O‘tgan yilning kuzida bir kuni do‘stim mister Sherlok Xolmsnikiga kirsam, u juda semiz, qip-qizil yuzli, sochi olovdek malla bir keksa janob bilan qizg‘in suhbatlashib o‘tirgan ekan. Xalal berganim uchun uzr so‘rab, endi chiqib ketmoqchi bo‘lgandim, Xolms meni keskin tortib xonaga kiritdi va ortimdan eshikni yopdi.

— Bundan yaxshiroq vaqtda kelishingiz mumkin emas edi, azizim Uotson, — dedi u samimiy ohangda.

— Bandsiz, deb qo‘rqqan edim.

— Bandman. Juda bandman.

— Unda qo‘shni xonada kutib turaman.

— Aslo. Janob Uilson, bu kishi ko‘plab eng muvaffaqiyatli ishlarimda mening sherigim va yordamchim bo‘lgan, sizning ishingizda ham u menga katta foyda keltirishiga shubham yo‘q.

Semiz janob kreslodan yarim ko‘tarilib, salom berib bosh irg‘adi va yog‘ bosgan kichkina ko‘zlari bilan menga tez, savol nazari bilan qarab qo‘ydi.

— Divanga o‘tiring, — dedi Xolms kresloga qaytib cho‘kib va hakamlik kayfiyatida bo‘lganda odat qilganidek, barmoq uchlarini bir-biriga tiradi. — Bilaman, azizim Uotson, siz ham men kabi g‘alati, odatdan tashqari, kundalik hayotning zerikarli bir xilligidan chetda bo‘lgan narsalarni yaxshi ko‘rasiz. Buni mening ko‘plab kichik sarguzashtlarimni yozib qo‘yishga, aytishga ijozat bersangiz, biroz bezab yozishga undagan ishtiyoqingiz bilan ko‘rsatgansiz.

— Sizning ishlaringiz chindan ham meni juda qiziqtirgan, — dedim men.

— Esingizdami, yaqinda, miss Meri Sazerlend bizga keltirgan juda oddiy jumboqni ko‘rib chiqishdan oldin, g‘alati hodisalar va favqulodda uyg‘unliklarni izlasak, hayotning o‘ziga murojaat qilishimiz kerak, chunki u har qanday xayol mahsulidan doim ancha jasurroq, degan edim.

— Men bu fikrga shubha bildirishga jur’at qilgan edim.

— Shubha bildirgansiz, doktor, ammo baribir mening fikrimga qo‘shilishingizga to‘g‘ri keladi, aks holda aqlingiz ularning ostida bukilib, mening haqligimni tan olmaguncha ustingizga dalil ustiga dalil uyib boraveraman. Mana, janob Jabez Uilson bugun ertalab huzurimga kelish iltifotini ko‘rsatdi va so‘nggi paytlarda men eshitgan eng g‘alati hikoyalardan biri bo‘lishi kutilayotgan bir voqeani aytib bera boshladi. Mening shunday deganimni eshitgansiz: eng g‘alati va noyob narsalar ko‘pincha katta emas, balki mayda jinoyatlar bilan, ba’zan esa umuman biror aniq jinoyat sodir bo‘lganmi-yo‘qmi, degan shubha tug‘iladigan holatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu paytgacha eshitganlarimga qaraganda, bu ishda jinoyat bormi-yo‘qmi, aytolmayman, lekin voqealar rivoji, shubhasiz, men eshitgan eng g‘alatilari qatoriga kiradi. Balki, janob Uilson, hikoyangizni boshidan boshlash marhamatini ko‘rsatarsiz. Buni faqat do‘stim doktor Uotson boshini eshitmagani uchungina emas, balki hikoyaning o‘ziga xosligi uchun ham har bir mumkin bo‘lgan tafsilotni sizning og‘zingizdan eshitishni istaganim sababli so‘rayapman. Odatda, voqealar rivojidan ozgina ishora eshitsam, xotiramga keladigan minglab o‘xshash ishlarga tayanib yo‘l topa olaman. Bu safar esa tan olishim kerakki, bilishimcha, dalillar mutlaqo noyob.

Gavdali mijoz biroz g‘urur bilan ko‘kragini kerdi va paltosining ichki cho‘ntagidan iflos, g‘ijim gazetani chiqardi. U boshini oldinga cho‘zib, gazetani tizzasiga yoyib, e’lonlar ustunini ko‘zdan kechirayotganda, men bu odamga yaxshilab razm soldim va hamrohimning usuliga taqlid qilib, uning kiyimi yoki tashqi ko‘rinishi beradigan belgilarni o‘qishga urindim.

Biroq kuzatishim menga ko‘p narsa bermadi. Mehmonimizda o‘rtacha, oddiy britaniyalik savdogarning barcha belgilari bor edi: semiz, kibrli va sust. U ancha keng, kulrang katakli shim, unchalik toza bo‘lmagan, oldi ochiq qora syurtuk va bezak sifatida to‘rtburchak teshikli metall bo‘lagi osilib turgan og‘ir, mis yaltiroq soat zanjirli xira jilet kiygan edi. Yonidagi stulda titilib ketgan silindr shlyapa va yoqasi g‘ijim baxmaldan bo‘lgan, rangi o‘chgan jigarrang palto yotardi. Xullas, qanchalik qaramay, bu odamda alangadek malla sochi va yuzidagi qattiq alam hamda norozilik ifodasidan boshqa e’tiborga loyiq hech narsa yo‘q edi.

Sherlok Xolmsning o‘tkir ko‘zi nima bilan mashg‘ul ekanimni ilg‘ab oldi va savol nazarlarimni payqab, jilmayib bosh chayqadi.

— U bir vaqtlar qo‘l mehnati bilan shug‘ullanganini, nos hidlashini, mason ekanini, Xitoyda bo‘lganini va so‘nggi paytlarda ko‘p yozganini — bu ochiq-oydin dalillardan tashqari, boshqa hech narsani xulosa qila olmayman.

Janob Jabez Uilson kresloda irg‘ib tushdi, ko‘rsatkich barmog‘i gazetada qoldi, ammo ko‘zlari hamrohimga qadaldi.

— Xudo haqqi, mister Xolms, bularning hammasini qanday bildingiz? — so‘radi u. — Masalan, qo‘l mehnati qilganimni qanday bildingiz? Bu mutlaqo rost, chunki men kemada duradgor bo‘lib ish boshlaganman.

— Qo‘llaringiz, azizim janob. O‘ng qo‘lingiz chapidan ancha kattaroq. Siz u bilan ishlagansiz, mushaklari ko‘proq rivojlangan.

— Xo‘p, nos va masonlik-chi?

— Buni qanday bilganimni aytib, aqlingizni haqorat qilmayman, ayniqsa, siz ordeningizning qat’iy qoidalariga zid ravishda yoy va sirkul shaklidagi ko‘krak to‘g‘nog‘ichini taqib yurganingizda.

— A, albatta, buni unutibman. Yozish-chi?

— O‘ng yengingizning besh dyuym joyi yaltirab ketgani va chap yengingizning tirsak yonida, stolga tiraydigan joyingizda silliq dog‘ borligi yana nimani anglatishi mumkin?

— Xo‘p, Xitoy-chi?

— O‘ng bilagingizning aynan tepasidagi baliq tatuirovkasini faqat Xitoyda chizishlari mumkin edi. Men tatuirovka izlarini biroz o‘rganganman, hatto bu mavzudagi adabiyotga ham hissa qo‘shganman. Baliq tangachalarini nozik pushti rangga bo‘yash usuli faqat Xitoyga xos. Bunga qo‘shimcha ravishda soat zanjiringizda osilib turgan xitoy tangasini ko‘rsam, ish yanada oddiylashadi.

Janob Jabez Uilson og‘ir-og‘ir kulib yubordi.

— Voy-bo‘y! — dedi u. — Avvaliga siz juda aqlli ish qildingiz deb o‘ylagandim, lekin ko‘ryapmanki, bunda hech qanday sir yo‘q ekan.

— Uotson, — dedi Xolms, — tushuntirib berib xato qilyapman shekilli, deb o‘ylay boshladim. «Noma’lum narsa doim ulug‘vor tuyuladi», bilasiz-ku, agar shunchalik ochiq bo‘lsam, mening bechora, kichkina obro‘yim halokatga uchraydi. E’lonni topa olmadingizmi, janob Uilson?

— Ha, endi topdim, — javob berdi u yo‘g‘on qizil barmog‘ini ustunning o‘rtasiga qadab. — Mana. Hammasi shundan boshlangan. O‘zingiz o‘qib ko‘ring, ser.

