Sherlok Xolms sarguzashtlari

Sherlok Xolms uchun u doim «o‘sha ayol» bo‘lib qoladi. Uning bu ayolni boshqa nom bilan tilga olganini kamdan-kam eshitganman. Xolmsning nazarida u butun ayol zotini soyada qoldirib, ulardan ustun turardi. Bu Xolmsning Ayrin Adlerga nisbatan muhabbatga yaqin biror tuyg‘u sezgani uchun emas edi. Har qanday tuyg‘u, ayniqsa, shu tuyg‘u uning sovuq, aniq, ammo hayratlanarli darajada muvozanatli aqliga yot edi. Menimcha, u dunyo ko‘rgan eng mukammal mulohaza qiluvchi va kuzatuvchi mashina edi; oshiq qiyofasida esa o‘zini noqulay ahvolga solib qo‘ygan bo‘lardi. U nozik tuyg‘ular haqida faqat kinoya va masxara bilan gapirardi. Kuzatuvchi uchun bular ajoyib narsa edi — odamlarning niyati va xatti-harakatlari ustidagi pardani ko‘tarishda juda qo‘l kelardi. Ammo o‘z nozik va puxta sozlangan tabiatiga bunday begona narsalarning aralashishiga yo‘l qo‘yish tajribali mulohazakor uchun xayolni chalg‘itadigan, aqliy xulosalarining barchasiga shubha soladigan omilni kiritish bilan barobar edi. Sezgir asbobga tushgan qum zarrasi yoki uning kuchli linzalaridan birida paydo bo‘lgan darz ham bunday tabiatli odam uchun kuchli tuyg‘uchalik bezovtalik keltirmasdi. Shunga qaramay, uning uchun dunyoda faqat bitta ayol bor edi va bu ayol — marhuma Ayrin Adler edi, xotirasi shubhali va bahsli bo‘lgan Ayrin Adler.

So‘nggi paytlarda Xolms bilan kam ko‘rishardik. Uylanishim bizni bir-birimizdan uzoqlashtirib qo‘ygandi. O‘zimning to‘kis baxtim va birinchi marta o‘z uyining xo‘jayiniga aylangan erkak atrofida paydo bo‘ladigan oilaviy tashvishlar butun diqqatimni o‘ziga tortib olgan edi. Har qanday jamiyatni bor «bogemacha» qalbi bilan yomon ko‘radigan Xolms esa Beyker-stritdagi ijara xonalarimizda qolgan, eski kitoblari orasiga ko‘milib, haftadan-haftaga goh kokainga, goh shuhratparastlikka — giyohvandlikning mudroq xumoriga va o‘z o‘tkir tabiatining shiddatli g‘ayratiga berilib yashardi. U hamon, avvalgidek, jinoyatlarni o‘rganishga qattiq qiziqardi; o‘zining ulkan qobiliyati va favqulodda kuzatuvchanligini rasmiy politsiya umidsiz deb tashlab qo‘ygan izlarni ta’qib qilishga, sirli voqealarni oydinlashtirishga sarflardi. Vaqti-vaqti bilan uning ishlari haqida mujmal xabarlar qulog‘imga chalinib turardi: Trepov qotilligi ishi bo‘yicha uni Odessaga chaqirtirishgani, Trinkomalidagi aka-uka Atkinsonlarning g‘alati fojiasini oydinlashtirgani va nihoyat, Gollandiya hukmdorlar sulolasi uchun juda nozik va muvaffaqiyatli bajargan topshirig‘i haqida. Biroq har kungi gazetalarning barcha o‘quvchilari qatori men ham biladigan bu xabarlardan boshqa, sobiq do‘stim va hamrohim haqida deyarli hech narsa bilmasdim.

Bir kuni kechqurun — bu 1888-yilning yigirmanchi martida edi — bemor ko‘rib qaytayotgandim (chunki men yana xususiy amaliyotga qaytgan edim), yo‘lim Beyker-strit orqali o‘tdi. Xotiramda doim sovchilik kunlarim va «Qirmizi tusdagi etyud»ning qorong‘i voqealari bilan bog‘liq bo‘lgan o‘sha tanish eshik oldidan o‘tayotib, Xolmsni yana ko‘rish, o‘zining g‘ayrioddiy qobiliyatini endi nimaga sarflayotganini bilish istagi meni qattiq qamrab oldi. Uning xonalari charaqlab yonib turardi, men boshimni ko‘targanimdayoq uning baland bo‘yli, ozg‘in qomati parda ortida qora soya bo‘lib ikki marta o‘tganini ko‘rdim. U boshini ko‘kragiga egib, qo‘llarini orqasida chalishtirib, xonada tez-tez, shoshib u yoqdan-bu yoqqa yurardi. Uning har bir kayfiyati va odatini biladigan menga bu holati va harakatlari ko‘p narsani aytib turardi. U yana ishga sho‘ng‘igan edi. Giyohvandlik keltirgan xayollardan qutulib, yangi bir jumboqning iziga tushgan edi. Men qo‘ng‘iroqni chaldim va meni bir vaqtlar qisman o‘zimniki bo‘lgan xonaga boshlab chiqishdi.

U ochiq-sochiq kutib olmadi. Bunday qilish uning odati emasdi; ammo, menimcha, meni ko‘rganidan xursand bo‘ldi. Deyarli bir og‘iz so‘z demay, mehribon nigoh bilan menga kresloni ko‘rsatdi, sigaralar qutisini tomonimga otdi, burchakdagi ichimlik shkafchasi va gazli suv idishiga ishora qildi. So‘ng kamin oldida turib, o‘ziga xos, ichki o‘yga cho‘mgan nigoh bilan meni boshdan-oyoq ko‘zdan kechirdi.

— Oila hayoti sizga yarashibdi, — dedi u. — O‘ylaymanki, Uotson, oxirgi ko‘rishganimizdan beri yetti yarim funt semiribsiz.

— Yetti, — javob berdim men.

— Rostdanmi? Men biroz ko‘proq deb o‘ylagandim. Ozgina ko‘proq, Uotson. Yana amaliyotga qaytibsiz-da, ko‘rib turibman. Yana ishga sho‘ng‘imoqchi ekanligingizni menga aytmagan edingiz.

— Unda qayerdan bilyapsiz?

— Ko‘rib turibman, xulosa chiqaryapman. Yaqinda qattiq ho‘l bo‘lganingizni, uyingizda esa juda qo‘pol va beparvo xizmatkor qiz borligini qayerdan bilyapman deb o‘ylaysiz?

— Azizim Xolms, — dedim men, — bu endi haddan oshdi. Agar bir necha asr oldin yashaganingizda, sizni albatta jodugar deb gulxanda yoqib yuborishardi. Rost, payshanba kuni shahar tashqarisida sayr qilib, uyga dahshatli ahvolda qaytdim, lekin kiyimimni almashtirganman, buni qanday bilganingizni tasavvur ham qilolmayman. Meri Jeynga kelsak, uni tuzatib bo‘lmaydi, xotinim uni ishdan bo‘shatishini aytib qo‘ydi, ammo buni ham qanday topganingizga aqlim yetmayapti.

U o‘zicha kulib qo‘ydi va uzun, asabiy barmoqlarini bir-biriga ishqaladi.

— Bu juda oddiy, — dedi u. — Ko‘zlarim menga aytib turibdiki, chap botinkangizning ichki tomonida, aynan kamin olovi tushib turgan joyda, charm deyarli parallel oltita tirnalgan iz bilan qoplangan. Ravshanki, bu izlarni tagcharm chetiga yopishib qotgan loyni ketkazish uchun uni juda beparvolik bilan qirib tozalagan kimdir qoldirgan. Mana shundan, ko‘ryapsizmi, ikki tomonlama xulosam kelib chiqdi: siz yomon havoda tashqarida bo‘lgansiz, uyingizda esa botinkalarni tilib tashlaydigan, ayniqsa beparvo London xizmatkor qizlaridan biri bor. Amaliyotingizga kelsak, agar xonamga yodoform hidi kelib turgan, o‘ng ko‘rsatkich barmog‘ida kumush nitratning qora dog‘i bo‘lgan, silindr shlyapasining o‘ng tomonida stetoskopini yashirgan joyini ko‘rsatib turgan bo‘rtiq bor janob kirib kelsa-yu, men uni tibbiyot kasbining faol vakili deb aytolmasam, juda kaltafahm bo‘lardim-da.

