«Qutadg‘u bilig»da eng ko‘p takrorlanadigan mavzulardan biri — til va so‘z odobi. Yusuf Xos Hojib so‘zni insonning eng katta boyligi va ayni paytda eng katta xavfi deb biladi. Uning fikricha, odamni hayvondan ajratib turadigan narsa — bilim va so‘z. Lekin xuddi shu so‘z odamni yuksaltirishi ham, halok qilishi ham mumkin.

Asardagi eng mashhur timsollardan biri shunday: til — eshik oldida yotgan arslonga o‘xshaydi. Ey uy egasi, ehtiyot bo‘l, bu arslon boshingni yeb qo‘ymasin. Bu o‘xshatishni bir tasavvur qilib ko‘ring. Arslon kuchli, chiroyli, u uyni qo‘riqlaydi, begonani yaqinlashtirmaydi. Lekin agar uni bog‘lamasang, o‘z egasiga ham tashlanishi mumkin. Til ham shunday: to‘g‘ri ishlatilsa, seni himoya qiladi, hurmat keltiradi; tiyilmasa, boshingga balo bo‘ladi.

Muallif so‘zni ikkiga ajratadi: bilib aytilgan so‘z va bilmay aytilgan so‘z. Bilib, o‘ylab aytilgan so‘z — bilim, u odamni ulug‘laydi. Bilmay, o‘ylamay aytilgan so‘z esa egasining o‘ziga zarar keltiradi. Shuning uchun gapirishdan oldin o‘yla, deydi u. Og‘zingdan chiqqan so‘z otilgan o‘qqa o‘xshaydi — uni qaytarib bo‘lmaydi.

Kam gapir, lekin soz gapir — bu fikr asarda turli shakllarda qayta-qayta keladi. Ko‘p so‘zlagan odam ko‘p yanglishadi. Uning so‘zi qadrsizlanadi, odamlar uni tinglamay qo‘yadi. Kam so‘zlagan, lekin har so‘zini o‘lchab aytgan odamning gapini esa hamma diqqat bilan eshitadi. Muallif fikricha, chalkash, cho‘zilgan ko‘p so‘zning tugunini bitta to‘g‘ri, o‘rinli so‘z yechib yuboradi.

Lekin muallif butunlay jim turishni ham maqtamaydi. Kerak paytda gapirmaslik ham ayb. Agar sen haqiqatni bilsang-u, uni aytmasang, agar zulmni ko‘rsang-u, unga qarshi so‘z aytmasang, sukutingning o‘zi gunohga aylanadi. Demak, gap ko‘p yoki oz gapirishda emas, balki so‘zni o‘z o‘rnida, o‘z vaqtida ishlatishda. So‘z o‘rinli bo‘lsa — dori, o‘rinsiz bo‘lsa — zahar.

Yusuf Xos Hojib yolg‘onni eng yomon odatlardan biri deb ataydi. Yolg‘on gapirgan odamning so‘ziga ikkinchi marta ishonilmaydi. Bir marta yolg‘on aytsang, keyin rost gapirsang ham, odamlar senga shubha bilan qaraydi. Rostgo‘y odamning esa bitta so‘zi ming qasamdan qimmat. Hukmdor ham, oddiy odam ham obro‘sini so‘zining rostligi bilan saqlaydi.

Va’da haqida ham muallif qat’iy. Va’da bersang, bajar; bajara olmaydigan narsaga va’da berma. Va’dasini buzgan odam o‘z obro‘sini o‘zi buzadi. Ayniqsa hukmdor va rahbar uchun va’daga vafo qilish juda muhim, chunki minglab odamlar uning so‘ziga qarab ish tutadi.

Yana bir muhim fikr: shirin so‘z. Muallif aytadiki, yumshoq, iliq so‘z bilan qattiq yurakni ham yumshatish mumkin. Qo‘pol so‘z esa do‘stni dushmanga aylantiradi. Bir og‘iz yaxshi so‘z odamga qanot beradi, bir og‘iz yomon so‘z uning ko‘nglini yillar davomida og‘ritib yuradi. Pichoq yarasi bitadi, til yarasi bitmaydi — bu fikr Sharq hikmatida juda keng tarqalgan, «Qutadg‘u bilig» ham uni o‘ziga xos tarzda ta’kidlaydi.

G‘iybat va chaqimchilik haqida ham asarda ogohlantirishlar bor. Kim senga boshqalarning aybini gapirsa, bilginki, u boshqalarga ham sening aybingni gapiradi. Chaqimchi odam do‘stlarni ajratadi, oilalarni buzadi, davlatda fitna qo‘zg‘aydi. Hukmdorga muallif maslahat beradi: chaqimchining gapiga darhol ishonma, avval tekshir.

Sir saqlash — so‘z odobining yana bir qismi. Sirringni hammaga aytma, deydi muallif. Sir sening og‘zingda turar ekan, u sening quling; og‘zingdan chiqdimi, sen uning quliga aylanasan. Ishonchli do‘stga ham sirning hammasini aytish shart emas, chunki bugungi do‘st ertaga ranjishi mumkin.

Bugungi kun uchun bu fikrlar ayniqsa dolzarb. Biz har kuni yuzlab xabar yozamiz, izoh qoldiramiz, ijtimoiy tarmoqlarda fikr bildiramiz. Yozilgan so‘z ham og‘zaki so‘z kabi qaytarib bo‘lmaydi — ba’zan undan ham og‘irroq, chunki u saqlanib qoladi. Yusuf Xos Hojibning «til — arslon» degan o‘xshatishini telefon klaviaturasiga ham tatbiq qilish mumkin: yozishdan oldin bir daqiqa o‘ylang, bu so‘z mening obro‘yimni oshiradimi yoki boshimga balo bo‘ladimi?