Guliston: tanlangan hikoyatlar

Hamd bo‘lsin Yaratganga — unga itoat qilish bandani yaqin etadi, unga shukr qilish ne’matni ziyoda qiladi. Har bir nafas ichkariga kirganda umrni uzaytiradi, tashqariga chiqqanda ruhni yayratadi. Demak, har bir nafasda ikki ne’mat bor, har bir ne’mat uchun esa alohida shukr lozim.

Qaysi til, qaysi qo‘l bor bu dunyoda, Uning shukrin to‘la ado etgay? Banda uchun yaxshisi — o‘z ojizligin Bilib, uzrini dargohga eltgay.

Uning rahmat yomg‘iri hammaga barobar yog‘adi, ehson dasturxoni har yerda yozilgan. U bandalarning sirini yopadi, gunoh uchun rizqni kesmaydi. Tong shamoliga buyuradi — yerga zumrad gilam to‘shaydi; bahor bulutiga buyuradi — novdalar beshigida g‘unchalarni o‘stiradi. Bulut, shamol, oy va quyosh — hammasi ishda: sen bir burda nonni g‘aflat bilan yemagin, deb.

* * *

Bir kecha o‘tgan umrimni o‘ylab o‘tirdim. Ketgan kunlarga afsus chekdim, «Har nafasda umrdan bir bo‘lak ketadi, qarasam, ozgina qolibdi», dedim. Ellik yil uxlab o‘tgan odamga qolgan besh kunda uyg‘onish yaramaydimi? Shunda xilvatga kirib, so‘zdan etak yig‘ishga, bekor gaplardan tilni tiyishga ahd qildim.

Bir eski do‘stim — sayohatlarda hamroh, xonaqohda hamdam bo‘lgan odam — odatiga ko‘ra kirib keldi. Qancha gapirsa ham, men javob bermadim, boshimni toat tizzasidan ko‘tarmadim. U ranjib qaradi:

— Hozir so‘zlashadigan, ko‘ngil ochadigan payt. Ertaga ajal kelsa, til baribir jim bo‘ladi. Hozirdan o‘zingni nega gungga solasan?

Uning gapi ko‘nglimga tegdi, so‘zlashdik. Bahor fasli edi, sovuqning zahri ketib, gullar endi ochilgan. Ertasi kuni bir bog‘da sayr qildik. Do‘stim etagini atirgul, rayhon va sunbulga to‘ldirib, shaharga olib ketmoqchi bo‘ldi. Men dedim:

— Bog‘ning guli bilasanki, uzoq turmaydi. Gulzorning ahdiga vafo yo‘q. Donolar aytgan: «Uzoq turmaydigan narsaga ko‘ngil bog‘lama».

— Unda nima qilaylik? — dedi u.

— O‘quvchilar zavqi uchun, odob istaganlarga foyda uchun bir «Guliston» yozay. Kuz shamoli uning varaqlariga qo‘l cho‘zolmaydi, zamon aylanishi bahorini xazonga aylantirolmaydi.

Gul-u rayhon bir hafta yashar, xolos, Bu Gulistonim esa doim ko‘karib turar. Sening etagingdagi gul so‘lib qolar, Mening varaqlarimdagi gul har qachon gullar.

Shu gapni aytganim hamono do‘stim etagidagi gullarni yerga to‘kdi va etagimdan tutib: «Karimlar va’da qilsa, vafo qiladi», dedi. O‘sha kuni bir necha bob yozdim. Gul fasli tugamasdan kitob ham bitdi. Bu ish olti yuz ellik oltinchi hijriy yilda — milodiy 1258 yilda yuz berdi.

* * *

Bir kuni hammomda bir aziz do‘stim qo‘limga xushbo‘y loydan bir parcha tutqazdi. Hidladim — dimog‘im ochildi. Unga aytdim:

— Sen mushkmisan yo anbarmi? Hidingdan mast bo‘ldim.

Loy javob berdi:

— Men bir arzimas tuproq edim. Lekin bir muddat gul bilan birga o‘tirdim. Hamsuhbatimning fazilati menga ham yuqdi. Aslida-ku, men o‘sha-o‘sha tuproqman.

Bu kitob ham shunday: unda yozganim ko‘pi o‘zim ko‘rgan, o‘zim eshitgan narsalar. Agar unda xushbo‘ylik sezsangiz, bilingki, bu yaxshi odamlar suhbatidan yuqqan. Kitobni sakkiz bobga bo‘ldim, toki o‘quvchi zerikmasin va har bobdan o‘z ehtiyojiga yarasha bir narsa topsin.