Rojdestvodan keyingi ikkinchi kuni ertalab do‘stim Sherlok Xolmsni bayram bilan tabriklash niyatida uning huzuriga bordim. U binafsharang xalat kiyib divanda yonboshlab yotar, o‘ng tomonida qo‘li yetadigan joyda trubkalar taglik, yonida esa, aftidan, hozirgina o‘qib chiqilgan, g‘ijimlangan ertalabki gazetalar uyumi turardi. Divan yonida yog‘och stul bor edi, uning suyanchig‘ining burchagiga juda ayanchli ahvoldagi, ko‘p kiyilib, bir necha joyidan yorilib ketgan qattiq kigiz shlyapa osilgan edi. Stul o‘rindig‘ida yotgan lupa va qisqich shlyapa tekshirish uchun shunday osib qo‘yilganini ko‘rsatib turardi.

— Bandsiz, — dedim men, — balki xalal berayotgandirman.

— Aslo. Natijalarimni muhokama qila oladigan do‘stim borligidan xursandman. Masala mutlaqo arzimas, — u bosh barmog‘i bilan eski shlyapa tomonga ishora qildi, — lekin u bilan bog‘liq ba’zi jihatlar qiziqishdan, hatto ibratdan ham butunlay xoli emas.

Men uning kreslosiga o‘tirdim va chirsillab yonayotgan olov oldida qo‘llarimni isitdim, chunki qattiq ayoz tushgan, derazalarni qalin muz naqshlari qoplagan edi.

— Menimcha, — dedim men, — oddiy ko‘rinishiga qaramay, bu narsa bilan qandaydir dahshatli voqea bog‘liq bo‘lsa kerak — u sizga biror sirni yechish va biror jinoyatni jazolashda yo‘l ko‘rsatadigan ip uchidir.

— Yo‘q, yo‘q. Hech qanday jinoyat yo‘q, — dedi Sherlok Xolms kulib. — Bir necha kvadrat mil maydonda to‘rt million odam bir-birini turtib yashaganda yuz beradigan g‘alati kichik voqealardan biri, xolos. Shunday zich inson to‘dasining o‘zaro ta’siri va aks ta’siri orasida voqealarning har qanday uyg‘unligi sodir bo‘lishini kutish mumkin, ko‘plab kichik jumboqlar paydo bo‘ladi, ular jinoyat bo‘lmasa ham hayratlanarli va g‘alati bo‘lishi mumkin. Bunday ishlar bilan allaqachon tanishmiz.

— Shu darajadaki, — dedim men, — yozuvlarimga qo‘shgan oxirgi oltita ishdan uchtasida hech qanday qonuniy jinoyat bo‘lmagan.

— Aynan. Siz mening Ayrin Adler qog‘ozlarini qaytarib olishga urinishimni, miss Meri Sazerlendning g‘alati ishini va labi qiyshiq odam sarguzashtini nazarda tutyapsiz. Xo‘sh, shubham yo‘qki, bu kichik ish ham o‘sha begunoh toifaga kiradi. Kuryer Petersonni taniysizmi?

— Ha.

— Bu o‘lja o‘shaniki.

— Bu uning shlyapasimi?

— Yo‘q, yo‘q, u buni topib olgan. Egasi noma’lum. Iltimos, unga ezilgan kigiz shlyapa sifatida emas, balki aqliy jumboq sifatida qarang. Avvalo, u bu yerga qanday kelib qolganiga kelsak. U Rojdestvo kuni ertalab bir semiz, yaxshi g‘oz bilan birga keldi, g‘oz esa, shubhasiz, hozir Petersonning o‘chog‘i oldida qovurilmoqda. Dalillar quyidagicha: Rojdestvo kuni tongda, soat to‘rtlarda, o‘zingiz bilganingizdek, juda halol yigit bo‘lgan Peterson qandaydir kichik bazmdan qaytib, Tottenxem-Kort-roud bo‘ylab uyiga ketayotgan edi. U gaz fonari yorug‘ida oldinda biroz chayqalib ketayotgan, yelkasiga oq g‘oz osib olgan, bo‘yi balandroq bir odamni ko‘rdi. U Gudj-strit burchagiga yetganda, bu notanish odam bilan bir to‘da bezorilar o‘rtasida janjal chiqdi. Bezorilardan biri odamning shlyapasini urib tushirdi, shunda u o‘zini himoya qilish uchun tayog‘ini ko‘tardi va uni boshi uzra silkitib, orqasidagi do‘kon oynasini sindirib yubordi. Peterson notanish odamni hujumchilardan himoya qilish uchun oldinga otilgan edi, ammo deraza oynasini sindirib qo‘yganidan cho‘chib ketgan odam unga qarab yugurib kelayotgan forma kiygan rasmiy ko‘rinishdagi kishini ko‘rib, g‘ozini tashlab, qochib qoldi va Tottenxem-Kort-roud orqasidagi tor ko‘chalar labirintida g‘oyib bo‘ldi. Bezorilar ham Peterson paydo bo‘lishi bilan qochib qolishgan edi, shuning uchun jang maydoni ham, g‘alaba o‘ljalari — mana bu ezilgan shlyapa va eng benuqson Rojdestvo g‘ozi ham uning ixtiyorida qoldi.