Men gazetani undan olib, quyidagilarni o‘qidim:

«MALLA SOCHLILAR ITTIFOQIGA. AQSh, Pensilvaniya shtati, Livan shahridan marhum Iyezekiya Xopkinsning vasiyatiga ko‘ra, Ittifoq a’zosiga faqat nomigagina xizmat uchun haftasiga 4 funt sterling maosh huquqini beradigan yana bir bo‘sh o‘rin ochildi. Tanasi va aqli sog‘lom, yigirma bir yoshdan oshgan barcha malla sochli erkaklar da’vogar bo‘lishi mumkin. Dushanba kuni soat o‘n birda Flit-strit, Poups-kort, 7-uydagi Ittifoq idorasiga Dankan Rossga shaxsan murojaat qilinsin».

— Bu nima degani o‘zi? — deb xitob qildim men bu g‘ayrioddiy e’lonni ikki marta o‘qib chiqqach.

Xolms kayfiyati chog‘ bo‘lganda odat qilganidek, kresloda kulib, qimirlab qo‘ydi.

— Biroz odatdan tashqari, shundaymi? — dedi u. — Endi, janob Uilson, boshidan boshlang va bizga o‘zingiz haqingizda, uyingizdagilar haqida va bu e’lon taqdiringizga qanday ta’sir qilgani haqida hammasini aytib bering. Doktor, avval gazetaning nomi va sanasini yozib qo‘ying.

— Bu 1890-yil 27-apreldagi «Morning kronikl». Roppa-rosa ikki oy oldingi.

— Juda yaxshi. Xo‘sh, janob Uilson?

— Xullas, sizga aytganimdek, mister Sherlok Xolms, — dedi Jabez Uilson peshonasini artib, — Siti yaqinidagi Koburg-skverda kichkina garovxonam bor. Uncha katta ish emas, so‘nggi yillarda esa u menga zo‘rg‘a tirikchilik qilishga yetadigan daromad keltiradi. Ilgari ikkita yordamchi saqlay olardim, endi esa bittasini saqlayman. Uning maoshini to‘lash ham qiyin bo‘lardi, lekin u ishni o‘rganish uchun yarim maoshga ishlashga rozi.

— Bu xushmuomala yigitning ismi nima? — so‘radi Sherlok Xolms.

— Uning ismi Vinsent Spolding, u unchalik yosh ham emas. Yoshini aytish qiyin. Mister Xolms, bundan uddaburonroq yordamchi istamagan bo‘lardim. Bilaman, u o‘z ahvolini yaxshilab, men beradiganning ikki baravarini ishlab topishi mumkin. Lekin, axir, agar u rozi bo‘lsa, nega uning boshiga bunday fikrlarni solishim kerak?

— Darhaqiqat, nega? Bozor narxidan arzonga ishlaydigan xizmatchingiz borligi uchun juda omadli ekansiz. Hozirgi zamonda ish beruvchilar orasida bu kam uchraydigan narsa. Yordamchingiz e’loningizdan kam ajoyib emas, deb o‘ylab qoldim.

— O, uning ham kamchiliklari bor, — dedi janob Uilson. — Suratga tushirishga bunaqa ishqiboz odamni ko‘rmaganman. Aqlini charxlash o‘rniga fotoapparat bilan chiq-chiq qilib yuradi, keyin suratlarini chiqarish uchun xuddi quyon iniga kirgandek yerto‘laga sho‘ng‘iydi. Bu uning asosiy kamchiligi, lekin umuman olganda yaxshi ishchi. Unda hech qanday yomon odat yo‘q.

— U hamon siz bilan birga, shekilli?

— Ha, ser. U va oddiy ovqat pishirib, uyni toza tutadigan o‘n to‘rt yoshli bir qiz — uyimda bor-yo‘g‘i shular, chunki men beva erkakman, hech qachon farzandim bo‘lmagan. Biz uchalamiz juda tinch yashaymiz, ser; boshqa hech narsa qilmasak ham, boshimiz ustida tom bor va qarzlarimizni to‘laymiz.

Bizni birinchi bo‘lib tinchimizdan ayirgan narsa o‘sha e’lon bo‘ldi. Roppa-rosa sakkiz hafta oldin Spolding qo‘lida aynan shu gazeta bilan idoraga tushib keldi va dedi:

«Xudo haqqi, mister Uilson, qani endi men malla sochli bo‘lsam».

«Nega endi?» — so‘radim men.

«Nega deysizmi, — dedi u, — Malla sochlilar ittifoqida yana bir bo‘sh o‘rin ochilibdi. Uni olgan odam uchun bu kichkinagina boylik degani. Eshitishimcha, bo‘sh o‘rinlar odamlardan ko‘p ekan, shuning uchun vasiylar pulni nima qilishni bilmay boshlari qotgan. Qani endi sochimning rangi o‘zgarsa, mana, kirib o‘tirish uchun tayyor shinamgina joy».

«Bu nima o‘zi?» — so‘radim men. Ko‘ryapsizmi, mister Xolms, men uydan chiqmaydigan odamman, ishim o‘zi oldimga kelgani uchun, ko‘pincha haftalab ostonadan tashqariga qadam bosmasdim. Shu sababli tashqarida nima bo‘layotganini ko‘p bilmasdim va har doim biror yangilik eshitsam xursand bo‘lardim.

«Malla sochlilar ittifoqi haqida hech eshitmaganmisiz?» — so‘radi u ko‘zlarini katta ochib.

«Hech qachon».

«Hayronman, axir siz o‘zingiz ham bo‘sh o‘rinlardan biriga da’vogar bo‘la olasiz-ku».

«Ular qancha pul keltiradi?» — so‘radim men.

«O, bor-yo‘g‘i yiliga bir-ikki yuz funt, lekin ish yengil, odamning boshqa mashg‘ulotlariga unchalik xalal bermaydi».

Bu gap qulog‘imni ding qildirganini osongina tasavvur qilasiz, chunki bir necha yildan beri ishlarim unchalik yaxshi emasdi, qo‘shimcha bir-ikki yuz funt juda asqotardi.

«Menga hammasini aytib bering», — dedim men.

«Xo‘sh, — dedi u menga e’lonni ko‘rsatib, — o‘zingiz ko‘rib turibsiz, Ittifoqda bo‘sh o‘rin bor, mana, batafsil ma’lumot olish uchun murojaat qilinadigan manzil. Bilishimcha, Ittifoqni juda g‘alati odatlari bo‘lgan amerikalik millioner Iyezekiya Xopkins tashkil etgan. Uning o‘zi ham malla sochli bo‘lgan va barcha malla sochli erkaklarga katta hamdardlik bilan qaragan. Shuning uchun u vafot etgach, ulkan boyligini vasiylar qo‘liga qoldirgani va foizlarini shunday rangdagi sochi bor erkaklarni yengil ishlar bilan ta’minlashga sarflashni buyurgani ma’lum bo‘ldi. Eshitishimcha, maoshi zo‘r, qiladigan ishi esa juda oz».

«Lekin, — dedim men, — millionlab malla sochli erkaklar ariza beradi-ku».

«Siz o‘ylaganchalik ko‘p emas, — javob berdi u. — Ko‘ryapsizmi, bu faqat londonliklar va katta yoshdagi erkaklar uchun. Bu amerikalik yoshligida Londondan chiqib ketgan va eski shaharga yaxshilik qilmoqchi bo‘lgan. Yana, eshitishimcha, sochingiz och malla yoki to‘q malla bo‘lsa, yoki chinakam yorqin, alangali, olovdek malladan boshqa har qanday rangda bo‘lsa, ariza berishdan foyda yo‘q. Agar siz ariza bermoqchi bo‘lsangiz, mister Uilson, to‘g‘ri kirib borardingiz; lekin, ehtimol, bir necha yuz funt uchun o‘zingizni ovora qilishga arzimas».

Endi, janoblar, o‘zingiz ko‘rib turganingizdek, sochimning rangi juda to‘q va boy, shuning uchun bu ishda biror raqobat bo‘lsa, men uchrashgan har qanday erkak kabi yaxshi imkoniyatim bor, deb o‘yladim. Vinsent Spolding bu haqda shunchalik ko‘p narsa bilganga o‘xshardiki, u foydali bo‘lishi mumkin deb o‘yladim va unga do‘kon darchalarini yopib, darhol men bilan birga yurishini buyurdim. U bir kun dam olishga juda xursand bo‘ldi, shuning uchun do‘konni yopib, e’londa berilgan manzilga jo‘nadik.