Uning o‘z xulosa chiqarish jarayonini shu qadar oson tushuntirishiga kulmasdan turolmadim.

— Sizning dalillaringizni eshitganimda, — dedim men, — bu narsa menga doim shu qadar kulgili darajada oddiy tuyuladiki, xuddi o‘zim ham bemalol qila olardimdek. Lekin har safar siz tushuntirib bermaguningizcha mulohazangizning har bir yangi misoli oldida boshim qotib qoladi. Holbuki, ko‘zlarim siznikidan yomon emas deb o‘ylayman.

— Xuddi shunday, — javob berdi u sigaret tutatib, kresloga o‘zini tashlarkan. — Siz ko‘rasiz, lekin kuzatmaysiz. Farq aniq. Masalan, siz pastdagi dahlizdan shu xonaga ko‘tariladigan zinapoyani ko‘p marta ko‘rgansiz.

— Ko‘p marta.

— Necha marta?

— Xo‘sh, bir necha yuz marta.

— Unda zinalar nechta?

— Nechta? Bilmayman.

— Ana shunday! Siz kuzatmagansiz. Holbuki, ko‘rgansiz. Gapim shunda. Men esa zinalar o‘n yettita ekanini bilaman, chunki men ham ko‘rganman, ham kuzatganman. Aytgancha, siz bunday kichik jumboqlarga qiziqqaningiz va mening arzimas sarguzashtlarimdan bir-ikkitasini yozib qo‘yish iltifotini ko‘rsatganingiz uchun, balki sizni mana bu narsa ham qiziqtirar. — U stol ustida ochiq yotgan qalin, pushti tusli xat qog‘ozini menga otdi. — Bu oxirgi pochta bilan keldi, — dedi u. — Ovoz chiqarib o‘qing.

Xatda sana ham, imzo ham, manzil ham yo‘q edi.

«Bugun kechqurun soat sakkizga chorak qolganda, — deyilgandi unda, — huzuringizga eng chuqur ahamiyatga molik masala bo‘yicha siz bilan maslahatlashmoqchi bo‘lgan bir janob tashrif buyuradi. Yaqinda Yevropaning qirollik xonadonlaridan biriga ko‘rsatgan xizmatlaringiz sizga ahamiyatini mubolag‘a qilib bo‘lmaydigan ishlarni ham bemalol ishonib topshirish mumkinligini ko‘rsatdi. Siz haqingizdagi bu ta’rifni biz barcha tomondan olgandirmiz. O‘sha soatda xonangizda bo‘ling va mehmoningiz niqob taqib kelsa, ranjimang».

— Bu chindan ham sirli narsa, — dedim men. — Sizningcha, bu nimani anglatadi?

— Hozircha dalillarim yo‘q. Dalilsiz nazariya qurish — qo‘pol xato. Odam o‘zi sezmagan holda nazariyalarni dalillarga moslash o‘rniga dalillarni nazariyalarga moslab bura boshlaydi. Lekin xatning o‘zi-chi? Undan qanday xulosa chiqarasiz?

Men xatni ham, u yozilgan qog‘ozni ham diqqat bilan ko‘zdan kechirdim.

— Buni yozgan odam, ehtimol, badavlat, — dedim men do‘stimning usullariga taqlid qilishga urinib. — Bunday qog‘ozni bir pachkasini yarim kronadan arzonga sotib olib bo‘lmaydi. U g‘alati darajada pishiq va qattiq.

— G‘alati — aynan shu so‘z, — dedi Xolms. — Bu umuman ingliz qog‘ozi emas. Uni yorug‘likka tutib ko‘ring.

Men shunday qildim va qog‘oz to‘qimasiga singdirilgan katta «E» bilan kichik «g», «P» va katta «G» bilan kichik «t» harflarini ko‘rdim.

— Bundan nima tushundingiz? — so‘radi Xolms.

— Shubhasiz, ishlab chiqaruvchining nomi; to‘g‘rirog‘i, uning monogrammasi.

— Aslo. Kichik «t» bilan yozilgan «G» — «Gesellschaft», ya’ni nemischa «Kompaniya» degani. Bu bizning «Ko.» kabi odatiy qisqartma. «P» esa, albatta, «Papier», ya’ni qog‘oz. Endi «Eg» ga kelsak. Keling, «Kontinental geografik lug‘at»imizga bir ko‘z tashlaymiz. — U javondan og‘ir, jigarrang jildni oldi. — Eglov, Eglonits... mana, Egriya. Bu nemis tilida so‘zlashadigan mamlakatda — Bogemiyada, Karlsbaddan uncha uzoq emas. «Vallenshteyn shu yerda halok bo‘lgani hamda ko‘plab shisha zavodlari va qog‘oz fabrikalari bilan mashhur». Xa-xa, azizim, bunga nima deysiz? — Uning ko‘zlari chaqnab ketdi va sigaretidan katta, ko‘kimtir, zafarli tutun bulutini chiqardi.

— Qog‘oz Bogemiyada ishlab chiqarilgan, — dedim men.

— Aynan. Xatni yozgan odam esa nemis. Jumlaning g‘alati tuzilishiga e’tibor berdingizmi: «Siz haqingizdagi bu ta’rifni biz barcha tomondan olgandirmiz». Fransuz ham, rus ham bunday yozmagan bo‘lardi. Fe’llarga bunchalik beodob munosabatda bo‘ladigan faqat nemis. Demak, Bogemiya qog‘ozida yozadigan, yuzini ko‘rsatishdan ko‘ra niqob taqishni afzal ko‘radigan bu nemis nima istayotganini aniqlash qoldi, xolos. Mana, adashmasam, barcha shubhalarimizni tarqatish uchun uning o‘zi kelyapti.

U shu gaplarni aytayotganda, tashqaridan otlar tuyog‘ining keskin tovushi va g‘ildiraklarning yo‘lak chetiga ishqalanib g‘ijirlagani eshitildi, keyin qo‘ng‘iroq qattiq tortildi. Xolms hushtak chalib yubordi.

— Tovushidan bilinib turibdi, qo‘shaloq ot, — dedi u. — Ha, — davom etdi u derazadan qarab, — chiroyligina kichkina kareta va bir juft ajoyib ot. Har biri bir yuz ellik gineyadan. Bu ishda pul bor, Uotson, boshqa hech narsa bo‘lmasa ham.

— Menimcha, ketganim ma’qul, Xolms.

— Aslo, doktor. Joyingizda o‘tiring. Men o‘z Bosvellimsiz yo‘qolib qolaman. Bu ish qiziq bo‘lishi ko‘rinib turibdi. Uni o‘tkazib yuborish attang bo‘lardi.

— Lekin mijozingiz...

— Uni qo‘ying. Menga ham, unga ham yordamingiz kerak bo‘lishi mumkin. Mana, kelyapti. Anavi kresloga o‘tiring, doktor, va butun diqqatingizni bering.

Zinada, keyin yo‘lakda eshitilgan sekin, og‘ir qadamlar eshik ortida to‘xtadi. Keyin baland, buyruqona taqillatish eshitildi.

— Kiring! — dedi Xolms.

Ichkariga bo‘yi olti fut olti dyuymdan kam bo‘lmagan, ko‘kragi va qo‘l-oyoqlari xuddi Gerkulesnikidek bir odam kirdi. Uning kiyimi shu qadar dabdabali ediki, Angliyada bunday hashamat didsizlikka yaqin deb qaralardi. Ikki qatorli tugmali kamzulining yenglari va old tomonlariga keng qorako‘l tasmalar tikilgan, yelkasiga tashlangan to‘q ko‘k plashining astari olovrang ipakdan bo‘lib, bo‘yni oldida birgina yarqiragan berildan yasalgan to‘g‘nog‘ich bilan mahkamlangan edi. Boldirining yarmigacha yetadigan, qo‘nji to‘q jigarrang mo‘yna bilan hoshiyalangan etiklari uning butun qiyofasidan anglashilib turgan yovvoyi dabdaba taassurotini to‘ldirardi. U qo‘lida keng soyabonli shlyapa ushlab turar, yuzining yuqori qismiga, yonoq suyaklaridan pastgacha tushadigan qora niqob taqib olgandi; aftidan, niqobni ayni shu daqiqada to‘g‘rilagan edi, chunki ichkariga kirganda ham qo‘li hali yuzida edi. Yuzining pastki qismiga qaraganda, u kuchli xarakterli odamga o‘xshardi: lablari qalin, osilib turgan, uzun, tekis iyagi esa o‘jarlik darajasiga yetgan qat’iyatdan darak berardi.