— Ularni, albatta, egasiga qaytarib bergandir?

— Azizim, jumboq aynan shunda. To‘g‘ri, qushning chap oyog‘iga bog‘langan kichkina kartochkada «Missis Genri Beykerga» deb yozilgan edi, bu shlyapaning astarida ham «G. B.» bosh harflarini o‘qish mumkin, lekin bizning shahrimizda bir necha ming Beyker va bir necha yuz Genri Beyker bo‘lgani uchun yo‘qolgan mulkni ulardan biriga qaytarish oson emas.

— Unda Peterson nima qildi?

— U Rojdestvo kuni ertalab shlyapa ham, g‘ozni ham menga olib keldi, chunki hatto eng kichik jumboqlar ham meni qiziqtirishini bilardi. G‘ozni bugun ertalabgacha saqlab turdik, ammo ozgina ayozga qaramay, uni keraksiz kechiktirmasdan yeb qo‘yish yaxshi bo‘lishi alomatlari paydo bo‘ldi. Shuning uchun uni topgan odam g‘oz zotining oxirgi taqdirini amalga oshirish uchun olib ketdi, men esa Rojdestvo kechki ovqatidan ayrilgan noma’lum janobning shlyapasini saqlashda davom etyapman.

— U e’lon bermadimi?

— Yo‘q.

— Unda uning kimligi haqida qanday ip uchi bo‘lishi mumkin?

— Faqat xulosa chiqara olganimizcha.

— Shlyapasidanmi?

— Aynan.

— Hazillashyapsiz. Bu eski, ezilgan kigizdan nima bilib olish mumkin?

— Mana lupam. Mening usullarimni bilasiz. Bu buyumni kiygan odamning shaxsiyati haqida o‘zingiz nima bilib olishingiz mumkin?

Yirtiq buyumni qo‘limga oldim va biroz afsus bilan aylantirib ko‘rdim. Bu odatdagi dumaloq shakldagi, qattiq, ko‘p kiyilgan juda oddiy qora shlyapa edi. Astari qizil ipakdan bo‘lgan, ammo rangi ancha o‘chib ketgan edi. Ishlab chiqaruvchining nomi yo‘q edi; lekin Xolms aytganidek, bir tomonida «G. B.» bosh harflari tartibsiz yozilgan edi. Shlyapa ushlagich uchun soyabonida teshik bor edi, lekin rezinkasi yo‘q edi. Qolgan jihatlariga kelsak, u yorilgan, haddan tashqari changli va bir necha joyida dog‘langan edi, garchi rangi o‘chgan joylarni siyoh bilan bo‘yab yashirishga urinilganga o‘xshasa ham.

— Hech narsa ko‘rmayapman, — dedim men uni do‘stimga qaytarib berarkan.

— Aksincha, Uotson, siz hamma narsani ko‘ryapsiz. Ammo ko‘rganlaringizdan xulosa chiqarishni eplay olmayapsiz. Xulosa chiqarishda haddan tashqari tortinchoqsiz.

— Unda, iltimos, ayting-chi, bu shlyapadan qanday xulosa chiqara olasiz?

U shlyapani qo‘liga oldi va o‘ziga xos, ichki o‘yga cho‘mgan nigohi bilan unga tikildi.

— Ehtimol, u bo‘lishi mumkin bo‘lganidan kamroq narsa aytadi, — dedi u, — lekin baribir bir necha xulosalar juda aniq, yana bir nechtasi esa hech bo‘lmaganda ehtimollikning kuchli ustunligini ifodalaydi. Bu odamning aqli juda yuqori ekani, albatta, birinchi qarashdayoq ayon, shuningdek, garchi hozir yomon kunlarga qolgan bo‘lsa ham, so‘nggi uch yil ichida ancha badavlat bo‘lgan. U uzoqni ko‘ra bilgan, ammo hozir avvalgidan kamroq ko‘radi, bu esa axloqiy tanazzuldan darak beradi; buni moddiy ahvolining yomonlashuvi bilan birga olsak, unga qandaydir yomon ta’sir, ehtimol ichkilik ta’sir qilayotganini ko‘rsatadi. Bu xotini uni sevmay qo‘ygani degan ochiq-oydin dalilni ham tushuntirishi mumkin.

— Azizim Xolms!

— Biroq u o‘zini hurmat qilishni ma’lum darajada saqlab qolgan, — davom etdi u e’tirozimga e’tibor bermay. — U o‘tirib ishlaydigan hayot kechiradi, kam tashqariga chiqadi, jismoniy jihatdan butunlay chiniqmagan, o‘rta yoshda, sochiga oq oralagan, uni so‘nggi bir necha kun ichida oldirgan va laym kremi bilan moylaydi. Bular uning shlyapasidan xulosa qilinadigan ochiqroq dalillar. Aytgancha, uning uyiga gaz o‘tkazilgan bo‘lishi ham nihoyatda amri mahol.

