Bir podshoh bir asirni o‘limga buyurdi. Bechora najotdan umidini uzib, o‘z tilida podshohni so‘ka boshladi. Axir, deydilarku: qo‘li qisqa qolgan odamning tili uzun bo‘ladi; mushuk ham qochishga yo‘l topolmasa, itning ko‘ziga changal soladi.

Podshoh so‘radi: «U nima deyapti?» Vazirlardan biri, ko‘ngli yumshoq odam, dedi:

— Hazratim, u aytyapti: «Jannat o‘shalarga va’da qilinganki, g‘azabini yutadi va odamlarni kechiradi».

Podshohning yuragi eridi, asirni kechirdi. Ikkinchi vazir, birinchisiga raqib bo‘lgan odam, dedi:

— Biz kabi odamlarga podshoh huzurida rostdan boshqa gap aytish yarashmaydi. Bu odam podshohni so‘kdi, nojo‘ya gaplar aytdi.

Podshoh qovog‘ini soldi:

— Uning yolg‘oni menga sening rostingdan ma’qulroq tuyuldi. Chunki uning yolg‘oni yaxshilikka qaratilgan edi, sening rosting esa yomonlik ildiziga suv quymoqda. Donolar bejiz aytmagan: «Fitnani qo‘zg‘atadigan rostdan yarashtiradigan yolg‘on afzal».

Kimning so‘zini podshoh tinglasa, U faqat yaxshilikni gapirsa yarashar.

* * *

Bir podshoh o‘g‘illari ichida bittasi past bo‘yli, ko‘rimsiz edi. Akalari esa baland qomatli, chiroyli yigitlar edi. Ota uni kamsitib qarardi. O‘g‘il buni sezib dedi:

— Otajon, aqlli pakana nodon novchadan yaxshi. Har bo‘yi baland narsaning qadri baland bo‘lavermaydi. Qo‘y pokiza, fil esa murdor.

Otasi kulib qo‘ydi, akalari ranjidi. O‘sha kunlarda podshohga dushman lashkari bostirib keldi. Ikki qo‘shin to‘qnashganda birinchi bo‘lib maydonga ot qo‘ygan o‘sha pakana o‘g‘il bo‘ldi. U bir necha botirni yerga qulatdi, so‘ng otasining oldiga kelib ta’zim qildi:

Ozg‘in otni ko‘rib kamsitma, Jang kuni ozg‘in ot kerak bo‘lar, Semiz ho‘kiz emas.

Rivoyat qilishlaricha, dushman ko‘p edi, podshoh askarlari qochmoqchi bo‘ldi. O‘g‘il qichqirdi: «Ey erlar, harakat qilinglar, aks holda xotinlar libosini kiyinglar!» Bu gapdan askarlarning g‘ayrati jo‘shdi, birgalikda hamla qilib, g‘alaba qozonishdi. Podshoh o‘g‘lining boshi va ko‘zidan o‘pdi, uni o‘ziga valiahd qildi.

Akalari hasad qilib, uning ovqatiga zahar soldilar. Singlisi buni derazadan ko‘rib qoldi va derazani taqillatdi. Yigit ishorani tushundi, qo‘lini ovqatdan tortdi va dedi: «Hunarmand o‘lib, hunarsizlar o‘rnini egallashi to‘g‘ri emas». Ota voqeani bilib, akalarni jazoladi, har biriga chekka viloyatlardan ulush berib, uzoqqa jo‘natdi. Fitna shu bilan bosildi. Chunki o‘nta darvesh bitta gilamda tinch uxlaydi, ikki podshoh esa bitta mamlakatga sig‘maydi.

* * *

Arab tog‘larining birida bir to‘da qaroqchilar makon qurib, karvonlarning yo‘lini to‘sardi. Podshoh askarlari ularni tutib keltirdi. Hammasini qatl qilishga buyruq berildi. Ular orasida endi yigitlikka qadam qo‘ygan bir o‘smir ham bor edi. Vazirlardan biri podshohning taxti oyog‘ini o‘pib, iltimos qildi:

— Bu bola hali dunyo ko‘rmagan, yoshligini sarf qilmagan. Uni menga bersangiz, tarbiya qilaman.

Podshoh qovog‘ini soldi:

— Asli yomonning tarbiyasi yaxshi bo‘lmaydi. Nodonni tarbiyalash gumbaz ustiga yong‘oq qo‘yishga o‘xshaydi. Bo‘ri bolasi oxiri bo‘ri bo‘ladi, garchi odamlar orasida ulg‘aysa ham.

Vazir ko‘p iltimos qilgach, podshoh noiloj rozi bo‘ldi. Vazir yigitni uyiga olib ketdi, unga eng yaxshi ustozlarni yolladi: odob, so‘z san’ati, xizmat qoidalarini o‘rgatdi. Yigit hammaning nazariga tushdi. Vazir bir kuni podshohga maqtanib: «Donolar tarbiyasi uning tabiatiga ta’sir qildi», dedi. Podshoh faqat jilmaydi.