— Xatimni oldingizmi? — so‘radi u chuqur, dag‘al ovozda, kuchli nemischa talaffuz bilan. — Kelishimni aytgan edim. — U kimga murojaat qilishni bilmay, ikkovimizga navbat bilan qaradi.

— Marhamat, o‘tiring, — dedi Xolms. — Bu mening do‘stim va hamkasbim doktor Uotson, ba’zan ishlarimda menga yordam berish iltifotini ko‘rsatadi. Kim bilan gaplashish sharafiga muyassar bo‘ldim?

— Meni graf fon Kramm, Bogemiya zodagoni deb atashingiz mumkin. Tushunishimcha, bu janob, do‘stingiz, sharafli va kamgap odam, unga o‘ta muhim ishni ishonib topshirsam bo‘ladi. Aks holda men siz bilan yolg‘iz gaplashishni ma’qul ko‘rardim.

Men ketish uchun o‘rnimdan turdim, ammo Xolms bilagimdan ushlab, meni yana kresloga o‘tqazib qo‘ydi.

— Yo ikkalamiz, yo hech kim, — dedi u. — Menga aytadigan har qanday gapingizni bu janobning oldida ham aytishingiz mumkin.

Graf keng yelkalarini qisdi.

— Unda, — dedi u, — avvalo ikkalangizdan ikki yil davomida mutlaq sir saqlashga va’da olishim kerak. Shu muddat o‘tgach, bu ishning hech qanday ahamiyati qolmaydi. Hozircha esa uning shunchalik salmoqli ekanini, hatto Yevropa tarixiga ta’sir qilishi mumkinligini aytsam, mubolag‘a bo‘lmaydi.

— Va’da beraman, — dedi Xolms.

— Men ham.

— Bu niqob uchun meni kechirasiz, — davom etdi g‘alati mehmonimiz. — Meni yuborgan oliy zot o‘z vakilining sizga noma’lum qolishini istaydi va shuni darhol tan olay, hozirgina o‘zimni atagan unvon aslida meniki emas.

— Buni bilgan edim, — dedi Xolms quruq ohangda.

— Vaziyat nihoyatda nozik, ulkan janjalga aylanib, Yevropaning hukmron oilalaridan birini jiddiy obro‘sizlantirishi mumkin bo‘lgan narsani bostirish uchun har qanday ehtiyot choralarini ko‘rish kerak. Ochig‘ini aytsam, bu ishga Bogemiyaning merosiy qirollari — buyuk Ormshteyn xonadoni aralashgan.

— Buni ham bilgan edim, — deb g‘o‘ldiradi Xolms kresloga qulay joylashib, ko‘zlarini yumarkan.

Mehmonimiz, shubhasiz, unga Yevropadagi eng o‘tkir mulohazakor va eng g‘ayratli tergovchi deb ta’riflangan odamning shu qadar loqayd, yalqov holatda yonboshlab o‘tirganiga ajablangandek qaradi. Xolms sekin ko‘zlarini ochdi va ulkan mijoziga sabrsizlik bilan tikildi.

— Agar janobi oliylari ishlarini bayon qilish iltifotini ko‘rsatsalar, — dedi u, — men sizga yaxshiroq maslahat bera olardim.

Mehmon o‘rnidan sakrab turdi va o‘zini bosolmay hayajon bilan xonada u yoqdan-bu yoqqa yura boshladi. Keyin umidsiz bir harakat bilan niqobni yuzidan yulib olib, yerga otdi.

— Siz haqsiz, — deb qichqirdi u. — Men qirolman. Nega buni yashirishga urinishim kerak?

— Darhaqiqat, nega? — dedi Xolms past ovozda. — Janobi oliylari hali og‘iz ochmasdanoq men Vilgelm Gottsrayx Zigizmond fon Ormshteyn, Kassel-Felshteyn ulug‘ gersogi va Bogemiyaning merosiy qiroli bilan gaplashayotganimni bilgandim.

— Lekin tushunasiz-ku, — dedi g‘alati mehmonimiz yana o‘tirib, baland, oppoq peshonasini qo‘li bilan silarkan, — tushunasizki, men bunday ishlarni shaxsan o‘zim bajarishga o‘rganmaganman. Biroq masala shu qadar nozikki, uni birorta vakilga ishonib topshirsam, o‘zimni uning qo‘liga berib qo‘ygan bo‘lardim. Siz bilan maslahatlashish uchun Pragadan inkognito holda keldim.

— Unda, marhamat, maslahatlashing, — dedi Xolms yana ko‘zlarini yumib.

— Gap qisqasi, quyidagicha. Taxminan besh yil oldin Varshavada uzoq vaqt bo‘lganimda mashhur sarguzashtparast ayol Ayrin Adler bilan tanishib qoldim. Bu nom sizga, albatta, tanish.

— Iltimos, doktor, uni mening kartotekamdan qarab bering, — dedi Xolms ko‘zini ochmay. U ko‘p yillar davomida odamlar va narsalarga oid barcha maqolalarni tartib bilan yig‘ib borish usulini qo‘llardi, shu sababli u darhol ma’lumot bera olmaydigan biror mavzu yoki shaxsni topish qiyin edi. Bu safar men ayolning tarjimayi holini bir yahudiy ravvini va chuqur dengiz baliqlari haqida monografiya yozgan bir harbiy dengizchi zobitning tarjimayi hollari orasidan topdim.

— Qani, ko‘raylik! — dedi Xolms. — Hm! 1858-yilda Nyu-Jersida tug‘ilgan. Kontralto... hm! «La Skala», hm! Varshava imperator operasining primadonnasi... ha! Opera sahnasini tark etgan... aha! Londonda yashaydi... xuddi shunday! Tushunishimcha, janobi oliylari bu yosh xonim bilan munosabatga kirishib qolgansiz, unga obro‘ingizni to‘kadigan bir necha xat yozgansiz va endi o‘sha xatlarni qaytarib olmoqchisiz.

— Aynan shunday. Lekin qanday qilib...

— Yashirin nikoh bo‘lganmi?

— Yo‘q.

— Biror rasmiy qog‘oz yoki guvohnoma-chi?

— Yo‘q.

— Unda men janobi oliylarining fikrini tushunmayapman. Agar bu yosh xonim xatlarni tovlamachilik yoki boshqa maqsadlarda ko‘rsatsa, ularning haqiqiyligini qanday isbotlaydi?

— Xatim bor-ku.

— E, qo‘ying! Qalbaki.

— Mening shaxsiy xat qog‘ozim.

— O‘g‘irlangan.

— Mening shaxsiy muhrim.

— Soxtalashtirilgan.

— Mening suratim.

— Sotib olingan.

— Suratda ikkalamiz birga tushganmiz.

— Voy-bo‘y! Bu juda yomon! Janobi oliylari chindan ham ehtiyotsizlik qilgan ekansiz.

— Aqldan ozgan edim, telba edim.

— O‘zingizni jiddiy obro‘sizlantirib qo‘ygansiz.

— O‘shanda men hali faqat valiahd shahzoda edim. Yosh edim. Hozir ham bor-yo‘g‘i o‘ttiz yoshdaman.

— Suratni qaytarib olish kerak.

— Urinib ko‘rdik, uddalay olmadik.

— Janobi oliylari pul to‘lashingiz kerak. Uni sotib olish lozim.

— U sotmaydi.

— Unda o‘g‘irlash kerak.

— Besh marta urinib ko‘rdik. Ikki marta men yollagan o‘g‘rilar uning uyini tintuv qilib chiqishdi. Bir marta safarga chiqqanida yuklarini boshqa yoqqa jo‘natib yubordik. Ikki marta yo‘lini to‘sishdi. Hech qanday natija bo‘lmadi.

— Suratdan hech qanday iz yo‘qmi?

— Mutlaqo yo‘q.

Xolms kulib yubordi.

— Bu juda chiroyligina kichik jumboq ekan, — dedi u.

— Ammo men uchun juda jiddiy jumboq, — dedi qirol ta’na bilan.

— Albatta, juda jiddiy. Xo‘sh, u surat bilan nima qilmoqchi?

