Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu — to‘rtinchi xalifa, Payg‘ambarimizning amakivachchalari va kuyovlari. Uning otasi Abu Tolib Payg‘ambarimizni yoshlikdan tarbiyalagan amakilari edi. Makkada qahatchilik bo‘lgan yillarda Payg‘ambarimiz amakilariga yengillik bo‘lsin deb, yosh Alini o‘z uylariga olib, tarbiyalaganlar. Shu tariqa Ali bolaligidan Payg‘ambarimizning xonadonida ulg‘aygan.

Payg‘ambarimizga vahiy kela boshlaganda Ali hali yosh bola edi va u bolalardan birinchi bo‘lib Islomni qabul qilgan. U hech qachon butga sajda qilmagan, shuning uchun uning nomi zikr qilinganda «karramallohu vajhahu» (Alloh uning yuzini mukarram qilsin) deb ham aytiladi.

Hijrat kechasi mushriklar Payg‘ambarimizning uylarini qurshab olganlarida, Ali u zotning to‘shaklariga yotib, ularning yashil choponlarini yopinib oldi. Bu juda katta xavf edi, lekin Ali qo‘rqmadi. Payg‘ambarimiz esa unga Makkada qolib, odamlarning u zotga topshirgan omonatlarini egalariga qaytarishni tayinladilar. Hatto dushmanlari ham Payg‘ambarimizni «Al-Amin» (ishonchli) deb bilishgan va omonatlarini u zotga topshirishgan edi. Ali bu vazifani bajarib, keyin Madinaga hijrat qildi.

Ali jasur jangchi edi. Xaybar g‘azotida qal’a uzoq vaqt fath bo‘lmay turganda, Payg‘ambarimiz: «Ertaga bayroqni Alloh va Rasulini sevadigan, Alloh va Rasuli ham uni sevadigan, Alloh uning qo‘lida fath beradigan bir kishiga beraman», dedilar. Sahobalar tun bo‘yi bayroq kimga berilishini o‘ylab chiqishdi. Ertasi kuni Payg‘ambarimiz Alini chaqirdilar. Uning ko‘zlari og‘rib turgan ekan, u zot ko‘zlariga tupuklarini surtib duo qildilar, Ali shifo topdi. Bayroqni olib jangga kirdi va Alloh fath berdi (Buxoriy va Muslim rivoyati, Sahl ibn Sa’d roziyallohu anhudan).

Tabuk g‘azotiga chiqqanlarida Payg‘ambarimiz Alini Madinada, oila a’zolari ustida qoldirdilar. Ali: «Meni ayollar va bolalar bilan qoldiryapsizmi?» dedi. Payg‘ambarimiz: «Menga nisbatan Horun Musoga nisbatan qanday bo‘lsa, shunday bo‘lishingga rozi emasmisan? Faqat mendan keyin payg‘ambar yo‘q», dedilar (Buxoriy va Muslim rivoyati, Sa’d ibn Abu Vaqqos roziyallohu anhudan).

Ali Payg‘ambarimizning qizlari Fotima roziyallohu anhoga uylandi. Ularning oilaviy hayoti juda kamtarona edi. Bir kuni Fotima tegirmon toshi qo‘lini qavartirganidan shikoyat qilib, Payg‘ambarimizdan bir xizmatkor so‘ragani keldi. Kechqurun Payg‘ambarimiz ularning oldiga kelib: «Sizlarga so‘raganingizdan yaxshiroq narsani o‘rgatayinmi? To‘shaklaringizga yotganingizda o‘ttiz to‘rt marta „Allohu akbar“, o‘ttiz uch marta „Subhanalloh“, o‘ttiz uch marta „Alhamdulillah“ denglar. Bu sizlar uchun xizmatkordan yaxshiroqdir», dedilar (Buxoriy va Muslim rivoyati, Alining o‘zidan). Ali aytadi: shundan keyin men buni hech tark qilmadim.

Ali sahobalarning eng olimlaridan biri edi. Umar roziyallohu anhu murakkab masalalarda unga murojaat qilardi. Uning so‘zlari va hikmatlari asrlar davomida xalq orasida yuradi. Uning ilmi, ayniqsa, fiqh va Qur’on tafsiri sohasida chuqur bo‘lgan. Kufa shahrida uning shogirdlari keyinchalik Imom Abu Hanifa mazhabining shakllanishiga ham ta’sir ko‘rsatgan ilm maktabini davom ettirgan.

Usmon roziyallohu anhu shahid bo‘lgach, Ali xalifa etib saylandi va hijriy 35–40-yillarda (milodiy 656–661) xalifalik qildi. Bu murakkab davr edi. Ali roziyallohu anhu hijriy 40-yilda Kufada bomdod namoziga chiqqanida bir suiqasdchi tomonidan yaralanib, shahid bo‘ldi. Payg‘ambarimiz Alini ham jannat bilan xushxabar berilgan o‘n kishi qatorida zikr qilganlar (Termiziy rivoyati).

Uning o‘g‘illari Hasan va Husayn haqida Payg‘ambarimiz: «Hasan va Husayn jannat yigitlarining sayyidlaridir», deganlar (Termiziy rivoyati, Abu Said Xudriy roziyallohu anhudan, «hasan sahih»).

Alining ilm tarqatish odobi haqida Imom Buxoriy «Sahih»ida uning bir so‘zini keltirgan: «Odamlarga ular tushunadigan narsani gapiringlar. Alloh va Rasulining yolg‘onchiga chiqarilishini xohlaysizlarmi?» (Buxoriy rivoyati). Ya’ni har bir gapni tinglovchining saviyasiga qarab aytish, odamlarni chalg‘itadigan, ular hali tushunmaydigan masalalarni ko‘ndalang qo‘ymaslik kerak. Bu so‘z bugungi ustozlar va da’vatchilar uchun ham muhim qoida.

Saboq: Ali hayoti bizga uch narsani o‘rgatadi. Birinchisi — ishonchli bo‘lish: hatto o‘lim xavfi ostida ham omonatni egasiga yetkazish. Ikkinchisi — jasorat: haq uchun qo‘rqmaslik. Uchinchisi — kamtarlik va qanoat: dunyoning qiyinchiligiga zikr va sabr bilan javob berish.