Qobusnoma: tanlangan boblar

Tasavvur qiling: oltmish yoshdan oshgan bir odam o‘z umrini sarhisob qilyapti. U shahzoda bo‘lib tug‘ilgan, saroylarda yashagan, urushlarda qatnashgan, uzoq safarlar qilgan, ko‘p narsani ko‘rgan va ko‘p xato ham qilgan. Endi u o‘g‘liga meros qoldirmoqchi — oltin-kumush emas, balki butun hayoti davomida yig‘gan tajribani. Shu maqsadda u kitob yozadi. Bu kitob to‘qqiz yuz yildan ortiq vaqt o‘tib ham o‘qilmoqda. Uning nomi — «Qobusnoma».

Muallifning to‘liq ismi — Unsur ul-Maoliy Kaykovus ibn Iskandar. U Kaspiy dengizining janubiy sohilidagi Gurgon va Tabariston o‘lkalarini boshqargan Ziyoriylar sulolasidan edi. Bobosi Qobus ibn Vushmgir o‘z davrining bilimdon va adabiyotsevar hukmdori sifatida tanilgan; kitob ham keyinchalik shu bobo nomi bilan «Qobusnoma» deb atala boshlagan. Kaykovus yoshligida bir necha yil G‘azna saroyida yashagan va Sulton Mahmud G‘aznaviyning qiziga uylangan. Haj safariga borgan, Hindistondagi yurishlarda qatnashgan. Keyinchalik o‘z o‘lkasini boshqargan.

Kitob hijriy 475, milodiy 1082–1083 yillarda fors tilida yozilgan. Muallif uni o‘g‘li Gilonshohga atagan va har bobni deyarli bir xil murojaat bilan boshlaydi: «Ey farzand...» Kitob qirq to‘rt bobdan iborat. Unda Xudoni tanishdan tortib ovqat yeyish, mehmon kutish, uylanish, savdo qilish, tabiblik, shoirlik, podshohga xizmat qilish, dehqonchilik va javonmardlikkacha — hayotning deyarli barcha jabhalari haqida maslahat bor.

«Qobusnoma» Sharqda eng ko‘p ko‘chirilgan va tarjima qilingan pand-nasihat kitoblaridan biri bo‘ldi. U turk, o‘zbek va boshqa tillarga o‘girilgan; XIX asrda Xiva shoiri va tarjimoni Muhammad Rizo Ogahiy ham bu asarni o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Keyinchalik kitob Yevropa tillarida ham nashr etildi.

Kitobning qadri nimada? Kaykovus nasihatni minbardan turib emas, hayotdan o‘tgan odam sifatida aytadi. U ko‘pincha: «Men buni o‘zim boshimdan kechirdim», «Men shunday qilib pushaymon bo‘ldim» deydi. Uning maslahatlari amaliy: qanday gapirish, kimga ishonish, pulni qanday sarflash, xatoni qanday tuzatish. Albatta, ba’zi qarashlari o‘z davriga xos — XI asr saroy hayoti, o‘sha zamonning urf-odatlari bilan bog‘liq. Ammo uning asosiy fikrlari — rostgo‘ylik, mo‘tadillik, ehtiyotkorlik, mehnatsevarlik va odamlarga hurmat — bugun ham eskirmagan.

Ushbu kitobda qirq to‘rt bobdan bugungi yoshlar uchun eng foydali bo‘lgan o‘n sakkiztasi tanlab olindi. Har bob uch qismdan iborat: avval Kaykovusning nasihatlari zamonaviy o‘zbek tilida, o‘z so‘zlarimiz bilan bayon qilinadi; so‘ng fikrni yorituvchi qisqa hikoyat keladi; oxirida «Bugungi kun uchun» degan xatboshida bu nasihatni hozirgi hayotga qanday tatbiq etish mumkinligi haqida mulohaza beriladi. Bu so‘zma-so‘z tarjima emas, balki mazmunning erkin bayonidir. Hikoyatlarning ayrimlari asarning o‘zidagi ibratlarga tayanadi, ayrimlari esa nasihat mazmunini ochish uchun Sharq hikoyatlari an’anasi ruhida qisqa qilib berildi.