Bunday manzarani boshqa ko‘rishga umid qilmayman, mister Xolms. Shimoldan, janubdan, sharqdan va g‘arbdan sochida ozgina bo‘lsa ham malla tus bor har bir erkak e’longa javob berish uchun shaharga oqib kelgan edi. Flit-strit malla sochli odamlar bilan tiqilib ketgan, Poups-kort esa sabzavotfurushning apelsin to‘la aravasiga o‘xshardi. Butun mamlakatda o‘sha birgina e’lon to‘plaganchalik ko‘p malla sochli odam bor deb o‘ylamagan bo‘lardim. Ularning har xil tusi bor edi: somonrang, limonrang, to‘q sariq, g‘ishtrang, irland setter itining rangi, jigarrang, loyrang; lekin Spolding aytganidek, chinakam yorqin olov rangidagilar ko‘p emas edi. Qancha odam kutayotganini ko‘rib, umidsizlikdan voz kechmoqchi bo‘ldim, ammo Spolding buni eshitishni ham istamadi. U buni qanday uddalaganini tasavvur ham qilolmayman, lekin u itarib, tortib, suzib, meni olomon orasidan o‘tkazdi va to‘g‘ri idoraga olib chiqadigan zinapoyagacha yetkazdi. Zinada ikki oqim bor edi: kimdir umid bilan yuqoriga chiqar, kimdir hafsalasi pir bo‘lib pastga tushardi; lekin biz qo‘limizdan kelgancha suqilib kirdik va tez orada idorada paydo bo‘ldik.

— Boshingizdan juda qiziqarli voqealar o‘tibdi, — dedi Xolms mijozi to‘xtab, katta bir chimdim nos bilan xotirasini yangilab olganda. — Iltimos, juda qiziqarli bayoningizni davom ettiring.

— Idorada ikkita yog‘och stul va qarag‘ay stoldan boshqa hech narsa yo‘q edi, stol ortida esa sochi menikidan ham malla bo‘lgan pakana bir odam o‘tirardi. U oldiga kelgan har bir nomzodga bir-ikki og‘iz gap aytar, keyin har doim ularni rad etish uchun biror kamchilik topardi. Aftidan, bo‘sh o‘rinni olish unchalik oson ish emas ekan. Biroq navbatimiz kelganda, pakana odam menga boshqalarga qaraganda ancha xayrixoh bo‘ldi va biz bilan yolg‘iz gaplashish uchun biz kirishimiz bilan eshikni yopdi.

«Bu kishi mister Jabez Uilson, — dedi yordamchim, — u Ittifoqdagi bo‘sh o‘rinni egallashni istaydi».

«Va bunga juda mos keladi, — javob berdi u. — Unda barcha talablar bor. Bunday go‘zal narsani qachon ko‘rganimni eslay olmayman».

U bir qadam orqaga chekindi, boshini bir tomonga egdi va mening sochimga shunday tikildiki, men hatto uyalib ketdim. Keyin to‘satdan oldinga otilib, qo‘limni qattiq siqdi va muvaffaqiyatim bilan qizg‘in tabrikladi.

«Ikkilanish adolatsizlik bo‘lardi, — dedi u. — Ammo, ishonamanki, ochiq-oydin ehtiyot chorasini ko‘rganim uchun meni kechirasiz».

Shu so‘zlar bilan u ikki qo‘li bilan sochimdan ushlab, og‘riqdan baqirib yuborgunimcha tortdi.

«Ko‘zingizdan yosh chiqdi, — dedi u meni qo‘yib yuborarkan. — Ko‘ryapmanki, hammasi joyida. Lekin ehtiyot bo‘lishimiz kerak, chunki bizni ikki marta parik bilan, bir marta bo‘yoq bilan aldashgan. Sizga etikdo‘z mumi haqida shunday voqealarni aytib bera olardimki, inson zotidan ko‘nglingiz qolardi».

U deraza yoniga borib, bo‘sh o‘rin egallanganini butun ovozi bilan pastga qichqirdi. Pastdan hafsala pir bo‘lgan nola eshitildi va odamlar turli tomonlarga tarqalib ketishdi, oxiri meniki va boshqaruvchinikidan boshqa birorta ham malla bosh ko‘rinmay qoldi.

«Mening ismim, — dedi u, — mister Dankan Ross, men o‘zim ham olijanob homiyimiz qoldirgan jamg‘armadan nafaqa oluvchilardan biriman. Uylanganmisiz, mister Uilson? Oilangiz bormi?»

Men yo‘q, deb javob berdim.

Uning yuzi darhol tushib ketdi.

«Voy-voy! — dedi u jiddiy ohangda. — Bu juda jiddiy masala! Buni eshitganimdan afsusdaman. Jamg‘arma, albatta, malla sochlilarni ta’minlash bilan birga ularning ko‘payishi va tarqalishi uchun ham mo‘ljallangan edi. Bo‘ydoq ekaningiz nihoyatda achinarli».

Bunga yuzim tushib ketdi, mister Xolms, chunki bo‘sh o‘rinni baribir ololmayman deb o‘yladim; ammo u bir necha daqiqa o‘ylab turgach, hammasi joyida bo‘lishini aytdi.

«Boshqa odam bo‘lganida, — dedi u, — bu e’tiroz hal qiluvchi bo‘lishi mumkin edi, lekin siznikidek sochi bor odam uchun qoidadan biroz chetga chiqishimiz kerak. Yangi vazifangizga qachon kirisha olasiz?»

«Bu biroz noqulay, chunki mening allaqachon ishim bor», — dedim men.

«O, bu haqda tashvishlanmang, mister Uilson! — dedi Vinsent Spolding. — Men siz uchun do‘konga qarab tura olaman».

«Ish vaqti qanday?» — so‘radim men.

«O‘ndan ikkigacha».

Garovxona ishlari asosan kechqurun bo‘ladi, mister Xolms, ayniqsa payshanba va juma oqshomlari, ya’ni maosh kunidan oldin; shuning uchun ertalablari ozgina pul topish menga juda mos kelardi. Bundan tashqari, yordamchim yaxshi odam ekanini, har qanday ishni eplashini bilardim.

«Bu menga juda mos keladi, — dedim men. — Maosh-chi?»

«Haftasiga 4 funt».

«Ish-chi?»

«Faqat nomigagina».

«Faqat nomigagina deganda nimani tushunasiz?»

«Xo‘sh, siz butun vaqt davomida idorada yoki hech bo‘lmaganda binoda bo‘lishingiz kerak. Agar chiqib ketsangiz, lavozimingizni butunlay va abadiy yo‘qotasiz. Vasiyatnomada bu haqda juda aniq yozilgan. Agar shu vaqt ichida idoradan qimirlasangiz, shartlarni bajarmagan bo‘lasiz».

«Bor-yo‘g‘i kuniga to‘rt soat-ku, chiqib ketishni xayolimga ham keltirmayman», — dedim men.

«Hech qanday bahona qabul qilinmaydi, — dedi mister Dankan Ross, — na kasallik, na ish, na boshqa narsa. U yerda qolishingiz shart, aks holda o‘rningizdan ayrilasiz».

«Ish-chi?»

«„Britaniya ensiklopediyasi“ni ko‘chirib yozish. Uning birinchi jildi anavi shkafda. Siyoh, pero va siyohqog‘ozni o‘zingiz topasiz, biz esa mana bu stol va stulni beramiz. Ertaga tayyor bo‘lasizmi?»

«Albatta», — javob berdim men.

«Unda xayr, mister Jabez Uilson, sizni omadingiz chopib erishgan bu muhim lavozim bilan yana bir bor tabriklashga ijozat bering».

U ta’zim qilib meni xonadan kuzatib qo‘ydi, men esa o‘z omadimdan shu qadar xursand edimki, nima deyishni va nima qilishni bilmay, yordamchim bilan uyga qaytdim.

Xullas, kun bo‘yi bu haqda o‘yladim va kechga borib yana kayfiyatim tushib ketdi, chunki butun ish qandaydir katta hazil yoki firibgarlik bo‘lsa kerak, deb o‘zimni butunlay ishontirib qo‘ygandim, garchi uning maqsadi nima ekanini tasavvur qila olmasam ham. Kimdir shunday vasiyatnoma qilishi yoki «Britaniya ensiklopediyasi»ni ko‘chirib yozishdek oddiy ish uchun shuncha pul to‘lashi mutlaqo aqlga sig‘maydigan tuyulardi. Vinsent Spolding meni ruhlantirish uchun qo‘lidan kelganini qildi, lekin yotish vaqtiga kelib men o‘zimni bu ishdan butunlay qaytargan edim. Biroq ertalab baribir bir borib ko‘rishga qaror qildim, shuning uchun bir pensga bir shisha siyoh sotib oldim va g‘oz pat pero hamda yetti varaq katta qog‘oz bilan Poups-kortga jo‘nadim.