Ikki yil o‘tmay, mahalladagi bezorilar yigitni o‘z davrasiga tortdi. Bir kecha u vazirni va uning ikki o‘g‘lini o‘ldirib, behisob mol-dunyoni olib, otasining o‘rniga — o‘sha tog‘dagi g‘orga qochib ketdi. Xabar podshohga yetganda, u barmog‘ini tishlab dedi:

— Yomon temirdan yaxshi qilich qanday yasalsin? Nokas tarbiya bilan kas bo‘lmaydi. Yomg‘irning lutfida farq yo‘q: bog‘da lola o‘stiradi, sho‘rxokda esa tikan.

Sho‘r yerda sunbul unmas, Unga urug‘ sepib umringni o‘tkazma. Yomonga yaxshilik qilish — Yaxshilarga yomonlik qilish bilan barobar.

* * *

Bir podshoh bir ajam g‘ulomi bilan kemaga tushdi. G‘ulom umrida dengiz ko‘rmagan, kema mashaqqatini tortmagan edi. Shu sababli qo‘rquvdan yig‘lay boshladi, butun badani titrab qoldi. Qancha yupatsalar ham, tinchimadi. Podshohning sayr zavqi buzildi, nima qilishni bilmadi.

Kemada bir hakim bor edi. U dedi:

— Ruxsat bersangiz, men uni bir usul bilan jim qilaman.

— Katta lutf qilgan bo‘lasan.

Hakim buyurdi: g‘ulomni dengizga tashlashdi. U bir necha marta suvga cho‘kib chiqqach, sochidan tutib, kemaga tortib olishdi. G‘ulom ikki qo‘li bilan kemaning chetiga yopishdi, keyin bir burchakka borib, jimgina o‘tirib oldi. Podshoh hayron bo‘ldi:

— Bunda qanday hikmat bor edi?

— Avval u cho‘kish azobini tatib ko‘rmagan edi, kemadagi omonlikning qadrini bilmasdi. Tinchlikning qadrini balo ko‘rgan odamgina biladi.

Ey to‘q, senga arpa noni ham yoqmaydi, Menga esa o‘sha non jonim kabi aziz. Jannat hurlariga a’rof do‘zaxdek ko‘rinar, Do‘zaxdagilardan so‘ra — u jannatdir.

* * *

Hurmuz podshohdan so‘radilar:

— Otangizning vazirlari qanday xato qilgan edi, ularni zindonga solishga buyurdingiz?

— Ularning xatosini bilmadim. Lekin ko‘rdimki, yuraklarida mendan cheksiz qo‘rquv bor, va’damga to‘la ishonmaydilar. Qo‘rqdimki, o‘z jonlari xavfidan mening halokatimga qasd qilmasinlar. Donolar aytganki: «Sendan qo‘rqqan odamdan qo‘rq, garchi yuzta unday odamni yengsang ham».

Ko‘rmaysanmi, mushuk ham ojiz qolsa, Panjasi bilan yo‘lbarsning ko‘zini o‘yadi. Ilon cho‘ponning oyog‘ini chaqar, Chunki tosh bilan boshini ezishidan qo‘rqar.

* * *

Bir zolim podshoh bir taqvodor darveshdan so‘radi:

— Qaysi ibodat afzalroq?

— Siz uchun eng yaxshi ibodat — tushda uxlash, — dedi darvesh. — Toki o‘sha bir lahza bo‘lsa ham xalq sizning zulmingizdan tinchlansin.

Zolimni ko‘rdim — tushda uxlab yotibdi. Dedim: «Fitna-ku, yaxshiki, uyquda». Uyqusi uyg‘oqligidan afzal bo‘lgan odamning O‘limi esa hayotidan yaxshiroqdir.

* * *

Rivoyat qilishlaricha, Nushiravon Odil ovda bir ov hayvonini kabob qildirdi. Tuz yo‘q ekan. Bir g‘ulomni tuz olib kelish uchun qishloqqa yubordi va tayinladi:

— Tuzning haqini to‘la. Toki odat bo‘lib qolmasin, qishloq vayron bo‘lmasin.

— Bir chimdim tuzdan nima ziyon kelardi? — deyishdi atrofidagilar.

— Dunyoda zulmning asosi dastlab kichkina edi. Kim kelsa, ustiga qo‘shib boraverdi, oxiri shu darajaga yetdi.

Agar podshoh bir dehqonning bog‘idan bitta olma yesa, G‘ulomlari daraxtni tag-tomiri bilan qo‘porib oladi. Sulton besh tuxumni zo‘rlik bilan olishga ruxsat bersa, Askarlari ming tovuqni sixga tortadi.