— Siz albatta hazillashyapsiz, Xolms.

— Zarracha ham. Hatto hozir, men sizga bu natijalarni aytib berganimda ham, ularga qanday erishilganini ko‘ra olmasligingiz mumkinmi?

— Shubham yo‘qki, men juda kaltafahmman, lekin tan olishim kerak, fikringizni kuzata olmayapman. Masalan, bu odamning aqlli ekanini qanday xulosa qildingiz?

Javob o‘rniga Xolms shlyapani boshiga kiydi. U to‘g‘ri peshonasidan oshib tushib, burun suyagiga borib to‘xtadi.

— Bu hajm masalasi, — dedi u. — Shunchalik katta miyasi bor odamning boshida nimadir bo‘lishi kerak.

— Moddiy ahvolining yomonlashgani-chi?

— Bu shlyapa uch yoshda. Chetlari qayrilgan bunday yassi soyabonlar o‘shanda modaga kirgan. Bu eng yuqori sifatli shlyapa. Qovurg‘ali ipak tasmasiga va a’lo astariga qarang. Agar bu odam uch yil oldin shunchalik qimmat shlyapa sotib olishga qurbi yetgan bo‘lsa-yu, shundan beri boshqa shlyapa olmagan bo‘lsa, demak, u, shubhasiz, hayotda pastga tushib ketgan.

— Xo‘p, bu albatta yetarlicha aniq. Lekin uzoqni ko‘rish va axloqiy tanazzul-chi?

Sherlok Xolms kulib yubordi.

— Mana uzoqni ko‘rish, — dedi u barmog‘ini shlyapa ushlagichining kichkina gardishi va halqasiga qo‘yib. — Ular hech qachon shlyapalar bilan birga sotilmaydi. Agar bu odam uni buyurtma qilgan bo‘lsa, bu ma’lum darajada uzoqni ko‘rishning belgisi, chunki u shamolga qarshi bu ehtiyot chorasini ko‘rish uchun alohida ovora bo‘lgan. Lekin biz uning rezinkani uzib qo‘yib, almashtirishga erinmaganini ko‘rayotganimiz uchun, endi uning avvalgidan kamroq uzoqni ko‘rishi ayon, bu esa tabiati zaiflashib borayotganining aniq isboti. Boshqa tomondan, u kigizdagi ba’zi dog‘larni siyoh bilan bo‘yab yashirishga uringan, bu esa uning o‘zini hurmat qilishni butunlay yo‘qotmaganining belgisi.

— Mulohazangiz albatta ishonarli.

— Keyingi jihatlar — uning o‘rta yoshda ekani, sochiga oq oralagani, yaqinda soch oldirgani va laym kremidan foydalanishi — hammasi astarning pastki qismini diqqat bilan tekshirishdan bilib olinadi. Lupa sartaroshning qaychisi bilan tekis kesilgan ko‘plab soch uchlarini ko‘rsatadi. Ularning hammasi yopishqoqqa o‘xshaydi va laym kremining aniq hidi bor. Bu chang, ko‘rib turganingizdek, ko‘chaning qumli, kulrang changi emas, balki uyning momiqdek jigarrang changi, bu esa shlyapaning ko‘p vaqt uy ichida osilib turganini ko‘rsatadi; ichki tomonidagi namlik izlari esa uni kiygan odamning juda ko‘p terlashini, demak, jismoniy jihatdan yaxshi chiniqmagan bo‘lishini aniq isbotlaydi.

— Lekin xotini-chi? Siz u uni sevmay qo‘yganini aytdingiz.

— Bu shlyapa haftalab cho‘tkalanmagan. Azizim Uotson, agar sizni shlyapangizda bir haftalik chang to‘plangan holda ko‘rsam va xotiningiz sizni shunday ahvolda tashqariga chiqarib yuborsa, siz ham xotiningizning mehridan ayrilish baxtsizligiga uchragansiz, deb qo‘rqaman.

— Lekin u bo‘ydoq bo‘lishi mumkin-ku.

— Yo‘q, u g‘ozni xotiniga yarashuv sovg‘asi sifatida uyiga olib ketayotgan edi. Qushning oyog‘idagi kartochkani eslang.

— Sizda hamma narsaga javob bor. Lekin uning uyiga gaz o‘tkazilmaganini qanday xulosa qildingiz?

— Bitta, hatto ikkita sham dog‘i tasodifan tushishi mumkin; lekin kamida beshtasini ko‘rganimda, bu odam yonayotgan sham bilan tez-tez yaqin aloqada bo‘lishiga shubha qolmaydi, deb o‘ylayman — ehtimol, kechasi bir qo‘lida shlyapasi, ikkinchi qo‘lida eriyotgan shami bilan zinadan chiqadi. Har holda, u gaz chirog‘idan hech qachon sham dog‘ini ololmasdi. Qoniqdingizmi?