Xullas, hayratim va quvonchimga, hammasi juda joyida ekan. Stol men uchun tayyorlab qo‘yilgan, mister Dankan Ross esa ishga yaxshilab kirishishimni kuzatish uchun o‘sha yerda edi. U meni «A» harfidan boshlatdi, keyin tashlab ketdi; lekin vaqti-vaqti bilan hammasi joyidami-yo‘qmi, bilish uchun kirib turdi. Soat ikkida u men bilan xayrlashdi, qancha ko‘p yozganimni maqtadi va ortimdan idora eshigini qulfladi.

Bu kundan-kunga davom etdi, mister Xolms, shanba kuni esa boshqaruvchi kirib, bir haftalik ishim uchun to‘rtta oltin soverenni stolga qo‘ydi. Keyingi hafta ham shunday bo‘ldi, undan keyingisi ham. Har kuni ertalab soat o‘nda u yerda bo‘lardim, har kuni tushdan keyin soat ikkida chiqib ketardim. Asta-sekin mister Dankan Ross ertalab faqat bir marta kiradigan bo‘ldi, keyinroq esa umuman kirmay qo‘ydi. Shunga qaramay, men, albatta, bir lahzaga ham xonadan chiqishga jur’at qilmadim, chunki u qachon kelib qolishini bilmasdim, ish esa shunchalik yaxshi va menga shunchalik mos ediki, uni yo‘qotish xavfini bo‘yinga olmasdim.

Sakkiz hafta shunday o‘tdi; men abbatlar, kamondan otish, sovut, me’morchilik va Attika haqida yozib bo‘ldim va tirishqoqligim tufayli tez orada «B» harfiga o‘taman deb umid qilardim. Qog‘ozga ancha pul ketdi, yozganlarim bilan bir javonni deyarli to‘ldirib qo‘ygandim. Keyin esa to‘satdan butun ish tugadi.

— Tugadimi?

— Ha, ser. Bugun ertalab. Odatdagidek soat o‘nda ishga bordim, lekin eshik yopiq va qulflangan, uning o‘rtasiga mixcha bilan kichkina to‘rtburchak karton qoqib qo‘yilgan ekan. Mana u, o‘zingiz o‘qing.

U xat qog‘ozi kattaligidagi oq karton parchasini ko‘tarib ko‘rsatdi. Unda shunday yozilgan edi:

«MALLA SOCHLILAR ITTIFOQI TARQATIB YUBORILDI. 1890-yil 9-oktabr».

Sherlok Xolms bilan men bu qisqa e’longa va uning ortidagi g‘amgin yuzga tikilib turdik, oxiri ishning kulgili tomoni boshqa barcha mulohazalardan shu qadar ustun keldiki, ikkalamiz ham qah-qah otib kulib yubordik.

— Bunda nima kulgili ekanini tushunmayapman, — deb qichqirdi mijozimiz olovdek sochining tagigacha qizarib. — Agar menga kulishdan boshqa qo‘lingizdan hech narsa kelmasa, boshqa joyga borishim mumkin.

— Yo‘q, yo‘q, — deb xitob qildi Xolms yarim ko‘tarilgan mijozini yana kresloga itarib. — Dunyodagi hech narsa evaziga ishingizni qo‘ldan chiqarmayman. U juda yoqimli darajada g‘ayrioddiy. Lekin, aytishimga ijozat bersangiz, unda ozgina kulgili tomon ham bor. Iltimos, eshikdagi kartonni ko‘rganingizda qanday choralar ko‘rdingiz?

— Dovdirab qoldim, ser. Nima qilishni bilmadim. Keyin atrofdagi idoralarga kirib chiqdim, lekin ularning hech biri bu haqda hech narsa bilmaganga o‘xshardi. Nihoyat, pastki qavatda yashaydigan hisobchi — bino egasining oldiga borib, Malla sochlilar ittifoqiga nima bo‘lganini aytib bera oladimi, deb so‘radim. U bunday tashkilot haqida hech qachon eshitmaganini aytdi. Keyin undan mister Dankan Ross kimligini so‘radim. U bu ismni birinchi marta eshitayotganini aytdi.

«Axir, — dedim men, — to‘rtinchi xonadagi janob-chi».

«Nima, malla sochli odammi?»

«Ha».

«E, — dedi u, — uning ismi Uilyam Morris edi. U advokat bo‘lib, yangi idorasi tayyor bo‘lguncha mening xonamdan vaqtincha foydalanib turgan edi. U kecha ko‘chib ketdi».

«Uni qayerdan topsam bo‘ladi?»

«E, yangi idorasidan. U menga manzilini aytgan edi. Ha, Avliyo Pavel sobori yaqinidagi King-Edvard-strit, 17-uy».

Men yo‘lga tushdim, mister Xolms, lekin o‘sha manzilga yetib borsam, u yer sun’iy tizza qopqoqlari ishlab chiqaradigan ustaxona ekan, u yerdagilarning hech biri na mister Uilyam Morris, na mister Dankan Ross haqida eshitmagan ekan.

— Keyin nima qildingiz? — so‘radi Xolms.

— Saks-Koburg-skverdagi uyimga qaytdim va yordamchim bilan maslahatlashdim. Lekin u menga hech qanday yordam bera olmadi. U faqat agar kutsam, pochta orqali xabar olishimni aytdi. Lekin bu menga yetarli emas edi, mister Xolms. Bunday joyni kurashmasdan yo‘qotishni istamadim va sizning muhtoj kambag‘al odamlarga maslahat berish iltifotini ko‘rsatishingizni eshitganim uchun to‘g‘ri sizning oldingizga keldim.

— Juda oqilona ish qilibsiz, — dedi Xolms. — Sizning ishingiz nihoyatda e’tiborga loyiq, men uni bajonidil ko‘rib chiqaman. Aytganlaringizga qaraganda, unga dastlab ko‘ringanidan ham jiddiyroq masalalar bog‘liq bo‘lishi mumkin.

— Juda jiddiy! — dedi janob Jabez Uilson. — Axir men haftasiga to‘rt funtdan ayrildim.

— Shaxsan sizga kelsak, — dedi Xolms, — bu g‘ayrioddiy ittifoqdan biror shikoyatingiz bo‘lishi kerak deb o‘ylamayman. Aksincha, tushunishimcha, siz o‘ttiz funtga boyidingiz, «A» harfi ostiga kiradigan har bir mavzu bo‘yicha olgan batafsil bilimlaringizni aytmasa ham bo‘ladi. Ular tufayli hech narsa yo‘qotmadingiz.

— Yo‘q, ser. Lekin men ular haqida, ular kimligi va menga bu hazilni — agar hazil bo‘lsa — qilishdan maqsadlari nima ekanini bilmoqchiman. Bu ular uchun ancha qimmatga tushgan hazil bo‘ldi, chunki ularga o‘ttiz ikki funtga tushdi.

— Bu masalalarni siz uchun oydinlashtirishga harakat qilamiz. Avvalo, janob Uilson, bir-ikkita savol. E’longa birinchi bo‘lib e’tiboringizni qaratgan yordamchingiz o‘shanda siz bilan qancha vaqtdan beri ishlayotgan edi?

— O‘shanda bir oycha bo‘lgan edi.

— U qanday kelgan?

— E’longa javoban.

— Yagona da’vogar u edimi?

— Yo‘q, o‘nlab odam kelgan edi.

— Nega aynan uni tanladingiz?

— Chunki u epchil edi va arzonga ishlashga rozi edi.

— Aslida, yarim maoshga.

— Ha.

— Bu Vinsent Spolding qanaqa odam?

— Pakana, gavdali, harakatlari juda chaqqon, o‘ttizga kirgan bo‘lsa ham yuzida tuk yo‘q. Peshonasida kislotadan qolgan oq dog‘ bor.

Xolms kresloda ancha hayajonlanib qaddini rostladi.

— Shunday deb o‘ylagandim, — dedi u. — Uning quloqlari sirg‘a uchun teshilganini hech payqaganmisiz?