— Meni xonavayron qilmoqchi.

— Qanday qilib?

— Men uylanmoqchiman.

— Eshitgandim.

— Skandinaviya qirolining ikkinchi qizi Klotilda Lotman fon Saks-Meningenga. Uning oilasi qanchalik qat’iy qoidalarga amal qilishini bilsangiz kerak. Uning o‘zi esa nazokatning timsoli. Mening xulq-atvorim haqida zarracha shubha paydo bo‘lsa, ish barbod bo‘ladi.

— Ayrin Adler-chi?

— Suratni ularga yuborish bilan qo‘rqityapti. Va yuboradi ham. Bilaman, albatta yuboradi. Siz uni tanimaysiz, uning qalbi po‘latdan. Uning yuzi ayollarning eng go‘zalinikidek, aqli esa erkaklarning eng qat’iyatlisinikidek. Mening boshqa ayolga uylanishimga yo‘l qo‘ymaslik uchun u hech narsadan qaytmaydi — hech narsadan.

— Hali yubormaganiga ishonchingiz komilmi?

— Komil.

— Nega?

— Chunki u suratni unashtiruv rasman e’lon qilingan kuni yuborishini aytgan. Bu kelasi dushanba kuni bo‘ladi.

— E, unda hali uch kunimiz bor ekan, — dedi Xolms esnab. — Bu juda yaxshi, chunki hozir menda ko‘rib chiqishim kerak bo‘lgan bir-ikkita muhim ish bor. Janobi oliylari, albatta, hozircha Londonda qolasiz?

— Albatta. Meni «Lengem» mehmonxonasida graf fon Kramm nomi bilan topasiz.

— Unda ishlar qanday borayotgani haqida sizga xat yozib turaman.

— Iltimos, shunday qiling. Juda xavotirda bo‘laman.

— Pulga kelsak-chi?

— Sizga to‘liq erkinlik beraman.

— Mutlaqmi?

— Sizga aytyapman: o‘sha surat uchun qirolligimning viloyatlaridan birini berishga ham tayyorman.

— Hozirgi xarajatlar uchun-chi?

Qirol plashi ostidan og‘ir zamsh charm xaltachani oldi va stol ustiga qo‘ydi.

— Bu yerda uch yuz funt oltin va yetti yuz funt qog‘oz pul bor, — dedi u.

Xolms yon daftarining bir varag‘iga shosha-pisha tilxat yozib, unga uzatdi.

— Xonimning manzili qanday? — so‘radi u.

— Brayoni-loj, Serpentayn-avenyu, Sent-Jons-Vud.

Xolms buni yozib oldi.

— Yana bitta savol, — dedi u. — Surat kabinet formatidami?

— Ha.

— Unda xayrli tun, janobi oliylari. Umid qilamanki, tez orada sizga yaxshi xabar yetkazamiz. Xayrli tun, Uotson, — qo‘shib qo‘ydi u qirollik karetasining g‘ildiraklari ko‘cha bo‘ylab uzoqlashgach. — Agar ertaga tushdan keyin soat uchda kelish iltifotini ko‘rsatsangiz, bu kichik ish haqida siz bilan gaplashib olmoqchiman.

* * *

Soat roppa-rosa uchda Beyker-stritda edim, ammo Xolms hali qaytmagan edi. Uy bekasi uning ertalab soat sakkizdan sal o‘tib chiqib ketganini aytdi. Shunga qaramay, qancha kutsam ham uni kutishga ahd qilib, kamin yoniga o‘tirdim. Uning tergovi meni allaqachon qattiq qiziqtirib qo‘ygan edi: garchi u men avval yozib qo‘ygan ikki jinoyatga xos bo‘lgan dahshatli va g‘alati jihatlardan xoli bo‘lsa-da, ishning o‘zi va mijozning yuksak martabasi unga o‘ziga xos tus berardi. Darhaqiqat, do‘stim olib borayotgan tergovning mohiyatidan tashqari, uning vaziyatni ustalik bilan ilg‘ab olishida, o‘tkir va keskin mulohazalarida shunday bir narsa bor ediki, uning ish uslubini o‘rganish, eng chigal jumboqlarni yechadigan tezkor va nozik usullarini kuzatib borish men uchun zavq edi. Uning doimiy muvaffaqiyatlariga shu qadar o‘rganib qolgan edimki, muvaffaqiyatsizlikka uchrash ehtimoli xayolimga ham kelmay qo‘ygandi.

Soat to‘rtga yaqinlashganda eshik ochilib, xonaga mast ko‘rinishdagi, sochi taralmagan, chakka soqolli, yuzi qizarib ketgan, kiyimlari ayanchli bir otboqar kirib keldi. Do‘stimning qiyofa o‘zgartirishdagi ajoyib mahoratiga qanchalik o‘rganib qolgan bo‘lsam ham, bu chindan ham u ekaniga ishonch hosil qilish uchun uch marta qarashimga to‘g‘ri keldi. U bosh irg‘ab, yotoqxonaga kirib ketdi va besh daqiqadan so‘ng avvalgidek tvid kostyumda, ko‘rkam qiyofada chiqdi. Qo‘llarini cho‘ntagiga solib, oyoqlarini kamin oldiga uzatdi va bir necha daqiqa maza qilib kuldi.

— Voy, rostdan ham! — deb xitob qildi u, keyin nafasi tiqilib, yana kula boshladi, oxiri holdan toyib, kresloga suyanib qoldi.

— Nima gap?

— Juda kulgili. Ertalabni qanday o‘tkazganimni va oxiri nima qilib qo‘yganimni hech qachon topa olmaysiz, ishonaman.

— Tasavvur ham qilolmayman. Menimcha, siz miss Ayrin Adlerning odatlarini, balki uyini ham kuzatgansiz.

— Xuddi shunday; lekin oqibati ancha g‘ayrioddiy bo‘ldi. Hozir aytib beraman. Bugun ertalab soat sakkizdan biroz o‘tganda uydan ishsiz otboqar qiyofasida chiqdim. Ot bilan ishlaydigan odamlar orasida ajoyib hamdardlik va birodarlik bor. Ulardan biriga aylaning — bilish kerak bo‘lgan hamma narsani bilib olasiz. Brayoni-lojni tez topdim. Bu ikki qavatli, orqasida bog‘i bor, old tomoni to‘g‘ri yo‘lga tutashgan javohirdek kichkina villa. Eshigida Chabb qulfi. O‘ng tomonda katta, yaxshi jihozlangan mehmonxona, derazalari deyarli polgacha uzun, bola ham ochib qo‘yadigan o‘sha bema’ni ingliz deraza ilgaklari bilan. Orqa tomonda e’tiborga loyiq hech narsa yo‘q, faqat yo‘lakdagi derazaga ekipaj saroyi tomidan yetib borish mumkin. Uyni aylanib chiqdim, har tomondan diqqat bilan ko‘zdan kechirdim, ammo boshqa qiziq narsa ko‘rmadim.

Keyin ko‘chada sekin aylanib yurdim va, kutganimdek, bog‘ning bir devori yonidan o‘tadigan tor ko‘chada otxonalar borligini bildim. Otboqarlarga otlarini artishda yordamlashib, evaziga ikki pens, bir krujka aralash pivo, ikki chaqim arzon tamaki va miss Adler haqida istaganimcha ma’lumot oldim; mahalladagi yana yarim o‘nlab odam haqida ham — ular meni zarracha qiziqtirmasa ham, tarjimayi hollarini tinglashga majbur bo‘ldim.

— Xo‘sh, Ayrin Adler-chi? — so‘radim men.

— E, u o‘sha mahalladagi hamma erkaklarning boshini aylantirib qo‘ygan. Shlyapa kiygan eng nozik maxluq — butun yer yuzida. Serpentayn otxonalaridagilar bir ovozdan shunday deyishadi. U tinchgina yashaydi, konsertlarda qo‘shiq aytadi, har kuni soat beshda sayrga chiqib, roppa-rosa yettida kechki ovqatga qaytadi. Qo‘shiq aytishdan boshqa paytlarda kamdan-kam chiqadi. Faqat bitta erkak mehmoni bor, lekin u tez-tez keladi. Qora sochli, kelishgan, chaqqon yigit, kuniga kamida bir marta, ko‘pincha ikki marta keladi. Bu Ichki Templdan janob Godfri Norton. Izvoshchini sirdosh qilishning foydasini ko‘ryapsizmi? Ular uni Serpentayn otxonalaridan uyiga o‘n martalab olib borishgan, u haqda hamma narsani bilishadi. Ularning aytganlarini eshitib bo‘lgach, Brayoni-loj yaqinida yana u yoqdan-bu yoqqa yurib, harakat rejamni o‘ylay boshladim.