— Xo‘sh, bu juda zukkolik, — dedim men kulib, — lekin hozirgina aytganingizdek, hech qanday jinoyat sodir etilmagan va bitta g‘ozning yo‘qolishidan boshqa hech qanday zarar yetkazilmagan ekan, bularning hammasi kuchni behuda sarflashdek tuyuladi.

Sherlok Xolms javob berish uchun endi og‘iz ochgan ediki, eshik lang ochilib, kuryer Peterson yuzlari qizargan, hayratdan dovdirab qolgan odamning qiyofasida xonaga otilib kirdi.

— G‘oz, mister Xolms! G‘oz, ser! — dedi u hansirab.

— A? Unga nima bo‘ldi? Tirilib, oshxona derazasidan qanot qoqib uchib ketdimi?

Xolms odamning hayajonlangan yuzini yaxshiroq ko‘rish uchun divanda burildi.

— Mana, qarang, ser! Xotinim uning jig‘ildonidan nima topganini ko‘ring!

U qo‘lini uzatdi va kaftining o‘rtasida loviyadan biroz kichikroq, ammo shunday tiniq va porloq ko‘k toshni ko‘rsatdiki, u kaftining qorong‘i chuqurchasida elektr uchqunidek chaqnab turardi.

Sherlok Xolms hushtak chalib, qaddini rostladi.

— Ana xolos, Peterson! — dedi u. — Bu chindan ham topilgan xazina. Qo‘lingizda nima borligini bilasiz shekilli?

— Olmosmi, ser? Qimmatbaho tosh. U oynani xuddi loyni kesgandek kesadi.

— Bu qimmatbaho toshdan ham ortiq. Bu o‘sha mashhur qimmatbaho tosh.

— Nahotki grafinya Morkarning moviy yoquti bo‘lsa! — deb xitob qildim men.

— Aynan shunday. Men uning hajmi va shaklini bilishim kerak, chunki so‘nggi paytlarda «Tayms»da u haqdagi e’lonni har kuni o‘qib kelyapman. U mutlaqo noyob, qiymatini faqat taxmin qilish mumkin, lekin taklif qilingan ming funtlik mukofot, shubhasiz, bozor narxining yigirmadan biriga ham yetmaydi.

— Ming funt! Yo parvardigor!

Kuryer stulga gup etib o‘tirdi va goh menga, goh Xolmsga tikildi.

— Mukofot shuncha, menda esa buning ortida qandaydir hissiy sabablar borligini bilish uchun asos bor: agar grafinya javohirni qaytarib olsa, boyligining yarmidan voz kechishga ham tayyor bo‘lardi.

— Agar adashmasam, u «Kosmopoliten» mehmonxonasida yo‘qolgan edi, — dedim men.

— Aynan shunday, 22-dekabrda, roppa-rosa besh kun oldin. Chilangar Jon Xorner uni xonimning zargarlik qutisidan o‘g‘irlaganlikda ayblangan. Unga qarshi dalillar shunchalik kuchli ediki, ish assizlar sudiga topshirildi. Menimcha, bu yerda bu ish haqida bir maqola bor.

U sanalarga ko‘z yugurtirib, gazetalarini titkiladi, nihoyat bittasini tekislab, buklab, quyidagi xabarni o‘qidi:

«„Kosmopoliten“ mehmonxonasidagi javohir o‘g‘irligi. Yigirma olti yoshli chilangar Jon Xorner joriy oyning 22-sida grafinya Morkarning zargarlik qutisidan moviy yoqut nomi bilan mashhur qimmatbaho toshni o‘g‘irlaganlikda ayblanib sudga keltirildi. Mehmonxonaning katta xizmatchisi Jeyms Rayder ko‘rsatma berib, o‘g‘irlik sodir bo‘lgan kuni Xornerni kamin panjarasining bo‘shab qolgan ikkinchi sterjenini kavsharlashi uchun grafinya Morkarning kiyinish xonasiga olib chiqqanini aytdi. U bir muddat Xorner bilan birga qolgan, ammo oxiri uni chaqirib ketishgan. Qaytib kelganida Xorner g‘oyib bo‘lgani, byuro kuch bilan ochilgani, keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, grafinya o‘z javohirini saqlaydigan kichkina saxtiyon qutichaning oyna stol ustida bo‘sh yotganini ko‘rgan. Rayder darhol xavotir ko‘targan va Xorner o‘sha kuni kechqurun hibsga olingan; ammo tosh na uning yonidan, na xonalaridan topilmagan. Grafinyaning xizmatkori Ketrin Kyusak o‘g‘irlik aniqlanganda Rayderning dahshat bilan qichqirganini eshitganini va xonaga yugurib kirib, vaziyatni oldingi guvoh ta’riflagandek holda ko‘rganini aytdi. B bo‘limidan inspektor Bradstrit Xornerning hibsga olinishi haqida ko‘rsatma berdi; u qattiq qarshilik ko‘rsatgan va o‘zining aybsizligini eng qat’iy so‘zlar bilan ta’kidlagan. Mahbusning ilgari o‘g‘irlik uchun sudlangani haqida dalil keltirilgani sababli, sudya ishni qisqa tartibda ko‘rib chiqishdan bosh tortib, uni assizlar sudiga yubordi. Sud jarayonida qattiq hayajon alomatlarini ko‘rsatgan Xorner yakunda hushidan ketdi va sud zalidan olib chiqildi».