— Ha, ser. U menga bolaligida bir lo‘li teshib qo‘yganini aytgan edi.

— Hm! — dedi Xolms chuqur o‘yga cho‘mib, orqaga suyanarkan. — U hamon siz bilanmi?

— Ha, ser, hozirgina uning oldidan keldim.

— Siz yo‘qligingizda ishlaringizga qarab turdimi?

— Shikoyat qiladigan hech narsa yo‘q, ser. Ertalablari unchalik ko‘p ish bo‘lmaydi.

— Bo‘ldi, janob Uilson. Bir-ikki kun ichida bu masala bo‘yicha fikrimni bajonidil aytaman. Bugun shanba, umid qilamanki, dushanbagacha bir xulosaga kelamiz.

— Xo‘sh, Uotson, — dedi Xolms mehmonimiz ketgach, — bularning hammasiga nima deysiz?

— Hech narsa deya olmayman, — javob berdim men ochig‘ini aytib. — Juda sirli ish.

— Qoida bo‘yicha, — dedi Xolms, — narsa qanchalik g‘alati bo‘lsa, u shunchalik kam sirli bo‘lib chiqadi. Chinakam jumboq — bu oddiy, hech qanday o‘ziga xos belgisi yo‘q jinoyatlar, xuddi oddiy yuzni tanib olish eng qiyin bo‘lgani kabi. Lekin bu ishda tez harakat qilishim kerak.

— Unda nima qilmoqchisiz? — so‘radim men.

— Chekmoqchiman, — javob berdi u. — Bu chinakam uch trubkalik masala, iltimos, ellik daqiqa men bilan gaplashmang.

U kresloda g‘ujanak bo‘lib, ozg‘in tizzalarini qirg‘iy burniga tortdi va ko‘zlarini yumib, qora loy trubkasini qandaydir g‘alati qushning tumshug‘idek oldinga cho‘zib o‘tirdi. U uxlab qolgan, degan xulosaga kelgandim, hatto o‘zim ham mudray boshlagandim, u to‘satdan qaror qabul qilgan odamning harakati bilan kreslodan sakrab turdi va trubkasini kamin tokchasiga qo‘ydi.

— Bugun tushdan keyin Sent-Jeyms zalida Sarasate chaladi, — dedi u. — Qanday deysiz, Uotson? Bemorlaringiz sizsiz bir necha soat chidab tura olarmikan?

— Bugun hech qanday ishim yo‘q. Amaliyotim hech qachon meni butunlay band qilmaydi.

— Unda shlyapangizni kiying, ketdik. Avval Siti orqali o‘taman, yo‘lda tushlik qilib olamiz. Ko‘ryapmanki, dasturda nemis musiqasi ko‘p ekan, u menga italyan yoki fransuz musiqasidan ko‘ra ko‘proq yoqadi. U insonni o‘z ichiga qaratadi, men esa hozir o‘z ichimga qarashni istayman. Yuring!

Biz yer osti temir yo‘lida Oldersgeytgacha bordik, keyin qisqa yo‘l bizni ertalab eshitgan g‘alati hikoyaning sahnasi — Saks-Koburg-skverga olib keldi. Bu tor, kichkina, kambag‘al bo‘lsa ham o‘zini zodagonlarga o‘xshatishga urinadigan joy edi: to‘rt qator xira, ikki qavatli g‘isht uylar panjara bilan o‘ralgan kichik maydonchaga qarab turar, u yerda begona o‘t bosgan maysazor va bir necha tup so‘lib qolgan dafna butasi tutunga to‘la, noxush havo bilan qattiq kurashardi. Burchakdagi uyda uchta zarhal shar va oq harflar bilan «JABEZ UILSON» deb yozilgan jigarrang taxta malla sochli mijozimiz ish yuritadigan joyni bildirib turardi. Sherlok Xolms uning oldida to‘xtadi va boshini bir tomonga egib, qisilgan qovoqlari orasidan yorqin chaqnab turgan ko‘zlari bilan uni boshdan-oyoq ko‘zdan kechirdi. Keyin uylarni sinchiklab kuzatishda davom etib, ko‘cha bo‘ylab sekin yuqoriga yurdi, so‘ng yana pastga, burchakkacha qaytdi. Nihoyat, garovxonaga qaytib keldi va tayog‘i bilan yo‘lakka ikki-uch marta qattiq urgach, eshik oldiga borib taqillatdi. Eshikni darhol ochiq chehrali, soqoli qirtishlangan bir yigit ochdi va uni ichkariga taklif qildi.

— Rahmat, — dedi Xolms, — men faqat bu yerdan Strendga qanday borishni so‘ramoqchi edim.

— Uchinchisidan o‘ngga, to‘rtinchisidan chapga, — darhol javob berdi yordamchi va eshikni yopdi.

— Uddaburon yigit, — dedi Xolms biz uzoqlashayotganimizda. — Mening fikrimcha, u Londondagi aqlliligi bo‘yicha to‘rtinchi odam, jasorati bo‘yicha esa uchinchi o‘ringa ham da’vogar bo‘lishi mumkin. U haqda avvaldan biroz bilaman.

— Aniqki, — dedim men, — janob Uilsonning yordamchisi bu Malla sochlilar ittifoqi sirida katta o‘rin tutadi. Ishonamanki, siz yo‘l so‘rashni faqat uni ko‘rish uchun bahona qildingiz.

— Uni emas.

— Unda nimani?

— Shimining tizzalarini.

— Nimani ko‘rdingiz?

— Ko‘rishni kutgan narsamni.

— Nega yo‘lakni tayoq bilan urdingiz?

— Azizim doktor, hozir gaplashish emas, kuzatish vaqti. Biz dushman yurtidagi ayg‘oqchilarmiz. Saks-Koburg-skver haqida bir oz narsa bilib oldik. Endi uning orqasidagi joylarni o‘rganaylik.

Xilvat Saks-Koburg-skverdan burchakni burilganimizda paydo bo‘lgan ko‘cha undan suratning old tomoni orqa tomonidan qanchalik farq qilsa, shunchalik farq qilardi. Bu Siti harakatini shimol va g‘arbga olib boradigan asosiy tomirlardan biri edi. Yo‘l ikki oqim bo‘lib ichkariga va tashqariga quyilayotgan ulkan savdo oqimi bilan tiqilib ketgan, yo‘laklar esa shoshayotgan piyodalar to‘dasidan qorayib ketgan edi. Bir qator ajoyib do‘konlar va savlatli idora binolariga qarab, ular orqa tomondan biz hozirgina tark etgan so‘lg‘in va harakatsiz maydonchaga tutashganini tasavvur qilish qiyin edi.

— Qani, ko‘raylik, — dedi Xolms burchakda turib, qatorga ko‘z yugurtirarkan. — Bu yerdagi uylarning tartibini eslab qolmoqchiman. Londonni aniq bilish — mening sevimli mashg‘ulotim. Mana Mortimerning tamaki do‘koni, kichkina gazeta do‘koni, Siti va Shahar atrofi bankining Koburg bo‘limi, vegetarian restorani va Makfarleynning ekipaj yasash ustaxonasi. Bu bizni to‘g‘ri keyingi mavzega olib boradi. Endi, doktor, ishimizni qildik, dam olish vaqti keldi. Bir buterbrod va bir finjon qahva, keyin esa skripkalar diyoriga — u yerda hamma narsa shirin, nozik va uyg‘un, u yerda bizni jumboqlari bilan bezovta qiladigan malla sochli mijozlar yo‘q.

Do‘stim ishqiboz musiqachi edi: u nafaqat juda mohir ijrochi, balki oddiy bo‘lmagan iste’dodli bastakor ham edi. Butun tushdan keyin u parterda to‘kis baxtga cho‘mib o‘tirdi, uzun, ingichka barmoqlarini musiqa ohangiga moslab sekin silkitardi; mayin jilmaygan yuzi va mudroq, xayolchan ko‘zlari izquvar Xolmsning, shafqatsiz, o‘tkir aqlli, chaqqon jinoyat tergovchisi Xolmsning yuz-ko‘zlariga sira o‘xshamasdi. Uning g‘alati xarakterida ikki tabiat navbatma-navbat namoyon bo‘lardi; uning haddan tashqari aniqligi va zukkoligi, men ko‘p o‘ylaganimdek, unda ba’zan ustun keladigan she’riy va mushohadakor kayfiyatga qarshi reaksiya edi. Tabiatining tebranishi uni haddan tashqari loqaydlikdan hamma narsani yutib yuboradigan g‘ayratga olib borardi; men yaxshi bilardimki, u kunlab kreslosida o‘z improvizatsiyalari va qadimiy nashrlari orasida yonboshlab yotgan paytlaridagidek hech qachon chinakamiga xavfli bo‘lmasdi. Aynan shunda unga to‘satdan ov ishtiyoqi kelib qolar va uning ajoyib mulohaza qilish qudrati sezgi darajasiga ko‘tarilardi, shunda uning usullari bilan tanish bo‘lmaganlar unga bilimi boshqa bandalarnikidek bo‘lmagan odamga qaragandek shubha bilan qarashardi. O‘sha kuni tushdan keyin uni Sent-Jeyms zalida musiqaga shu qadar berilib o‘tirganini ko‘rib, u ovlashga ahd qilgan odamlarning boshiga yomon kunlar kelayotganini his qildim.