Bu Godfri Norton, aniqki, ishda muhim omil edi. U advokat ekan. Bu xavotirli eshitildi. Ular orasida qanday munosabat bor va uning tez-tez kelishidan maqsad nima? Ayol uning mijozimi, do‘stimi yoki ma’shuqasimi? Agar mijozi bo‘lsa, suratni saqlash uchun unga topshirgan bo‘lishi mumkin. Ma’shuqasi bo‘lsa, bu ehtimoldan uzoqroq. Ishni Brayoni-lojda davom ettirishim kerakmi yoki e’tiborimni janobning Templdagi idorasiga qaratishim kerakmi — shu savolning javobiga bog‘liq edi. Bu nozik masala bo‘lib, tergov doiramni kengaytirib yubordi. Bu tafsilotlar bilan sizni zeriktirib qo‘ydim shekilli, ammo vaziyatni tushunishingiz uchun mening kichik qiyinchiliklarimni ko‘rsatishim kerak.

— Diqqat bilan kuzatib boryapman, — javob berdim men.

— Hali ham masalani ko‘nglimda tarozuga solib turganimda, Brayoni-loj oldiga bir izvosh kelib to‘xtadi va undan bir janob sakrab tushdi. U juda kelishgan, qora sochli, burgut burunli, mo‘ylovli kishi edi — aftidan, men eshitgan odamning o‘zi. U juda shoshayotganga o‘xshardi: izvoshchiga kutib turishni qichqirib aytdi va eshikni ochgan xizmatkor ayolning yonidan xuddi o‘z uyida yurgandek bemalol o‘tib ketdi.

U uyda yarim soatcha qoldi, men uni mehmonxona derazalarida u yoqdan-bu yoqqa yurib, hayajon bilan gapirib, qo‘llarini silkitayotganini ko‘rib turdim. Ayolni esa umuman ko‘rmadim. Bir ozdan keyin u avvalgidan ham sarosimaroq holda chiqdi. Izvoshga chiqayotib, cho‘ntagidan oltin soatini oldi va unga jiddiy qaradi. «Shaytondek uchir! — deb qichqirdi u. — Avval Rijent-stritdagi „Gross va Xenki“ga, keyin Ejvar-roudagi Avliyo Monika cherkoviga. Yigirma daqiqada yetkazsang, yarim gineya!»

Ular jo‘nab ketishdi, men esa ularning ortidan borsam yaxshi bo‘lmasmikan deb o‘ylab turganimda, tor ko‘chadan chiroyligina kichkina landau chiqib keldi; izvoshchining kamzuli yarim tugmalangan, bo‘yinbog‘i qulog‘i ostiga surilib ketgan, ot jabduqlarining hamma tasmalari to‘qalardan chiqib turardi. Landau hali to‘xtamasdanoq ayol eshikdan o‘qdek otilib chiqib, unga o‘tirdi. Uni bir lahzagina ko‘rib qoldim, lekin u yuzi uchun erkak jonini berishga tayyor bo‘ladigan go‘zal ayol ekan.

«Avliyo Monika cherkoviga, Jon, — deb qichqirdi u, — yigirma daqiqada yetkazsang, yarim soveren».

Buni qo‘ldan chiqarib bo‘lmasdi, Uotson. Orqasidan yugursammikan yoki landaining orqasiga osilib olsammikan deb o‘ylab turganimda, ko‘chadan bir izvosh o‘tib qoldi. Izvoshchi bunday ayanchli kiyimdagi yo‘lovchiga ikki marta qaradi, lekin u e’tiroz bildirishga ulgurmasidan men sakrab chiqib oldim. «Avliyo Monika cherkoviga, — dedim men, — yigirma daqiqada yetkazsang, yarim soveren». Soat o‘n ikkiga yigirma besh daqiqa qolgan edi va, albatta, nima bo‘layotgani ayon edi.

Izvoshchim tez haydadi. Hayotimda bundan tezroq yurmaganman deb o‘ylayman, lekin ular bizdan oldin yetib kelishgan ekan. Men yetib kelganimda izvosh ham, landau ham bug‘i chiqib turgan otlari bilan eshik oldida turardi. Izvoshchiga pul to‘lab, cherkovga shoshildim. U yerda men kuzatib kelgan ikki kishi va oq ridoli ruhoniydan boshqa hech kim yo‘q edi; ruhoniy ularga nimadir deb e’tiroz bildirayotganga o‘xshardi. Uchalasi mehrob oldida to‘p bo‘lib turishardi. Men cherkovga tasodifan kirib qolgan har qanday bekorchidek yon yo‘lakdan sekin yurib bordim. To‘satdan, hayratimga, mehrob oldidagi uch kishi menga o‘girildi va Godfri Norton bor kuchi bilan men tomon yugurib keldi.

«Xudoga shukur! — deb qichqirdi u. — Siz yaraysiz. Yuring! Yuring!»

«Nima gap?» — so‘radim men.

«Yuring, yuring, bor-yo‘g‘i uch daqiqa qoldi, bo‘lmasa qonuniy bo‘lmaydi».

Meni deyarli sudrab mehrobga olib borishdi va qayerda ekanimni anglab ulgurmasimdan qulog‘imga shivirlab aytilgan javoblarni g‘o‘ldirab qaytarayotganimni, umuman bilmaydigan narsalarimga kafolat berayotganimni, xullas, qiz Ayrin Adlerni bo‘ydoq Godfri Nortonga mahkam bog‘lashga ko‘maklashayotganimni ko‘rdim. Hammasi bir lahzada bo‘ldi; bir tomonda janob, boshqa tomonda xonim menga minnatdorchilik bildirar, ro‘paramda esa ruhoniy menga jilmayib turardi. Bu hayotimda tushib qolgan eng bema’ni vaziyat edi va hozir meni kuldirgan ham o‘sha voqeani eslash bo‘ldi. Aftidan, ularning nikoh ruxsatnomasida qandaydir rasmiy kamchilik bo‘lgan, ruhoniy esa biror guvohsiz ularni nikohlashdan qat’iyan bosh tortgan, mening omadli paydo bo‘lishim esa kuyovni guvoh qidirib ko‘chaga yugurishdan qutqarib qolgan. Kelin menga bir soveren berdi, men uni shu voqea xotirasiga soatim zanjirida taqib yurmoqchiman.

— Bu kutilmagan burilish ekan, — dedim men. — Keyin-chi?

— Xullas, rejalarimga jiddiy xavf tug‘ilganini ko‘rdim. Juftlik zudlik bilan jo‘nab ketadigandek ko‘rinardi, bu esa mendan juda tez va qat’iy choralar ko‘rishni talab qilardi. Ammo cherkov eshigi oldida ular ajralishdi: u Templga, ayol esa o‘z uyiga jo‘nadi. «Soat beshda odatdagidek bog‘ga sayrga chiqaman», — dedi ayol undan ajralayotib. Boshqa hech narsa eshitmadim. Ular turli tomonlarga ketishdi, men esa o‘z tayyorgarligimni ko‘rishga ketdim.

— U qanday tayyorgarlik?

— Bir oz sovuq mol go‘shti va bir stakan pivo, — javob berdi u qo‘ng‘iroqni chalib. — Shu qadar band edimki, ovqat haqida o‘ylashga ham vaqtim bo‘lmadi, bugun kechqurun esa bundan ham bandroq bo‘lsam kerak. Aytgancha, doktor, menga sizning hamkorligingiz kerak bo‘ladi.

— Bajonidil.

— Qonunni buzishga qarshi emasmisiz?

— Zarracha ham.

— Hibsga olinish xavfiga-chi?

— Yaxshi maqsad yo‘lida bo‘lsa — yo‘q.

— O, maqsad a’lo darajada!

— Unda men sizning odamingizman.

— Sizga ishonsam bo‘lishiga amin edim.

— Lekin nima qilishimni istaysiz?