— Hm! Politsiya sudi haqida shu, — dedi Xolms o‘ychanlik bilan gazetani chetga uloqtirarkan. — Endi biz yechishimiz kerak bo‘lgan savol — bir uchida talon-taroj qilingan zargarlik qutisi, boshqa uchida Tottenxem-Kort-roudagi g‘ozning jig‘ildoni bo‘lgan voqealar zanjiri. Ko‘ryapsizmi, Uotson, bizning kichik xulosalarimiz to‘satdan ancha muhimroq va kamroq begunoh tus oldi. Mana tosh; tosh g‘ozdan chiqdi, g‘oz esa mister Genri Beykerdan — men sizni zeriktirgan yomon shlyapa va boshqa barcha xususiyatlar egasi bo‘lgan janobdan kelgan. Shuning uchun endi biz bu janobni topish va bu kichik sirda qanday rol o‘ynaganini aniqlashga jiddiy kirishishimiz kerak. Buning uchun avval eng oddiy vositalarni sinab ko‘rishimiz kerak, ular esa, shubhasiz, barcha kechki gazetalarda e’lon berishdan iborat. Agar bu natija bermasa, boshqa usullarga murojaat qilaman.

— Nima deb yozasiz?

— Menga qalam va anavi qog‘oz parchasini bering. Xo‘sh, mana: «Gudj-strit burchagida g‘oz va qora kigiz shlyapa topildi. Mister Genri Beyker ularni bugun kechqurun soat 6:30 da Beyker-strit, 221B-uyga murojaat qilib olishi mumkin». Bu aniq va qisqa.

— Juda. Lekin u buni ko‘rarmikan?

— Albatta, u gazetalarni kuzatib boradi, chunki kambag‘al odam uchun bu og‘ir yo‘qotish. U oynani sindirib qo‘ygan baxtsizligidan va Petersonning yaqinlashib kelayotganidan shunchalik qo‘rqib ketgan ediki, qochishdan boshqa hech narsa haqida o‘ylamagan, lekin shundan beri qushini tashlab yuborishiga sabab bo‘lgan o‘sha turtkidan achchiq pushaymon bo‘lgan bo‘lsa kerak. Yana, ismining tilga olinishi ham uning e’lonni ko‘rishiga sabab bo‘ladi, chunki uni taniydigan har kim e’tiborini bunga qaratadi. Mana, Peterson, reklama agentligiga yugurib boring va buni kechki gazetalarga bersin.

— Qaysilariga, ser?

— O, «Glob», «Star», «Pall-Mall», «Sent-Jeyms gazetasi», «Kechki yangiliklar», «Standart», «Exo» va xayolingizga kelgan boshqalariga.

— Xo‘p, ser. Bu tosh-chi?

— A, ha, toshni o‘zimda saqlayman. Rahmat. Aytgancha, Peterson, qaytishda bitta g‘oz sotib olib, shu yerda qoldiring, chunki bu janobga sizning oilangiz hozir yeb turgan g‘oz o‘rniga beradigan bitta g‘ozimiz bo‘lishi kerak.

Kuryer ketgach, Xolms toshni olib, yorug‘likka tutdi.

— Go‘zal narsa, — dedi u. — Qarang, qanday yaltirab, chaqnab turibdi. Albatta, u jinoyatning o‘zagi va markazi. Har qanday yaxshi tosh shunday. Ular shaytonning sevimli xo‘rakchalari. Kattaroq va qadimiyroq javohirlarda har bir qirra bir qonli qilmishni ifodalashi mumkin. Bu tosh hali yigirma yoshga ham to‘lmagan. U janubiy Xitoyda Amoy daryosi qirg‘og‘idan topilgan va yoqutning barcha xususiyatlariga ega ekani bilan ajralib turadi, faqat rangi qip-qizil emas, ko‘k tusda. Yoshligiga qaramay, uning allaqachon dahshatli tarixi bor. Bu bor-yo‘g‘i qirq gran — ikki yarim grammcha keladigan kristallangan ko‘mir uchun ikki qotillik, bir marta kislota sepish, bir o‘z joniga qasd qilish va bir necha o‘g‘irlik sodir bo‘lgan. Kim o‘ylabdi, shunday chiroyli o‘yinchoq dorga va qamoqxonaga odam yetkazib beruvchi bo‘ladi deb? Hozir uni po‘lat qutimga qulflab qo‘yaman va grafinyaga tosh bizda ekanini aytib, xat yozaman.

