Darslikdagi bir sahifani ikki-uch marta o‘qisangiz, u tanish bo‘lib qoladi. Ko‘z so‘zlarni taniydi, jumlalar silliq o‘qiladi va miyada «buni bilaman» degan yoqimli tuyg‘u paydo bo‘ladi. Bu tuyg‘u — juda kuchli va juda aldamchi. Psixologlar buni «bilish illyuziyasi» yoki «tanishlik illyuziyasi» deb atashadi.

Tanishlik va eslash — boshqa-boshqa narsalar. Tanishlik — matnni ko‘rganingizda «ha, bu yerda shunday yozilgan edi» deb taniy olish. Eslash esa — matn oldingizda yo‘q bo‘lganda, savolga o‘zingiz javob bera olish. Imtihonda sizdan tanishlikni emas, eslashni so‘rashadi. Test variantlari ba’zan tanishlikka yordam beradi, lekin yaxshi tuzilgan savol odatda tushunish va eslashni talab qiladi.

Mana oddiy tajriba. Kecha o‘qigan mavzungizni oling. Avval o‘zingizdan so‘rang: «Buni qanchalik bilaman, 10 ballik shkalada?» Ko‘pchilik 7–8 deydi. Endi kitobni yoping va mavzuning asosiy g‘oyalarini qog‘ozga yozing, keyin kitob bilan solishtiring. Ko‘pincha natija ancha past chiqadi. Bu sizning qobiliyatingiz past ekanini emas, illyuziya qanchalik kuchli ekanini ko‘rsatadi.

Rangli qalam bilan bo‘yash ham shunga o‘xshash tuzoq. Matnning muhim joyini belgilash o‘zi yomon emas, lekin agar o‘qishning asosiy qismi bo‘yashdan iborat bo‘lsa, miya kam ishlaydi. Ko‘p o‘quvchilar sahifaning yarmini bo‘yab chiqadi va bu bilan «ish qildim» deb o‘ylaydi. Aslida esa ular faqat qaysi joy muhimroq ekanini belgilashdi, xolos — hali uni o‘rganishmadi.

Konspektni so‘zma-so‘z ko‘chirish ham xuddi shunday. Darslikdagi matnni daftarga aynan ko‘chirish ko‘p vaqt oladi, qo‘l charchaydi, lekin miya deyarli ishlamaydi. Undan ko‘ra o‘qiganingizni o‘z so‘zlaringiz bilan qisqartirib yozish ancha foydali, chunki buning uchun avval tushunish kerak.

Illyuziyadan qanday qutulish mumkin? Oddiy qoida: o‘zingizni tekshirmaguningizcha «bilaman» demang. Har bir mavzuni o‘qib bo‘lgach, kitobni yoping va o‘zingizga uchta savol bering: «Asosiy g‘oya nima?», «Buni misol bilan tushuntira olamanmi?», «Bu bo‘yicha test savoli kelsa, yecha olamanmi?» Agar javob berolmasangiz — hali bilmaysiz, va bu yaxshi xabar, chunki endi nima qilish kerakligini aniq bilasiz.

Toshkentlik Malika ingliz tilidan IELTSga tayyorlanayotganida so‘zlar ro‘yxatini har kuni ko‘z yugurtirib chiqardi va hammasini biladigandek tuyulardi. Bir kuni dugonasi undan so‘zlarni o‘zbekchadan inglizchaga so‘radi — u yarmini ham ayta olmadi. Shundan keyin Malika usulini o‘zgartirdi: so‘zning inglizchasini yopib qo‘yib, o‘zbekchasiga qarab eslashga urinadigan bo‘ldi. Bu sekinroq va qiyinroq edi, lekin bir oydan keyin so‘zlar haqiqatan ham xotirasida qoladigan bo‘ldi.

Bugun qiling:

1. Kecha o‘qigan mavzungizni avval 10 ballik shkalada baholang, keyin kitobsiz yozib tekshiring va ikki natijani solishtiring.

2. Bugungi o‘qishda bo‘yash va ko‘chirish o‘rniga har bo‘limdan keyin kitobni yopib, asosiy g‘oyani o‘z so‘zingiz bilan yozing.

3. Har bir mavzu oxirida «asosiy g‘oya — misol — test savoli» degan uch savolni o‘zingizga bering.