— Shubhasiz, uyga ketmoqchisiz, doktor, — dedi u biz tashqariga chiqqanimizda.

— Ha, yaxshi bo‘lardi.

— Menda esa bir necha soat oladigan bir ish bor. Koburg-skverdagi bu ish jiddiy.

— Nega jiddiy?

— Katta jinoyat rejalashtirilmoqda. Uni to‘xtatishga ulgurishimizga ishonish uchun barcha asoslarim bor. Lekin bugun shanba ekani ishni biroz murakkablashtiradi. Bugun kechqurun menga yordamingiz kerak bo‘ladi.

— Soat nechada?

— O‘n yetarli bo‘ladi.

— Soat o‘nda Beyker-stritda bo‘laman.

— Juda yaxshi. Aytgancha, doktor, biroz xavf bo‘lishi mumkin, shuning uchun armiya revolveringizni cho‘ntagingizga solib oling.

U qo‘l silkitdi, keskin o‘girildi va bir zumda olomon orasida g‘oyib bo‘ldi.

Men qo‘shnilarimdan kaltafahmroq emasman deb ishonaman, ammo Sherlok Xolms bilan munosabatlarimda doim o‘z ahmoqligim hissi meni ezardi. Mana, u eshitgan narsani men ham eshitdim, u ko‘rgan narsani men ham ko‘rdim, holbuki uning so‘zlaridan ayon ediki, u nafaqat nima bo‘lganini, balki nima bo‘lishini ham aniq ko‘rib turardi, men uchun esa butun ish hamon chalkash va bema’ni edi. Kensingtondagi uyimga ketayotib, «Ensiklopediya»ni ko‘chiruvchi malla sochlining g‘ayrioddiy hikoyasidan tortib Saks-Koburg-skverga borganimizgacha va u men bilan xayrlashayotganda aytgan dahshatli so‘zlargacha hammasini o‘ylab chiqdim. Bu tungi safar nima, nega qurollanib borishim kerak? Qayerga boramiz va nima qilamiz? Xolms menga garovxonaning bu silliq yuzli yordamchisi xavfli odam — chuqur o‘yin o‘ynashi mumkin bo‘lgan odam ekaniga ishora qilgan edi. Jumboqni yechishga urindim, ammo umidsizlik bilan bu ishni qo‘ydim va tun bir izoh olib kelguncha masalani chetga surib qo‘ydim.

Uydan chiqib, Hayd-park orqali, keyin Oksford-strit orqali Beyker-stritga yo‘l olganimda soat to‘qqizdan chorak o‘tgan edi. Eshik oldida ikkita izvosh turardi, yo‘lakka kirishim bilan yuqoridan ovozlar eshitildi. Xonasiga kirsam, Xolms ikki kishi bilan jonli suhbatlashayotgan ekan; ulardan birini rasmiy politsiya xodimi Piter Jons ekanini tanidim, ikkinchisi esa juda yaltiroq shlyapa va kishini ezadigan darajada savlatli syurtuk kiygan, uzun bo‘yli, ozg‘in, g‘amgin yuzli odam edi.

— Ha! Jamoamiz to‘liq, — dedi Xolms kalta kamzulining tugmalarini qadab, ilgichdan og‘ir ov qamchisini olarkan. — Uotson, Skotland-Yarddan mister Jonsni taniysiz shekilli? Sizni bugungi sarguzashtda hamrohimiz bo‘ladigan mister Merriuezer bilan tanishtiray.

— Yana juft bo‘lib ovga chiqyapmiz, doktor, ko‘ryapsizmi, — dedi Jons o‘ziga xos kekkaygan ohangda. — Bu do‘stimiz ovni boshlashda ajoyib odam. Unga faqat o‘ljani quvib yetishda yordam beradigan keksa it kerak, xolos.

— Umid qilamanki, ovimiz yovvoyi g‘ozni quvish bilan tugamaydi, — dedi mister Merriuezer g‘amgin ohangda.

— Mister Xolmsga bemalol ishonishingiz mumkin, ser, — dedi politsiyachi mag‘rur ohangda. — Uning o‘ziga xos kichik usullari bor, ular, agar u ranjimasa aytay, biroz haddan tashqari nazariy va xayoliy, lekin unda detektiv iste’dodi bor. Bir-ikki marta, masalan, Sholto qotilligi va Agra xazinasi ishida u rasmiy politsiyadan ko‘ra haqiqatga yaqinroq bo‘lganini aytsam, mubolag‘a bo‘lmaydi.

— O, agar siz shunday desangiz, mister Jons, unda hammasi joyida, — dedi notanish kishi hurmat bilan. — Shunday bo‘lsa-da, tan olaman, vist o‘yinimni sog‘inyapman. Yigirma yetti yil ichida bu vist o‘ynamaydigan birinchi shanba oqshomim.

— Menimcha, — dedi Sherlok Xolms, — bugun kechqurun hech qachon o‘ynamagan katta tikish bilan o‘ynaysiz va o‘yin yanada hayajonli bo‘ladi. Siz uchun, mister Merriuezer, tikish o‘ttiz ming funt atrofida bo‘ladi; siz uchun esa, Jons, qo‘lga tushirmoqchi bo‘lgan odamingiz.

— Jon Kley — qotil, o‘g‘ri, qalbaki pul yasovchi va soxtakor. U yosh yigit, mister Merriuezer, lekin o‘z kasbining cho‘qqisida turibdi, men kishanni Londondagi har qanday jinoyatchidan ko‘ra unga taqishni afzal ko‘rardim. U ajoyib odam, yosh Jon Kley. Bobosi qirollik gersogi bo‘lgan, o‘zi esa Iton va Oksfordda o‘qigan. Miyasi barmoqlari kabi ayyor, biz har qadamda uning izlariga duch kelsak ham, o‘zini qayerdan topishni hech qachon bilmaymiz. U bir hafta Shotlandiyada uy o‘g‘irlaydi, keyingi haftada esa Kornuollda yetimxona qurish uchun pul yig‘adi. Yillardan beri uning izidaman, lekin hali bir marta ham ko‘rmadim.

— Umid qilamanki, bugun kechqurun sizni u bilan tanishtirish sharafiga muyassar bo‘laman. Mening ham mister Jon Kley bilan bir-ikki to‘qnashuvim bo‘lgan, u o‘z kasbining cho‘qqisida ekaniga qo‘shilaman. Biroq soat o‘ndan o‘tdi, yo‘lga chiqish vaqti bo‘ldi. Agar siz ikkovingiz birinchi izvoshga o‘tirsangiz, Uotson bilan men ikkinchisida ortingizdan boramiz.

Sherlok Xolms uzoq yo‘l davomida unchalik gapga moyil bo‘lmadi, izvoshda orqaga suyanib, tushdan keyin eshitgan kuylarini xirgoyi qilib bordi. Biz gaz fonarlari bilan yoritilgan cheksiz ko‘chalar labirinti bo‘ylab taraqlab borib, nihoyat Farringdon-stritga chiqdik.

— Endi yaqin qoldi, — dedi do‘stim. — Bu Merriuezer bank direktori, bu ishdan shaxsan manfaatdor. Jonsni ham birga olganimiz yaxshi deb o‘yladim. U yomon odam emas, garchi o‘z kasbida mutlaq ahmoq bo‘lsa ham. Uning bitta aniq fazilati bor. U buldogdek jasur va agar kimnidir changaliga olsa, qisqichbaqadek mahkam yopishadi. Mana keldik, ular bizni kutishyapti.

