘ozdek asta-sekin ko‘chirib oldi.

— Uni qancha vaqt ushlab turolasiz? — so‘radi Bill.

— Avvalgidek kuchli emasman, — dedi qari Dorset, — lekin o‘n daqiqaga va’da bera olaman, deb o‘ylayman.

— Yetarli, — dedi Bill. — O‘n daqiqada men Markaziy, Janubiy va O‘rta G‘arbiy shtatlarni kesib o‘tib, Kanada chegarasi tomon yengil qadamlar bilan chopib ketayotgan bo‘laman.

Qanchalik qorong‘i bo‘lmasin, Bill qanchalik semiz bo‘lmasin va men qanchalik yaxshi yuguruvchi bo‘lmayin, uni quvib yetganimda u Sammitdan bir yarim mil uzoqlashib ulgurgan edi.