Kunlarning birida Kuntug‘di O‘gdulmishga aytadi: «Sening kabi aqlli odam yana bormi? Agar bo‘lsa, uni ham saroyga olib kelsak, ishlarimiz yanada yaxshi bo‘lardi.» O‘gdulmish o‘ylanib qoladi va o‘z qarindoshi O‘zg‘urmishni eslaydi. «Bor, — deydi u, — mening bir qarindoshim bor. U mendan ham donoroq, ilmi ham, taqvosi ham ko‘p. Lekin u odamlardan uzoqlashgan, tog‘da yolg‘iz yashaydi, ibodat bilan mashg‘ul.»

Hukmdor bundan qiziqib, O‘zg‘urmishni saroyga taklif qiladi. U maktub yozadi, O‘gdulmishni elchi qilib yuboradi. Lekin O‘zg‘urmish rad etadi. Shundan keyin O‘gdulmish bilan O‘zg‘urmish o‘rtasida uzoq bahs boshlanadi. Bu bahs — asarning eng falsafiy qismi.

O‘gdulmish aytadi: «Sening bilimingdan xalq foyda ko‘rishi kerak. Tog‘da o‘tirib, faqat o‘z joningni qutqarasan. Saroyga kelsang, minglab odamlarga yaxshilik qila olasan. Hukmdorning yonida bo‘lish — xalqqa xizmat qilish demak.»

O‘zg‘urmish javob beradi: «Saroy — shirin, lekin xavfli joy. U yerda mansab, boylik, hurmat bor, lekin ular odamni o‘ziga bog‘lab oladi. Kim dunyo ishlariga sho‘ng‘isa, oxiratini unutadi. Men oz narsa bilan qanoat qilaman: kiyimim bor, bir burda nonim bor, suvim bor. Ko‘proq narsa menga faqat tashvish keltiradi. Odam qancha ko‘p narsaga ega bo‘lsa, shuncha ko‘p narsadan qo‘rqadi.»

O‘zg‘urmishning fikrlari qanoat haqida eng chiroyli so‘zlar. U aytadi: qanoatli odam boy, chunki u ko‘proqqa muhtoj emas. Ochko‘z odam esa kambag‘al, chunki qancha olsa ham, yana ko‘proq istaydi. Tamagirlik odamni qul qiladi, qanoat esa ozod qiladi. Dunyo — sho‘r suvga o‘xshaydi: qancha ichsang, shuncha chanqaysan.

Lekin O‘gdulmish ham bo‘sh kelmaydi. U deydi: «Agar hamma yaxshi odamlar tog‘ga chiqib ketsa, dunyoni kim boshqaradi? Yomonlar boshqaradi. Shunda xalqning holi nima bo‘ladi? Odamlarga foyda keltirish ham ibodat. Halol xizmat, adolatli ish, muhtojga yordam — bularning ham savobi katta.»

Bu bahsda muallif hech kimni to‘liq yengdirmaydi. U ikki yo‘lni ham hurmat bilan ko‘rsatadi: dunyodan voz kechib, ruhni poklash yo‘li va dunyo ichida yashab, halol xizmat qilish yo‘li. Oxir-oqibat, O‘zg‘urmish hukmdorning iltimosini butunlay rad etmaydi: u saroyga bir marta keladi, Kuntug‘di bilan suhbatlashadi, unga nasihat qiladi, lekin xizmatga qolmay, yana o‘z joyiga qaytib ketadi.

O‘zg‘urmishning hukmdorga bergan nasihatlari mazmuni shunday: «Sen ko‘p odamning taqdirini qo‘lingda tutasan. Bu katta baxt, lekin katta mas’uliyat ham. Har bir zulm, har bir nohaq ishing uchun javob berasan. Xalqni o‘z bolangdek ko‘r. Kambag‘alni unutma. O‘limni yodingda tut, chunki u shohni ham, gadoni ham bir xil olib ketadi. Sen ham bir kun bu taxtdan ketasan, faqat yaxshi ishing qoladi.»

Vaqt o‘tib, O‘gdulmish ham qariydi. U ham dunyo tashvishlaridan charchab, O‘zg‘urmish kabi xizmatni tashlab, ibodatga berilmoqchi bo‘ladi. Shunda kutilmagan narsa yuz beradi: O‘zg‘urmish uni bu fikrdan qaytaradi. U aytadi: «Sening yo‘ling boshqa. Sen xalqqa xizmat qilish uchun yaratilgansan. Hukmdorning yonida turib, adolat bilan ish qilsang, odamlarga yaxshilik qilsang, bu ham Xudo yo‘lidir. Xizmatingni tashlama, faqat uni halol qil.»

Bu — asarning eng dono xulosalaridan biri. Muallif dunyodan qochishni ham, dunyoga berilib ketishni ham to‘g‘ri yo‘l deb bilmaydi. To‘g‘ri yo‘l — dunyoda yashab, unda adashmaslik; ishlab, boylik ko‘rib, lekin unga qul bo‘lmaslik; xizmat qilib, lekin vijdonni sotmaslik.

Keyinroq O‘zg‘urmish ham olamdan o‘tadi. O‘gdulmish qarindoshining o‘limidan qattiq qayg‘uradi, lekin uning nasihatiga amal qilib, xizmatini davom ettiradi. Hukmdor va vazir adolat bilan davlatni boshqarishda davom etadilar. Kitob shu tariqa yakunlanadi: baxt keldi va ketdi, qanoat o‘z yo‘liga ketdi, lekin adolat va aql qoldi. Ular birga bo‘lsa, davlat ham, oila ham, inson ham omon qoladi.

Asar oxirida muallif o‘zi haqida ham gapiradi. U o‘tgan yoshligini, qarib qolganini, umr qanchalik tez o‘tishini afsus bilan eslaydi. Yoshligimda qadriga yetmadim, deydi u, endi qarib, kuchim ketgach, vaqtning qimmatini tushundim. Bu so‘zlar har bir yosh o‘quvchi uchun ogohlantirishdek yangraydi: umr — eng qimmatli sarmoya, uni behuda sovurma.