* * *

Bir kishi tushida bir podshohni jannatda, bir darveshni esa do‘zaxda ko‘ribdi. Hayron bo‘lib: «Buning sababi nima? Odamlar aksincha gumon qilardi-ku», debdi. Shunda g‘aybdan nido kelibdi:

— Bu podshoh darveshlarga muhabbati sababli jannatga tushdi. Bu darvesh esa podshohlarga yaqinlik izlagani uchun do‘zaxga tushdi.

Darveshlikning ma’nosi jandada ham, tasbehda ham emas. Kiyiming podshohona bo‘lsa ham, xulqing darveshona bo‘lsin. Taxtda o‘tirib ham ko‘ngli toza bo‘lish mumkin, xonaqohda o‘tirib ham dunyoga qul bo‘lish mumkin.

* * *

Xuroson podshohlaridan biri Sulton Mahmud Sabuktaginni vafotidan yuz yil o‘tgach tushida ko‘rdi: butun vujudi chirib, tuproqqa aylangan, faqat ikki ko‘zi chuqurchasida aylanib, atrofga qarab turardi. Donishmandlar bu tushning ta’biriga ojiz qolishdi. Faqat bir darvesh ta’zim qilib dedi:

— Uning ko‘zlari hali ham hayron: mamlakati endi boshqalarning qo‘lida ekanini ko‘rib turibdi.

Qancha mashhur zotlarni yerga ko‘mdilar, Yer yuzida ulardan nom-nishon qolmadi. Yaxshi nom qoldirgan esa o‘lmaydi, Uning ezgu ishlari doim tirik.

* * *

Bir kishi bir solih odamning boshiga tosh otib, yaralab ketdi. Solihning qasos olishga kuchi yetmasdi. U toshni olib, uyida saqlab qo‘ydi. Oradan yillar o‘tdi. Bir kuni podshoh o‘sha zolimdan g‘azablanib, uni chuqur bir quduqqa tashlatdi. Solih kelib, saqlagan toshini olib, uning boshiga tashladi. Zolim tepaga qarab so‘radi:

— Kimsan? Nega meni urding?

— Men falonchiman. Bu esa — falon kuni sen boshimga otgan tosh.

— Shuncha yil qayerda eding?

— Sening mansabingdan qo‘rqardim. Endi seni quduqda ko‘rib, fursatni g‘animat bildim.

Zolim omadi yurishib turganda Aqllilar unga qarshi chiqmaydi. Tirnog‘ing o‘tkir bo‘lmasa, yaxshisi — Yovuz bilan kurashga shoshilmaysan. Kimki po‘lat bilakka panja ursa, Faqat o‘z bechora bilagini og‘ritadi. Kut, toki zamon uning qo‘lini bog‘lasin, Ana o‘shanda do‘stlar ko‘nglini ola qol.

* * *

Bir podshoh qahraton qish kechasi ovdan qaytayotib, saroy darvozasi oldida titrab turgan qari qorovulni ko‘rdi va unga rahmi kelib dedi:

— Hozir saroyga kirib, senga mo‘ynali po‘stin yuboraman.

Podshoh ichkariga kirdi-yu, iliq xonada kanizaklar bilan ovora bo‘lib, va’dasini unutdi. Tong otguncha qorovul sovuqdan muzlab, so‘nggi nafasida darvozaga shunday yozib qoldirdi:

— Ey podshoh, men qahraton sovuqqa ko‘nikkan edim. Meni sovuqdan emas, sening va’dang halok qildi. Chunki va’dangga ishonib, o‘zimni boshqa chora izlashdan to‘xtatdim.

To‘q odam ochning ahvolin qayerdan bilsin, Issiq uydagi sovuqdagini qayerdan bilsin. Va’da berding — vafo qil, ey ulug‘, Bo‘lmasa, umid bermagan yaxshiroq.

* * *

Bir podshoh xalqqa zulm qilib, molini tortib olardi. Odamlar yurtni tashlab ketishdi, savdo susaydi, xazina bo‘shab qoldi. Dushmanlar buni sezib, mamlakatga hujum qilishdi. Bir kuni podshohning majlisida «Shohnoma»ni o‘qishardi: zolim Zahhokning yiqilishi va Faridunning podshoh bo‘lishi haqida. Vazir so‘radi:

— Hukmdorim, Faridunning na xazinasi, na lashkari bor edi. U qanday qilib podshoh bo‘ldi?

— Xalq uning atrofiga to‘plandi, — dedi podshoh.

— Agar xalqning yig‘ilishi podshohlikka sabab bo‘lsa, — dedi vazir, — siz nega xalqni tarqatib yuboryapsiz? Balki podshohlik sizga kerak emasdir?

Podshoh g‘azablanib vazirni zindonga tashladi. Ko‘p o‘tmay qo‘shni podshohning lashkari yurtga bostirib keldi, zulmdan bezgan xalq esa uni himoya qilmadi va mamlakat qo‘ldan ketdi.

Podshoh xalqqa mehribon bo‘lsin, Chunki taxt xalqning yelkasida turadi. Daraxt ildizi bilan tik turadi, Podshoh esa — fuqarosi bilan.