— Sizningcha, bu Xorner aybsizmi?

— Aytolmayman.

— Xo‘sh, unda boshqasi, Genri Beykerning bu ishga biror aloqasi bor deb o‘ylaysizmi?

— Menimcha, Genri Beyker mutlaqo begunoh odam bo‘lishi ehtimoli ancha katta, u ko‘tarib ketayotgan qushi yaxlit oltindan yasalganidan ham ancha qimmatroq ekanini xayoliga ham keltirmagan. Biroq agar e’lonimizga javob bo‘lsa, buni juda oddiy sinov bilan aniqlayman.

— Unda shu vaqtgacha hech narsa qila olmaysizmi?

— Hech narsa.

— Bunday holda men bemorlarimni ko‘rishni davom ettiraman. Lekin siz aytgan vaqtda kechqurun qaytib kelaman, chunki bunday chigal ishning yechimini ko‘rishni istayman.

— Sizni ko‘rishdan juda xursand bo‘laman. Soat yettida kechki ovqat qilaman. Menimcha, loyxo‘rak bor. Aytgancha, so‘nggi voqealarni hisobga olsak, missis Xadsondan uning jig‘ildonini tekshirib ko‘rishni so‘rashim kerak shekilli.

Bir bemor bilan ushlanib qolib, Beyker-stritga yana kelganimda soat oltidan yarim o‘tgan edi. Uyga yaqinlashganimda eshik ustidagi yarim doira derazadan tushayotgan yorug‘ yarim doirada shotlandcha qalpoq kiygan, paltosini iyagigacha tugmalab olgan baland bo‘yli bir odam kutib turganini ko‘rdim. Men yetib kelishim bilan eshik ochildi va bizni birga Xolmsning xonasiga olib chiqishdi.

— Mister Genri Beyker bo‘lsangiz kerak, — dedi u kreslodan turib va mehmonini o‘zi osongina qabul qila oladigan samimiy xushmuomalalik bilan kutib olib. — Iltimos, kamin yonidagi mana bu stulga o‘tiring, mister Beyker. Kecha sovuq, ko‘ryapmanki, qon aylanishingiz qishdan ko‘ra yozga ko‘proq moslashgan. A, Uotson, ayni vaqtida keldingiz. Bu sizning shlyapangizmi, mister Beyker?

— Ha, ser, bu shubhasiz mening shlyapam.

U yelkalari dumaloq, boshi katta, keng, aqlli yuzi uchli, oq oralagan qo‘ng‘ir soqolga tutashgan yirik odam edi. Burni va yonoqlaridagi qizillik, uzatilgan qo‘lining biroz titrashi Xolmsning uning odatlari haqidagi taxminini eslatdi. Uning zang bosgan qora syurtuki old tomondan to‘liq tugmalangan, yoqasi ko‘tarilgan edi; ozg‘in bilaklari yengidan manjet yoki ko‘ylak belgisi ko‘rinmagan holda chiqib turardi. U so‘zlarini ehtiyotkorlik bilan tanlab, sekin, uzuq-yuluq gapirardi va umuman taqdir jabr ko‘rsatgan bilimdon, adabiyot ahli taassurotini qoldirardi.

— Biz bu narsalarni bir necha kundan beri saqlab turibmiz, — dedi Xolms, — chunki sizdan manzilingiz ko‘rsatilgan e’lon kutgan edik. Hozir nega e’lon bermaganingizni tushunolmay turibman.

Mehmonimiz biroz uyalgandek kulib qo‘ydi.

— Shillinglar menda avvalgidek ko‘p emas, — dedi u. — Menga hujum qilgan bezorilar to‘dasi shlyapamni ham, qushni ham olib ketgan, deb shubha qilmagandim. Ularni qaytarib olishga umidsiz urinish uchun yana pul sarflashni istamadim.

— Juda tabiiy. Aytgancha, qushga kelsak, biz uni yeyishga majbur bo‘ldik.

— Yeyishga!

Mehmonimiz hayajondan stuldan yarim ko‘tarildi.

— Ha, agar shunday qilmaganimizda, u hech kimga foyda keltirmasdi. Lekin bufet ustidagi taxminan bir xil vazndagi, mutlaqo yangi bu boshqa g‘oz ham sizning maqsadingizga xuddi shunday javob beradi, deb o‘ylayman?

— O, albatta, albatta, — javob berdi mister Beyker yengil nafas olib.

— Albatta, bizda hali o‘zingizning qushingizning patlari, oyoqlari, jig‘ildoni va hokazolar bor, agar istasangiz...

Odam maza qilib kulib yubordi.

— Ular sarguzashtimning yodgorligi sifatida menga foydali bo‘lishi mumkin, — dedi u, — lekin bundan tashqari marhum tanishimning sochilgan a’zolari menga qanday foyda keltirishini tasavvur qila olmayman. Yo‘q, ser, menimcha, ruxsatingiz bilan, e’tiborimni bufet ustida ko‘rib turgan ajoyib qushga qaratish bilan cheklanaman.