Biz ertalab bo‘lgan o‘sha gavjum ko‘chaga yetib kelgan edik. Izvoshlarni javob berib yubordik va mister Merriuezerning boshlovi bilan tor bir yo‘lakdan o‘tib, u biz uchun ochgan yon eshikdan kirdik. Ichkarida juda massiv temir darvoza bilan tugaydigan kichkina yo‘lak bor edi. Bu darvoza ham ochildi va biz aylanma tosh zinapoyadan pastga tushdik, u yana bir mustahkam darvoza bilan tugardi. Mister Merriuezer fonar yoqish uchun to‘xtadi, keyin bizni qorong‘i, tuproq hidi kelib turgan yo‘lakdan olib bordi va uchinchi eshikni ochgach, atrofi yashiklar va massiv qutilar bilan to‘ldirilgan ulkan yerto‘laga olib kirdi.

— Tepadan unchalik zaif emassiz, — dedi Xolms fonarni ko‘tarib, atrofga qararkan.

— Pastdan ham, — dedi mister Merriuezer tayog‘i bilan polni qoplagan tosh plitalarga urib. — Voy, xudoyim, bu bo‘shdek ovoz beryapti-ku! — dedi u hayron bo‘lib boshini ko‘tararkan.

— Sizdan jiddiy iltimos qilaman, biroz jimroq bo‘ling! — dedi Xolms qattiq ohangda. — Siz allaqachon butun safarimiz muvaffaqiyatini xavf ostiga qo‘ydingiz. Anavi qutilardan biriga o‘tirib, aralashmaslik marhamatini ko‘rsatishingizni so‘rasam maylimi?

Savlatli mister Merriuezer yuzida qattiq ranjigan ifoda bilan bir yashik ustiga o‘tirdi, Xolms esa polga tiz cho‘kdi va fonar hamda lupa yordamida toshlar orasidagi tirqishlarni sinchiklab tekshira boshladi. Unga bir necha soniya yetarli bo‘ldi, chunki u yana sakrab o‘rnidan turdi va lupasini cho‘ntagiga soldi.

— Oldimizda kamida bir soat bor, — dedi u, — chunki ular yaxshi garovxonachi xotirjam uxlab qolmaguncha hech qanday qadam qo‘ya olmaydi. Keyin ular bir daqiqani ham yo‘qotmaydi, chunki ishlarini qanchalik tez bajarsa, qochishga shunchalik ko‘p vaqtlari qoladi. Biz hozir, doktor, — siz, shubhasiz, taxmin qilgansiz, — Londonning yirik banklaridan birining Siti bo‘limi yerto‘lasidamiz. Mister Merriuezer direktorlar kengashi raisi, u sizga Londonning jasurroq jinoyatchilari nega hozir bu yerto‘laga katta qiziqish bildirishi mumkinligini tushuntirib beradi.

— Bu bizning fransuz oltinimiz, — deb shivirladi direktor. — Unga hujum qilinishi mumkinligi haqida bir necha bor ogohlantirish oldik.

— Fransuz oltiningiz?

— Ha. Bir necha oy oldin mablag‘larimizni mustahkamlash zarurati tug‘ildi va shu maqsadda Fransiya bankidan o‘ttiz ming napoleondor qarz oldik. Pulni hech qachon ochishga to‘g‘ri kelmagani va u hamon yerto‘lamizda yotgani ma’lum bo‘lib qoldi. Men o‘tirgan yashikda qo‘rg‘oshin folga qatlamlari orasiga joylangan ikki ming napoleondor bor. Hozir bizdagi oltin zaxirasi odatda bitta bo‘limda saqlanadiganidan ancha ko‘p, direktorlar bu borada xavotirda edi.

— Bu xavotir mutlaqo asosli edi, — dedi Xolms. — Endi kichik rejalarimizni tuzib olish vaqti keldi. Kutishimcha, bir soat ichida ish avjiga chiqadi. Hozircha, mister Merriuezer, anavi fonarning qopqog‘ini yopishimiz kerak.

— Va qorong‘ida o‘tiramizmi?

— Afsuski, shunday. Cho‘ntagimda bir dasta karta olib kelgan edim, to‘rtovlon bo‘lganimiz uchun, baribir vist o‘ynab olasiz deb o‘ylagandim. Lekin ko‘ryapmanki, dushmanning tayyorgarligi shu darajaga yetganki, yorug‘lik bilan xavf qilolmaymiz. Avvalo, joylarimizni tanlab olishimiz kerak. Bular jasur odamlar, garchi ularni noqulay paytda qo‘lga olsak ham, ehtiyot bo‘lmasak, bizga zarar yetkazishlari mumkin. Men mana bu yashik ortida turaman, sizlar anavilar ortiga yashiringlar. Keyin, men ularga yorug‘lik tushirganimda, tezda o‘rab olinglar. Agar ular o‘q uzsa, Uotson, ularni otib tashlashdan tortinmang.

Men tepkisi ko‘tarilgan revolverimni ortida cho‘nqayib o‘tirgan yog‘och qutining ustiga qo‘ydim. Xolms fonarining old qismidagi surma qopqoqni yopdi va bizni zim-ziyo qorong‘ilikda qoldirdi — men hech qachon bunday mutlaq qorong‘ilikni his qilmagan edim. Qizigan metall hidi yorug‘lik hali o‘sha yerda ekanini, bir lahzada chaqnab chiqishga tayyor turganini bildirib turardi. Kutish bilan asablari tarang tortilgan men uchun bu to‘satdan tushgan zulmatda va yerto‘laning sovuq, rutubatli havosida qandaydir ezuvchi, ruhni so‘ndiruvchi narsa bor edi.

— Ularning faqat bitta chekinish yo‘li bor, — deb shivirladi Xolms. — U ham uy orqali Saks-Koburg-skverga qaytish. Umid qilamanki, men so‘ragan ishni qildingiz, Jons?

— Old eshik oldida bir inspektor va ikki politsiyachi kutib turibdi.

— Unda barcha teshiklarni berkitdik. Endi jim turib kutishimiz kerak.

Qanday uzun vaqt tuyuldi-ya! Keyin solishtirib ko‘rganimizda, bor-yo‘g‘i bir soatu chorak bo‘lgan ekan, lekin menga tun deyarli o‘tib, tepamizda tong otayotgandek tuyulgandi. Qo‘l-oyoqlarim charchab, qotib qolgandi, chunki holatimni o‘zgartirishdan qo‘rqardim; ammo asablarim keskinlikning eng yuqori nuqtasiga yetgan, eshitish qobiliyatim shu qadar o‘tkirlashgan ediki, nafaqat hamrohlarimning sekin nafas olishini eshitardim, balki gavdali Jonsning chuqurroq, og‘irroq nafasini bank direktorining ingichka, xo‘rsinganga o‘xshash nafasidan ajrata olardim. Joyimdan qutining ustidan pol tomonga qarab turardim. To‘satdan ko‘zim yorug‘lik yiltillashini ilg‘adi.

Avvaliga bu tosh pol ustidagi xira uchqungina edi. Keyin u cho‘zilib, sariq chiziqqa aylandi, so‘ng hech qanday ogohlantirish va tovushsiz go‘yo yoriq ochilib, bir qo‘l paydo bo‘ldi — oppoq, deyarli ayollarnikidek qo‘l, u kichkina yorug‘ doiraning o‘rtasini paypaslardi. Bir daqiqa yoki undan ko‘proq vaqt bu qo‘l tipirchilayotgan barmoqlari bilan poldan chiqib turdi. Keyin qanday to‘satdan paydo bo‘lgan bo‘lsa, shunday to‘satdan g‘oyib bo‘ldi va toshlar orasidagi tirqishni belgilab turgan yagona xira uchqundan boshqa hamma yoq yana qorong‘i bo‘lib qoldi.

Biroq qo‘lning g‘oyib bo‘lishi bir lahzalik edi. Yirtilgandek, sinib ketgandek bir tovush bilan keng, oq toshlardan biri yonboshiga ag‘darildi va to‘rtburchak, og‘zini ochib turgan teshik qoldirdi, undan fonar yorug‘i otilib chiqdi. Teshik chetidan atrofga o‘tkir qarab turgan, aniq chizgili, bolalarnikidek yuz mo‘raladi, keyin ikki qo‘lini teshikning ikki chetiga tirab, avval yelkasigacha, keyin belgacha ko‘tarildi va nihoyat bir tizzasini chetga qo‘ydi. Yana bir lahzadan so‘ng u teshik yonida turib, ortidan o‘ziga o‘xshab chaqqon va pakana, rangpar yuzli, sochi juda malla, hurpaygan hamrohini tortib chiqarayotgan edi.