— Missis Terner patnisni olib kirgach, sizga hammasini tushuntiraman. Endi, — dedi u uy bekamiz tayyorlagan oddiy taomga ochko‘zlik bilan tashlanarkan, — gaplashib ovqatlanishimiz kerak, vaqtim kam. Hozir soat beshga yaqin. Ikki soatdan keyin harakat maydonida bo‘lishimiz kerak. Miss Ayrin, to‘g‘rirog‘i endi missis, sayrdan soat yettida qaytadi. Uni Brayoni-loj oldida kutib olishimiz kerak.

— Keyin-chi?

— Buni menga qo‘yib bering. Nima bo‘lishini allaqachon tayyorlab qo‘yganman. Faqat bir narsani qat’iy talab qilaman. Nima bo‘lsa ham, aralashmasligingiz kerak. Tushundingizmi?

— Betaraf qolishim kerakmi?

— Hech narsa qilmasligingiz kerak. Ehtimol, ozgina noxush voqea bo‘ladi. Unga qo‘shilmang. Oxiri meni uyga olib kirishadi. To‘rt-besh daqiqadan keyin mehmonxona derazasi ochiladi. Siz o‘sha ochiq deraza yonida turishingiz kerak.

— Xo‘p.

— Meni kuzatib turasiz, men sizga ko‘rinib turaman.

— Xo‘p.

— Men qo‘limni ko‘targanimda — mana bunday — men bergan narsani xonaga otasiz va shu bilan birga «Yong‘in!» deb qichqirasiz. Tushundingizmi?

— To‘liq.

— Bu unchalik qo‘rqinchli narsa emas, — dedi u cho‘ntagidan sigara shaklidagi uzun o‘ramni olib. — Bu oddiy chilangarlar ishlatadigan tutun raketasi, o‘zi yonib ketishi uchun ikki uchiga qopqoq o‘rnatilgan. Sizning vazifangiz shu bilan cheklanadi. «Yong‘in!» deb qichqirganingizda, ko‘p odam bu so‘zni ilib ketadi. Keyin siz ko‘chaning oxirigacha borasiz, men o‘n daqiqadan keyin sizga qo‘shilaman. Aniq tushuntirdimmi?

— Men betaraf qolishim, deraza yoniga borishim, sizni kuzatishim, ishorangiz bilan bu narsani ichkariga otib, «Yong‘in!» deb qichqirishim, keyin ko‘cha burchagida sizni kutishim kerak.

— Aynan.

— Unda menga to‘liq ishonishingiz mumkin.

— Ajoyib. Menimcha, endi o‘ynashim kerak bo‘lgan yangi rolga tayyorlanish vaqti keldi.

U yotoqxonasiga kirib ketdi va bir necha daqiqadan so‘ng mehribon, soddadil nonkonformist ruhoniy qiyofasida qaytib chiqdi. Uning keng qora shlyapasi, keng shimi, oq bo‘yinbog‘i, hamdard tabassumi va umuman mehribon, qiziquvchan nigohi shunday ediki, bunga faqat mashhur aktyor Jon Xer teng kela olardi. Gap faqat Xolmsning kiyimini almashtirganida emas edi. Uning yuz ifodasi, odob-atvori, hatto ruhi ham har bir yangi rol bilan o‘zgarib ketgandek bo‘lardi. U jinoyatlar mutaxassisiga aylanganda ilm-fan o‘tkir mulohazakorni yo‘qotgani kabi, sahna ham ajoyib aktyorni yo‘qotgan edi.

Beyker-stritdan chiqqanimizda soat oltidan chorak o‘tgan edi, Serpentayn-avenyuga yetib kelganimizda esa yettiga hali o‘n daqiqa bor edi. Allaqachon qosh qoraygan, fonarlar endigina yoqilayotgan edi; biz Brayoni-loj oldida u yoqdan-bu yoqqa yurib, uy egasining kelishini kutardik. Uy xuddi Sherlok Xolmsning qisqa ta’rifidan tasavvur qilganimdek edi, ammo atrof men kutganchalik xilvat emas ekan. Aksincha, tinch mahalladagi kichik ko‘cha uchun bu yer g‘ayrioddiy darajada gavjum edi. Bir burchakda yupun kiyingan bir to‘da erkaklar chekib, kulishib turishardi, charxi bilan pichoq charxlovchi, enaga qiz bilan hazillashayotgan ikki gvardiyachi va og‘zida sigara bilan u yoqdan-bu yoqqa sayr qilayotgan bir nechta yaxshi kiyingan yigitlar ham bor edi.

— Ko‘ryapsizmi, — dedi Xolms biz uy oldida u yoqdan-bu yoqqa yurarkanmiz, — bu nikoh ishni ancha osonlashtiradi. Surat endi ikki tomonlama qurolga aylandi. Ehtimol, ayol suratni janob Godfri Norton ko‘rishini mijozimiz uni o‘z malikasi ko‘rishini istamagani kabi istamasa kerak. Endi savol shu: suratni qayerdan topamiz?

— Darhaqiqat, qayerdan?

— Uni o‘zi bilan olib yurishi juda kam ehtimol. Surat kabinet formatida. Ayol kiyimi ichida yashirish uchun juda katta. Qirol uning yo‘lini to‘sib, tintuv qildirishga qodir ekanini biladi. Bunday urinish ikki marta bo‘lgan. Demak, suratni o‘zi bilan olib yurmaydi, deb hisoblashimiz mumkin.

— Unda qayerda?

— Bankirida yoki advokatida. Bunday ikki ehtimol bor. Lekin men ikkalasi ham emas deb o‘ylayman. Ayollar tabiatan sirni sevadi va sirlarini o‘zlari yashirishni yaxshi ko‘radi. Nega u suratni birovga topshirishi kerak? U o‘z qo‘riqlashiga ishonishi mumkin, lekin ish odamiga qanday bilvosita yoki siyosiy ta’sir o‘tkazilishi mumkinligini bilolmaydi. Bundan tashqari, u suratni bir necha kun ichida ishlatishga qaror qilganini unutmang. Surat uning qo‘li yetadigan joyda bo‘lishi kerak. U o‘z uyida bo‘lishi kerak.

— Lekin uning uyiga ikki marta o‘g‘ri tushgan-ku.

— E, qo‘ying! Ular qanday qidirishni bilishmagan.

— Siz-chi, qanday qidirasiz?

— Men qidirmayman.

— Unda nima qilasiz?

— Uni o‘zi menga ko‘rsatadigan qilaman.

— Lekin u rad etadi.

— Rad eta olmaydi. Mana, g‘ildiraklar taraqlashi eshitilyapti. Bu uning ekipaji. Endi buyruqlarimni so‘zma-so‘z bajaring.

U gapirayotganda avenyu burilishidan ekipajning yon fonarlari yaltirab ko‘rindi. Bu Brayoni-loj eshigi oldiga taraqlab kelgan chiroyligina kichkina landau edi. U to‘xtashi bilan burchakda bekor turgan odamlardan biri bir-ikki chaqa ishlab olish umidida eshikni ochish uchun oldinga otildi, ammo xuddi shu niyatda yugurib kelgan boshqa bir bekorchi uni tirsagi bilan itarib yubordi. Qattiq janjal boshlandi; ikki gvardiyachi bekorchilardan birining tarafini oldi, pichoq charxlovchi esa xuddi shunday qizg‘inlik bilan ikkinchisining tarafini oldi va janjal yanada avj oldi. Kimdir zarba berdi va bir zumda ekipajdan tushgan xonim bir-birini mushtlari va tayoqlari bilan shafqatsiz urayotgan, qizishib ketgan bir to‘da erkaklarning o‘rtasida qoldi. Xolms xonimni himoya qilish uchun olomon ichiga otildi; ammo unga yetib borgan zahoti qichqirib yerga yiqildi, yuzidan qon oqib tushardi. U yiqilishi bilan gvardiyachilar bir tomonga, bekorchilar boshqa tomonga qochib qolishdi; janjalni chetdan kuzatib turgan, unda qatnashmagan yaxshiroq kiyingan bir qancha odamlar esa xonimga yordam berish va yarador odamga qarash uchun yopirilib kelishdi. Ayrin Adler — men uni hamon shunday atayman — zinadan shoshib ko‘tarildi; ammo u tepada, ajoyib qomati dahliz chiroqlari fonida aniq ko‘rinib turgan holda to‘xtab, ko‘chaga qaradi.