Sherlok Xolms yelkalarini biroz qisib, menga keskin qarab qo‘ydi.

— Unda mana shlyapangiz, mana qushingiz, — dedi u. — Aytgancha, avvalgisini qayerdan olganingizni aytib bersangiz, sizni zeriktirmasmikan? Men biroz parranda ishqibozi, bundan yaxshiroq boqilgan g‘ozni kamdan-kam ko‘rganman.

— Albatta, ser, — dedi Beyker o‘rnidan turib, yangi qo‘lga kiritgan mulkini qo‘ltig‘iga qistirarkan. — Muzey yaqinidagi «Alfa» qovoqxonasiga tez-tez boradigan bir nechtamiz bor — kunduzi bizni muzeyning o‘zida topish mumkin, tushunasiz. Bu yil yaxshi xo‘jayinimiz, Uindigeyt ismli kishi, g‘oz klubi tashkil qildi, unga ko‘ra har hafta bir necha pens to‘lab, har birimiz Rojdestvoda bittadan qush olishimiz kerak edi. Penslarim o‘z vaqtida to‘landi, qolgani sizga ma’lum. Sizdan juda minnatdorman, ser, chunki shotlandcha qalpoq na yoshimga, na vazminligimga mos keladi.

U kulgili savlat bilan ikkalamizga tantanavor ta’zim qildi va yo‘liga ravona bo‘ldi.

— Mister Genri Beyker haqida shu, — dedi Xolms uning ortidan eshikni yopgach. — U bu ish haqida mutlaqo hech narsa bilmasligi aniq. Qorningiz ochmi, Uotson?

— Unchalik emas.

— Unda taklif qilaman: kechki ovqatimizni kechroqqa qoldiraylik va iz hali sovimasdan uning ortidan tushaylik.

— Albatta.

Tun izg‘irinli edi, shuning uchun plashlarimizni kiyib, bo‘ynimizga sharf o‘radik. Tashqarida bulutsiz osmonda yulduzlar sovuq yiltillar, o‘tkinchilarning nafasi xuddi to‘pponcha o‘qlaridek tutun bo‘lib chiqardi. Shifokorlar mahallasi — Uimpol-strit, Xarli-strit bo‘ylab, keyin Uigmor-strit orqali Oksford-stritga yo‘l olganimizda qadam tovushlarimiz baland va aniq jaranglardi. Chorak soatdan keyin Blumsberida, Xolbornga tushadigan ko‘chalardan birining burchagidagi kichkina qovoqxona — «Alfa»da edik. Xolms alohida xona eshigini itarib ochdi va qip-qizil yuzli, oq fartukli xo‘jayindan ikki krujka pivo buyurdi.

— Agar pivongiz g‘ozlaringizdek yaxshi bo‘lsa, a’lo bo‘lishi kerak, — dedi u.

— Mening g‘ozlarim! — Odam hayron bo‘lganga o‘xshardi.

— Ha. Bundan yarim soat oldin g‘oz klubingiz a’zosi mister Genri Beyker bilan gaplashdim.

— A! Ha, tushundim. Lekin bilasizmi, ser, ular bizning g‘ozlarimiz emas.

— Shunday deng! Unda kimniki?

— Xo‘sh, men ikki o‘n ikkitasini Kovent-Gardendagi bir sotuvchidan olganman.

— Rostdanmi? Ulardan ba’zilarini taniyman. Qaysi biri edi?

— Uning ismi Brekinrij.

— A! Uni tanimayman. Xo‘p, salomatligingiz uchun, xo‘jayin, uyingizga baraka tilayman. Xayrli tun.

— Endi mister Brekinrijga, — davom etdi u biz ayozli havoga chiqqanimizda paltosining tugmalarini qadab. — Esda tuting, Uotson, garchi bu zanjirning bir uchida g‘ozdek oddiy narsa tursa ham, boshqa uchida, agar uning aybsizligini isbotlay olmasak, albatta yetti yillik katorga jazosini oladigan odam turibdi. Ehtimol, tergovimiz faqat uning aybini tasdiqlar; lekin har holda, bizda politsiya o‘tkazib yuborgan va g‘alati bir tasodif qo‘limizga topshirgan tergov yo‘nalishi bor. Keling, uni oxirigacha kuzatib boraylik. Qani, yuzlar janubga, tez qadam bilan olg‘a!

Biz Xolbornni kesib o‘tib, Endell-strit bo‘ylab tushdik va qashshoq mahallalarning ilonizi ko‘chalari orqali Kovent-Garden bozoriga yetib keldik. Eng katta rastalardan birida Brekinrij nomi yozilgan edi, uning egasi — o‘tkir yuzli, chakka soqollari tartibli qirqilgan, otboqarga o‘xshash bir odam bir bolaga darchalarni yopishda yordam berayotgan edi.

— Xayrli kech. Kecha sovuq, — dedi Xolms.

Sotuvchi bosh irg‘adi va hamrohimga savol nazari bilan qarab qo‘ydi.