— Hammasi tinch, — deb shivirladi u. — Iskana va xaltalar sendami? Voy, la’nat! Sakra, Archi, sakra, men javob beraman!

Sherlok Xolms sakrab chiqib, bosqinchining yoqasidan ushlab oldi. Ikkinchisi teshikka sho‘ng‘idi va Jons uning etagiga yopishganda mato yirtilgani eshitildi. Yorug‘lik revolver stvolida yaltirab ketdi, ammo Xolmsning ov qamchisi odamning bilagiga tushdi va to‘pponcha tosh polga jaranglab tushdi.

— Foydasi yo‘q, Jon Kley, — dedi Xolms muloyimlik bilan. — Sizda hech qanday imkoniyat yo‘q.

— Ko‘rib turibman, — javob berdi u nihoyatda sovuqqonlik bilan. — O‘ylaymanki, o‘rtog‘im eson-omon, garchi uning kamzuli etagini qo‘lga kiritganingizni ko‘rib tursam ham.

— Uni eshik oldida uch kishi kutib turibdi, — dedi Xolms.

— Shunday deng! Ishni juda puxta qilibsiz shekilli. Sizni tabriklashim kerak.

— Men ham sizni, — javob berdi Xolms. — Malla sochlilar haqidagi g‘oyangiz juda yangi va samarali edi.

— O‘rtog‘ingizni hademay yana ko‘rasiz, — dedi Jons. — U teshiklarga tushishda mendan chaqqonroq. Kishanni taqib qo‘yguncha qo‘lingizni cho‘zib turing.

— Iltimos, menga iflos qo‘llaringiz bilan tegmang, — dedi asirimiz bilaklariga kishan shaqirlab taqilganda. — Balki bilmassiz, tomirlarimda qirollik qoni oqadi. Shuningdek, menga murojaat qilganingizda har doim «ser» va «marhamat» deyish iltifotini ko‘rsating.

— Xo‘p, — dedi Jons unga tikilib, piqillab kularkan. — Xo‘sh, marhamat qilib, ser, yuqoriga yurib bersangiz, u yerda oliy zotingizni politsiya bo‘limiga olib boradigan izvosh topamiz.

— Mana bu boshqa gap, — dedi Jon Kley xotirjamlik bilan. U uchalamizga keng ta’zim qildi va detektiv nazorati ostida jimgina chiqib ketdi.

— Rostdan ham, mister Xolms, — dedi mister Merriuezer biz ularning ortidan yerto‘ladan chiqayotganimizda, — bank sizga qanday minnatdorchilik bildirishini va qarzini qanday uzishini bilmayman. Shubhasiz, siz mening tajribamda uchragan bankni talashga qaratilgan eng qat’iyatli urinishlardan birini fosh qildingiz va uni butunlay barbod qildingiz.

— Mening ham mister Jon Kley bilan uzadigan bir-ikkita kichik hisob-kitobim bor edi, — dedi Xolms. — Bu ishda ozgina xarajat qildim, bank uni qoplashini kutaman, ammo bundan tashqari, ko‘p jihatdan noyob bo‘lgan tajriba orttirganim va Malla sochlilar ittifoqi haqidagi juda ajoyib hikoyani eshitganim uchun yetarlicha taqdirlandim.

— Ko‘ryapsizmi, Uotson, — tushuntirdi u tong saharda Beyker-stritda viski va gazli suv ustida o‘tirganimizda, — ittifoq e’loni va «Ensiklopediya»ni ko‘chirish bilan bog‘liq bu ancha xayoliy ishning yagona mumkin bo‘lgan maqsadi unchalik aqlli bo‘lmagan bu garovxonachini har kuni bir necha soatga yo‘ldan chetlatish ekani boshidanoq mutlaqo ravshan edi. Buni uddalashning g‘alati usuli edi, lekin rostini aytsam, bundan yaxshirog‘ini taklif qilish qiyin bo‘lardi. Bu usulni Kleyning zukko aqliga, shubhasiz, sherigining soch rangi taklif qilgan. Haftasiga to‘rt funt uni albatta jalb qiladigan xo‘rak edi, minglab pul uchun o‘ynayotganlar uchun esa bu nima bo‘libdi? Ular e’lon berishadi, bir firibgar vaqtincha idora oladi, ikkinchi firibgar odamni u yerga ariza berishga undaydi va birgalikda uning haftaning har kuni ertalab uyda bo‘lmasligini ta’minlashadi. Yordamchi yarim maoshga ishlashga kelganini eshitgan paytimdan boshlab, uning bu joyni egallash uchun qandaydir kuchli sababi borligi menga ayon edi.

— Lekin bu sabab nima ekanini qanday taxmin qildingiz?

— Agar uyda ayollar bo‘lganida, oddiy bir ishqiy mojaro deb gumon qilgan bo‘lardim. Ammo bu istisno edi. Odamning ishi kichik edi, uyida bunchalik puxta tayyorgarlik va ular qilgan xarajatlarni oqlaydigan hech narsa yo‘q edi. Demak, bu uydan tashqaridagi biror narsa bo‘lishi kerak. Bu nima bo‘lishi mumkin? Men yordamchining suratga tushirishga ishqibozligini va yerto‘laga g‘oyib bo‘lib qolish odatini esladim. Yerto‘la! Mana bu chigal ipning uchi. Keyin bu sirli yordamchi haqida surishtirib, Londondagi eng sovuqqon va eng jasur jinoyatchilardan biri bilan ish ko‘rayotganimni bildim. U yerto‘lada nimadir qilardi — oylar davomida har kuni ko‘p soatlarni oladigan nimadir. Yana so‘rayman: bu nima bo‘lishi mumkin? Uning boshqa biror binoga lahm qazishidan boshqa hech narsani o‘ylay olmadim.

Voqea joyiga borganimizda shu xulosaga kelgan edim. Yo‘lakni tayog‘im bilan urib sizni hayron qoldirdim. Men yerto‘la old tomonga yoki orqa tomonga cho‘zilganini aniqlayotgan edim. U old tomonda emas edi. Keyin qo‘ng‘iroqni chaldim va, umid qilganimdek, eshikni yordamchi ochdi. Oramizda bir necha to‘qnashuvlar bo‘lgan, lekin hech qachon bir-birimizni ko‘rmagan edik. Uning yuziga deyarli qaramadim. Men tizzalarini ko‘rmoqchi edim. Ularning qanchalik titilgan, g‘ijimlangan va bulg‘angan ekanini o‘zingiz ham payqagan bo‘lsangiz kerak. Ular o‘sha soatlab yer kovlashdan darak berardi. Faqat ular nima uchun yer kovlayotgani qolgan edi. Burchakni aylanib o‘tib, Siti va Shahar atrofi banki do‘stimizning binosiga tutashganini ko‘rdim va jumboqni yechganimni his qildim. Konsertdan keyin siz uyingizga ketganingizda, men Skotland-Yardga va bank direktorlari kengashi raisining oldiga bordim, natijasini o‘zingiz ko‘rdingiz.

— Ular aynan bugun kechqurun urinishlarini qanday bildingiz? — so‘radim men.

— Xo‘sh, ular ittifoq idorasini yopishgani — endi janob Jabez Uilsonning uyda yo‘qligi ularni qiziqtirmasligini, boshqacha aytganda, lahmni qazib bo‘lishganini bildirardi. Lekin undan tez orada foydalanishlari zarur edi, chunki lahm topilib qolishi yoki oltin boshqa joyga olib ketilishi mumkin edi. Shanba ularga boshqa har qanday kundan ko‘ra qulayroq edi, chunki qochish uchun ikki kun berardi. Shu sabablarning barchasiga ko‘ra ularni bugun kechqurun keladi deb kutgandim.

— Siz buni ajoyib tarzda mulohaza qilib topdingiz, — deb xitob qildim men chin dildan hayratlanib. — Shunday uzun zanjir, lekin har bir halqasi aniq.

— Bu meni zerikishdan qutqardi, — javob berdi u esnab. — Afsus! Zerikish yana meni qamrab olayotganini his qilyapman. Mening hayotim — mavjudotning oddiyligidan qochishga qaratilgan bitta uzun urinish. Bu kichik jumboqlar menga bunda yordam beradi.

— Siz esa insoniyatning xayrixohisiz, — dedim men.

U yelkalarini qisdi.

— Xo‘sh, balki, axir, buning ozgina foydasi bordir, — dedi u. — Gyustav Flober Jorj Sandga yozganidek: «Inson hech narsa emas, asar — hamma narsa».