Qutadg‘u bilig: baxtga yo‘llovchi bilim

Bundan qariyb ming yil oldin, XI asrning ikkinchi yarmida, Koshg‘ar shahrida bir keksa olim o‘z umrining eng katta ishini nihoyasiga yetkazdi. Uning ismi Yusuf edi, tug‘ilgan yurti — Bolasog‘un. Bolasog‘un o‘sha davrda Qoraxoniylar davlatining muhim shaharlaridan biri bo‘lib, Chu daryosi vodiysida, hozirgi Qirg‘iziston hududida joylashgan edi. Yusuf yozgan kitob «Qutadg‘u bilig» deb ataldi. Bu nom «baxtga yo‘llovchi bilim», «saodat keltiruvchi ilm» degan ma’noni bildiradi: «qut» — baxt, davlat, omad; «qutadg‘u» — baxtli qiladigan; «bilig» — bilim.

Asar 1069–1070 yillarda Koshg‘arda tugallangan. Muallif uni Qoraxoniylar hukmdori Tavg‘ach Bug‘ra Qoraxonga taqdim etgan. Hukmdor kitobni yuqori baholab, muallifga «Xos Hojib» unvonini bergan. Hojib — saroyda xon bilan xalq orasidagi ishlarni yurituvchi, qabul va marosimlarni boshqaruvchi yuksak lavozim; «xos» so‘zi esa uning hukmdorga eng yaqin kishi ekanini bildiradi. Shundan beri muallifni tarix Yusuf Xos Hojib nomi bilan eslaydi.

«Qutadg‘u bilig» — turkiy tilda yozilgan, bizgacha yetib kelgan eng qadimiy yirik badiiy asarlardan biri. U she’riy shaklda, olti ming baytdan ortiq hajmda, mutaqorib vaznida yozilgan. Bu vazn Sharq dostonchiligida mashhur bo‘lgan: Firdavsiyning «Shohnoma»si ham shu vaznda. Demak, Yusuf Xos Hojib o‘z davrining eng yaxshi adabiy an’analarini yaxshi bilgan va ularni turkiy tilda qo‘llashga jur’at qilgan.

Muallif kitob boshida nima uchun yozganini ham aytadi. Arab va fors tillarida bunday kitoblar ko‘p, deydi u, turkiy tilda esa bunday asar hali yo‘q. Shu bo‘shliqni to‘ldirish, turkiy xalqlarning ham o‘z tilida chuqur fikr, nozik she’r va keng hikmat bera olishini ko‘rsatish — uning orzusi edi. Bugun biz bu asarni o‘qiganda, ming yil oldingi bobolarimiz qanday o‘ylagani, nimani qadrlagani, qanday odamni yaxshi deb bilganini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘ramiz.

Asar bizgacha uchta qo‘lyozma nusxada yetib kelgan. Ular saqlanib turgan yoki topilgan joylariga ko‘ra Vena, Qohira va Namangan nusxalari deb ataladi. Vena nusxasi qadimiy uyg‘ur yozuvida, qolgan ikkitasi arab yozuvida ko‘chirilgan. Bu nusxalar olimlar tomonidan uzoq yillar solishtirilib, asar matni tiklangan va ko‘plab tillarga o‘girilgan.

Xo‘sh, «Qutadg‘u bilig» qanday kitob? Uni bir so‘z bilan ta’riflash qiyin. Bu ham doston, ham pandnoma, ham davlatni boshqarish haqidagi qo‘llanma, ham falsafiy suhbatlar to‘plami. Kitobda voqealar bor: odamlar uchrashadi, xizmatga kiradi, xat yozadi, kasal bo‘ladi, vafot etadi. Lekin asosiy narsa — voqealar emas, suhbatlardir. Qahramonlar savol beradi, javob beradi, bahslashadi, bir-biriga maslahat beradi. Shu suhbatlar orqali muallif hayotning eng muhim savollariga javob izlaydi: odam qanday yashashi kerak? Baxt nima va u qanday saqlanadi? Hukmdor qanday bo‘lishi kerak? Bilim nima uchun kerak? Bu dunyo bilan oxirat orasida qanday muvozanat topish mumkin?

Muallif bu savollarni to‘rt ramziy qahramon orqali ochib beradi. Har bir qahramon bitta katta tushunchani ifodalaydi: adolat, davlat-baxt, aql va qanoat. Ular orasidagi suhbat — aslida inson qalbidagi turli kuchlarning suhbatidir. Kitobni o‘qir ekansiz, har biringizning ichingizda ham shu to‘rt ovoz borligini sezasiz: to‘g‘ri yo‘lni talab qiluvchi adolat, omad va muvaffaqiyatga intilish, o‘ylab ish qiluvchi aql va «yetar, ortig‘i kerak emas» deydigan qanoat.

Bu kitobda biz asarning to‘liq tarjimasini emas, balki uning mazmunini zamonaviy o‘zbek tilida, erkin bayon shaklida beramiz. Avval to‘rt qahramon va ularning suhbatlari haqida so‘zlaymiz, so‘ng asardagi hikmatlarni mavzular bo‘yicha jamlaymiz: til va so‘z, bilim, aql, adolat, saxovat, kamtarlik va mehnat. Har bir bobda muallif fikrlarining mazmuni o‘z so‘zimiz bilan beriladi; bu so‘zma-so‘z tarjima emas, balki asar ruhini bugungi o‘quvchiga yetkazish urinishidir.

Nima uchun ming yillik kitobni o‘qish kerak? Chunki texnika o‘zgaradi, kiyim o‘zgaradi, shaharlar o‘zgaradi, lekin inson o‘zgarmaydi. Yusuf Xos Hojib davrida ham odamlar mansabga intilgan, bilim izlagan, do‘st tanlashda adashgan, tilini tiymay pushaymon bo‘lgan, boylik yig‘ib baxt topolmagan. Uning maslahatlari shuning uchun bugun ham yangi va kerakli. Ayniqsa hayot yo‘lini endi tanlayotgan yosh odam uchun bu kitob — tajribali, dono bobo bilan uzoq suhbat qurish imkonidir.