— Bechora janob qattiq jarohatlandimi? — so‘radi u.

— U o‘ldi, — deb qichqirishdi bir necha ovoz.

— Yo‘q, yo‘q, hali jon bor! — deb baqirdi boshqasi. — Ammo kasalxonaga olib borguncha jon beradi.

— Mard yigit ekan, — dedi bir ayol. — U bo‘lmaganda xonimning hamyoni va soatini olib ketishardi. Ular bir to‘da edi, yana qo‘pol to‘da. Voy, nafas olyapti.

— U ko‘chada yotolmaydi-ku. Ichkariga olib kirsak maylimi, xonim?

— Albatta. Mehmonxonaga olib kiring. U yerda qulay divan bor. Bu yoqqa, marhamat!

Uni sekin va tantanavor tarzda Brayoni-lojga olib kirishdi va asosiy xonaga yotqizishdi; men esa hamon deraza yonidagi joyimdan voqealarni kuzatib turardim. Chiroqlar yoqilgan, ammo pardalar tortilmagan edi, shuning uchun divanda yotgan Xolmsni ko‘rib turardim. O‘sha daqiqada u o‘ynayotgan roli uchun vijdon azobini his qildimi-yo‘qmi, bilmayman, lekin men o‘zimiz fitna uyushtirayotgan o‘sha go‘zal ayolni, uning yarador odamga qanday nazokat va mehribonlik bilan qarayotganini ko‘rganimdagidek hayotimda hech qachon bunchalik qattiq uyalmaganman. Shunday bo‘lsa-da, Xolms menga ishonib topshirgan roldan endi chekinish unga nisbatan eng qora xiyonat bo‘lardi. Yuragimni tosh qilib, plashim ostidan tutun raketasini oldim. Axir, deb o‘yladim men, biz unga zarar yetkazmayapmiz. Biz faqat uning boshqa birovga zarar yetkazishiga yo‘l qo‘ymayapmiz.

Xolms divanda o‘tirib oldi va men uning havoga muhtoj odamdek ishora qilganini ko‘rdim. Bir xizmatkor qiz yugurib borib derazani lang ochdi. Xuddi shu lahzada uning qo‘lini ko‘targanini ko‘rdim va shu ishora bilan raketani «Yong‘in!» deb qichqirib xonaga otdim. Bu so‘z og‘zimdan chiqishi bilan butun tomoshabinlar olomoni — yaxshi kiyinganlar ham, yomon kiyinganlar ham, janoblar ham, otboqarlar ham, xizmatkor qizlar ham — birgalikda «Yong‘in!» deb chinqirib yuborishdi. Quyuq tutun bulutlari xona bo‘ylab burqsib, ochiq derazadan chiqa boshladi. Men u yoqdan-bu yoqqa yugurayotgan odamlarni ko‘rib qoldim, bir lahzadan so‘ng ichkaridan Xolmsning bu yolg‘on xavotir ekanini aytib ularni ishontirayotgan ovozi eshitildi. Baqirayotgan olomon orasidan sirg‘alib o‘tib, ko‘cha burchagiga yo‘l oldim va o‘n daqiqadan so‘ng do‘stimning qo‘li qo‘limga kirganidan, bu shov-shuvli joydan uzoqlashganimizdan xursand bo‘ldim. U bir necha daqiqa tez va jim yurdi, nihoyat Ejvar-rou tomonga olib boradigan tinch ko‘chalardan biriga burildik.

— Juda yaxshi bajardingiz, doktor, — dedi u. — Bundan yaxshisi bo‘lishi mumkin emas edi. Hammasi joyida.

— Surat sizdami?

— Qayerdaligini bilaman.

— Qanday bildingiz?

— U menga ko‘rsatdi, aytganimdek.

— Men hamon hech narsani tushunmayapman.

— Sir qilmoqchi emasman, — dedi u kulib. — Ish juda oddiy edi. Siz, albatta, ko‘chadagi hamma mening sheriklarim ekanini ko‘rdingiz. Ularning barchasini shu oqshom uchun yollagan edim.

— Shunday deb taxmin qilgandim.

— Keyin, janjal boshlanganda, kaftimda ozgina ho‘l qizil bo‘yoq bor edi. Oldinga otildim, yiqildim, qo‘limni yuzimga bosdim va ayanchli manzaraga aylandim. Bu eski hiyla.

— Buni ham tushungandim.

— Keyin meni ichkariga olib kirishdi. Ayol meni ichkariga olishga majbur edi. Yana nima qila olardi? Yana uning mehmonxonasiga — men shubha qilgan xonaning aynan o‘ziga. Surat yo shu xonada, yo yotoqxonasida edi, men qaysi biri ekanini aniqlashga qaror qilgandim. Meni divanga yotqizishdi, men havo yetishmayotganini ishora qildim, ular derazani ochishga majbur bo‘lishdi va sizga imkoniyat tug‘ildi.

— Bu sizga qanday yordam berdi?

— Bu eng muhimi edi. Ayol uyida yong‘in chiqdi deb o‘ylasa, uning tabiiy instinkti darhol eng qadrli narsasi tomon otiladi. Bu mutlaqo engib bo‘lmaydigan turtki, men undan bir necha bor foydalanganman. Darlington almashtirish janjalida ham, Arnsvort qasri ishida ham u menga asqotgan. Turmushga chiqqan ayol bolasini ushlaydi, turmushga chiqmagani esa zargarlik qutichasiga intiladi. Bugungi xonimimizning uyida biz izlayotgan narsadan qadrliroq hech narsasi yo‘qligi menga ayon edi. U uni qutqarish uchun otilishi kerak edi. Yong‘in xavotiri a’lo darajada uyushtirildi. Tutun va qichqiriqlar po‘lat asablarni ham larzaga keltirardi. U ajoyib tarzda javob berdi. Surat o‘ngdagi qo‘ng‘iroq dastagining aynan tepasida, surilib ochiladigan taxta ortidagi chuqurchada. U bir zumda o‘sha yerda paydo bo‘ldi, suratni yarim chiqarganida men uni ko‘rib qoldim. Bu yolg‘on xavotir ekanini aytib qichqirganimda, u suratni joyiga qo‘ydi, raketaga ko‘z tashladi, xonadan yugurib chiqib ketdi va shundan beri uni ko‘rmadim. Men o‘rnimdan turdim va uzr so‘rab, uydan chiqib ketdim. Suratni darhol olishga urinsammikan deb ikkilandim, lekin izvoshchi ichkariga kirgan va meni sinchiklab kuzatayotgan edi, shuning uchun kutish xavfsizroq tuyuldi. Ozgina shoshqaloqlik hamma narsani buzib yuborishi mumkin.

— Endi-chi? — so‘radim men.

— Izlanishimiz amalda tugadi. Ertaga qirol bilan, agar istasangiz siz bilan birga o‘sha uyga boramiz. Bizni xonimni kutish uchun mehmonxonaga kiritishadi, lekin u kelganda na bizni, na suratni topishi ehtimoli katta. Janobi oliylari uchun suratni o‘z qo‘li bilan qaytarib olish mamnuniyat keltirishi mumkin.

— Qachon borasiz?

— Ertalab soat sakkizda. U hali turmagan bo‘ladi, shuning uchun maydon bo‘sh bo‘ladi. Bundan tashqari, tez harakat qilishimiz kerak, chunki bu nikoh uning hayoti va odatlarini butunlay o‘zgartirib yuborishi mumkin. Qirolga zudlik bilan telegramma yuborishim kerak.

Biz Beyker-stritga yetib, eshik oldida to‘xtadik. U cho‘ntaklarini kovlab kalit qidirayotganda yonimizdan o‘tayotgan kimdir dedi:

— Xayrli tun, mister Sherlok Xolms.

O‘sha paytda yo‘lakda bir necha kishi bor edi, lekin salom shoshib o‘tib ketgan plashli, qotma bir yigitdan kelganga o‘xshardi.

— Bu ovozni avval eshitganman, — dedi Xolms xira yoritilgan ko‘chaga tikilib. — Qiziq, bu jin ursin kim bo‘lishi mumkin ekan?

* * *

O‘sha kechasi Beyker-stritda tunab qoldim. Ertalab qaynoq non va qahva ustida o‘tirganimizda Bogemiya qiroli xonaga otilib kirdi.

— Rostdan ham qo‘lga kiritdingizmi? — deb xitob qildi u Sherlok Xolmsning ikki yelkasidan tutib, yuziga intiq tikilarkan.

— Hali yo‘q.

— Lekin umidingiz bormi?

— Umidim bor.

— Unda ketdik. Jo‘nashga toqatim qolmadi.

— Bizga izvosh kerak.

— Yo‘q, karetam kutib turibdi.

— Unda ish osonlashadi.

Biz pastga tushdik va yana Brayoni-loj tomon yo‘lga chiqdik.

— Ayrin Adler turmushga chiqdi, — dedi Xolms.

— Turmushga chiqdi! Qachon?

— Kecha.

— Kimga?

— Norton ismli ingliz advokatiga.

— Lekin u uni sevishi mumkin emas.

— Sevadi, deb umid qilaman.

— Nega umid qilasiz?

— Chunki bu janobi oliylarini kelajakdagi har qanday tashvish qo‘rquvidan xalos qiladi. Agar xonim erini sevsa, demak, janobi oliylarini sevmaydi. Agar janobi oliylarini sevmasa, uning janobi oliylarining rejalariga xalal berishi uchun hech qanday sabab yo‘q.

— To‘g‘ri. Shunday bo‘lsa-da...! Eh! Qani endi u mening martabamda bo‘lsa edi! U qanday malika bo‘lardi-ya!

U g‘amgin sukutga cho‘mdi va bu sukut Serpentayn-avenyuga yetib kelgunimizcha buzilmadi.

Brayoni-lojning eshigi ochiq, zinada keksa bir ayol turardi. Biz karetadan tushayotganimizda u bizni kinoyali nigoh bilan kuzatdi.

— Mister Sherlok Xolms bo‘lsangiz kerak? — dedi u.

— Men mister Xolmsman, — javob berdi hamrohim unga savol nazari bilan, biroz cho‘chib qararkan.

— Shunday deng! Bekam sizning kelishingiz mumkinligini aytgan edi. U bugun ertalab eri bilan Chering-Krossdan soat beshu o‘n beshdagi poyezdda qit’aga jo‘nab ketdi.

— Nima?! — Sherlok Xolms alam va hayratdan oqarib, orqaga tisarildi. — U Angliyani tark etdi, demoqchimisiz?

— Endi qaytib kelmaydi.

— Qog‘ozlar-chi? — so‘radi qirol xirillagan ovozda. — Hammasi tamom.

— Ko‘ramiz.

Xolms xizmatkorni chetga surib, mehmonxonaga otilib kirdi, qirol bilan men uning ortidan bordik. Jihozlar har tomonga sochilib yotar, javonlar buzilgan, tortmalar ochiq edi, go‘yo xonim qochishdan oldin ularni shoshilinch titkilab chiqqandek. Xolms qo‘ng‘iroq dastagi tomon otildi, kichik surma qopqoqni tortib ochdi va qo‘lini ichkariga tiqib, bir surat va bir xat chiqardi. Surat kechki ko‘ylakdagi Ayrin Adlerning o‘ziniki edi, xatning ustiga esa «Ser Sherlok Xolmsga. So‘ralguncha qoldirilsin» deb yozilgan edi. Do‘stim xatni yirtib ochdi va uchalamiz uni birga o‘qidik. Xat oldingi kecha yarim tunda yozilgan bo‘lib, quyidagicha edi:

«Aziz mister Sherlok Xolms!

Siz chindan ham juda ustalik bilan ish ko‘rdingiz. Meni butunlay aldadingiz. Yong‘in xavotiriga qadar zarracha shubhalanmadim. Ammo keyin, o‘zimni qanday fosh qilib qo‘yganimni anglaganimda, o‘ylay boshladim. Bir necha oy oldin meni sizdan ehtiyot bo‘lishga ogohlantirishgan edi. Agar qirol biror vakilni yollasa, bu albatta siz bo‘lishingizni aytishgan edi. Manzilingizni ham berishgan edi. Shunga qaramay, siz bilmoqchi bo‘lgan narsangizni menga oshkor qildirdingiz. Shubhalana boshlaganimdan keyin ham shunday aziz, mehribon keksa ruhoniy haqida yomon o‘ylash men uchun qiyin bo‘ldi. Lekin bilasizmi, men o‘zim ham aktrisa sifatida tarbiyalanganman. Erkak kiyimi men uchun yangilik emas. Ko‘pincha u beradigan erkinlikdan foydalanaman. Sizni kuzatish uchun izvoshchi Jonni yubordim, yuqoriga yugurib chiqib, o‘zim «sayr kiyimim» deb ataydigan kiyimni kiydim va siz ketayotgan paytda pastga tushdim.

Xullas, sizni eshigingizgacha kuzatib bordim va shu tariqa mashhur mister Sherlok Xolmsning qiziqish ob’ektiga aylanganimga ishonch hosil qildim. Keyin, ancha ehtiyotsizlik bilan, sizga xayrli tun tilab, erimni ko‘rish uchun Templga jo‘nadim.

Bunday dahshatli raqib ta’qib qilayotganda eng to‘g‘ri yo‘l — qochish, degan fikrga ikkalamiz ham keldik. Shuning uchun ertaga kelganingizda inni bo‘sh topasiz. Suratga kelsak, mijozingiz xotirjam bo‘lishi mumkin. Men undan yaxshiroq odamni sevaman va u ham meni sevadi. Qirol o‘zi qattiq jabr qilgan odam tomonidan hech qanday to‘siqsiz xohlaganini qilishi mumkin. Suratni faqat o‘zimni himoya qilish uchun, u kelajakda qo‘yishi mumkin bo‘lgan har qanday qadamdan meni doim asraydigan qurolni saqlab qolish uchun olib qolyapman. Unga balki egalik qilishni istab qolar, deb bir suratni qoldiryapman; va shu bilan, aziz mister Sherlok Xolms, chin dildan sizniki bo‘lib qolaman,

Ayrin Norton, qizlik familiyasi Adler».

— Qanday ayol-a, voy, qanday ayol! — deb xitob qildi Bogemiya qiroli biz uchalamiz bu maktubni o‘qib bo‘lgach. — Uning qanchalik chaqqon va qat’iyatli ekanini sizga aytmaganmidim? Ajoyib malika bo‘lmasmidi? Uning men bilan teng martabada emasligi attang emasmi?

— Xonim haqida ko‘rganlarimga qaraganda, u chindan ham janobi oliylaridan butunlay boshqa darajada ekan, — dedi Xolms sovuqqonlik bilan. — Janobi oliylarining ishini muvaffaqiyatliroq yakunlay olmaganimdan afsusdaman.

— Aksincha, azizim janob, — deb xitob qildi qirol, — bundan muvaffaqiyatliroq natija bo‘lishi mumkin emas. Bilaman, uning so‘zi muqaddas. Surat endi xuddi olovda kuyib ketgandek xavfsiz.

— Janobi oliylarining shunday deganidan xursandman.

— Sizdan nihoyatda qarzdorman. Iltimos, sizni qanday taqdirlashim mumkinligini ayting. Mana bu uzuk... — U barmog‘idan zumraddan ilon shaklidagi uzukni chiqarib, kaftida unga uzatdi.

— Janobi oliylarida men bundan ham qadrliroq deb biladigan bir narsa bor, — dedi Xolms.

— Faqat nomini aytsangiz bas.

— Mana shu surat!

Qirol unga hayrat bilan tikildi.

— Ayrinning suratimi! — deb xitob qildi u. — Albatta, agar istasangiz.

— Janobi oliylariga rahmat. Unda bu ishda boshqa qiladigan narsa qolmadi. Sizga xayrli tong tilash sharafiga muyassar bo‘ldim.

U ta’zim qildi va qirolning unga uzatilgan qo‘lini ko‘rmagandek o‘girilib, men bilan birga o‘z xonalari tomon yo‘l oldi.

Mana shu tariqa katta janjal Bogemiya qirolligiga xavf solgan va mister Sherlok Xolmsning eng puxta rejalari bir ayolning aql-zakovati oldida mag‘lub bo‘lgan edi. Ilgari u ayollarning aqlini masxara qilib yurardi, lekin so‘nggi paytlarda bunday qilganini eshitmadim. Ayrin Adler haqida gapirganda yoki uning suratini tilga olganda esa, u doim uni hurmatli unvon bilan — «o‘sha ayol» deb ataydi.