— Ko‘ryapmanki, g‘ozlar sotilib bo‘libdi, — davom etdi Xolms bo‘sh marmar peshtaxtalarga ishora qilib.

— Ertaga ertalab beshyuztasini berishim mumkin.

— Bu yaramaydi.

— Unda gaz mash’alasi yonib turgan rastada bir nechtasi bor.

— A, lekin menga sizni tavsiya qilishgan edi.

— Kim?

— «Alfa»ning xo‘jayini.

— A, ha; unga ikki o‘n ikkitasini yuborgan edim.

— Ajoyib qushlar ekan. Xo‘sh, ularni qayerdan olgansiz?

Hayratimga, bu savol sotuvchining g‘azabini qo‘zg‘atdi.

— Qarang-chi, mister, — dedi u boshini qiyshaytirib, qo‘llarini beliga tirab, — nimaga shama qilyapsiz? To‘g‘risini ayting.

— Yetarlicha to‘g‘ri aytyapman. «Alfa»ga yetkazib bergan g‘ozlaringizni sizga kim sotganini bilmoqchiman.

— Unda aytmayman. Mana!

— O, bu muhim masala emas; lekin nega bunday arzimas narsaga shunchalik qizishganingizni tushunmayapman.

— Qizishgan! Agar siz ham menchalik bezor qilinsangiz, ehtimol, siz ham shunday qizishardingiz. Yaxshi mol uchun yaxshi pul to‘lasam, ish shu bilan tugashi kerak; lekin «G‘ozlar qayerda?», «G‘ozlarni kimga sotdingiz?», «G‘ozlar uchun qancha olasiz?» Ular haqida ko‘tarilgan shov-shuvni eshitsangiz, dunyoda faqat shu g‘ozlar bor deb o‘ylaysiz.

— Xo‘sh, surishtirib yurgan boshqa odamlar bilan hech qanday aloqam yo‘q, — dedi Xolms beparvolik bilan. — Agar aytmasangiz, garov bekor bo‘ladi, vassalom. Lekin men parranda masalasida doim o‘z fikrimni pul tikib himoya qilishga tayyorman, men yegan qush qishloqda boqilgan, deb besh funt tikkanman.

— Unda besh funtingizdan ayrildingiz, chunki u shaharda boqilgan, — dedi sotuvchi keskin.

— Hech ham unday emas.

— Men shunday deyapman.

— Ishonmayman.

— Bolaligimdan beri ular bilan ishlab kelayotgan mendan parrandani yaxshiroq bilaman deb o‘ylaysizmi? Sizga aytyapman, «Alfa»ga ketgan o‘sha qushlarning hammasi shaharda boqilgan.

— Bunga meni hech qachon ishontira olmaysiz.

— Unda garov o‘ynaysizmi?

— Bu shunchaki pulingizni olish bo‘ladi, chunki haq ekanimni bilaman. Lekin o‘jar bo‘lmaslikni o‘rgatish uchungina siz bilan bir soverenga garov o‘ynayman.

Sotuvchi yovuz kulib qo‘ydi.

— Daftarlarni olib kel, Bill, — dedi u.

Kichkina bola bitta kichkina, yupqa daftar va orqasi yog‘lanib ketgan bitta katta daftarni olib kelib, ikkalasini osilib turgan chiroq ostiga qo‘ydi.

— Xo‘sh, mister O‘zigabino, — dedi sotuvchi, — men g‘ozlarim tugadi deb o‘ylagandim, lekin men gapimni tugatgunimcha do‘konimda hali bitta g‘oz qolganini ko‘rasiz. Bu kichkina daftarni ko‘ryapsizmi?

— Xo‘sh?

— Bu men mol oladigan odamlarning ro‘yxati. Ko‘ryapsizmi? Mana, bu sahifada qishloqliklar, ismlaridan keyingi raqamlar esa ularning hisoblari katta daftarning qaysi sahifasida ekanini ko‘rsatadi. Endi qarang! Qizil siyoh bilan yozilgan bu boshqa sahifani ko‘ryapsizmi? Bu mening shahardagi yetkazib beruvchilarim ro‘yxati. Endi mana bu uchinchi ismga qarang. Uni menga ovoz chiqarib o‘qing.

— Missis Oukshott, Brikston-roud, 117 — 249, — o‘qidi Xolms.

— Xuddi shunday. Endi buni katta daftardan toping.

Xolms ko‘rsatilgan sahifani ochdi.

— Mana: «Missis Oukshott, Brikston-roud, 117, tuxum va parranda yetkazib beruvchi».

— Xo‘sh, oxirgi yozuv qanday?

— «22-dekabr. Yigirma to‘rtta g‘oz, har biri 7 shilling 6 pensdan».

— Xuddi shunday. Mana sizga. Uning tagida-chi?

— «„Alfa“dan mister Uindigeytga 12 shillingdan sotildi».

— Endi nima deysiz?

Sherlok Xolms qattiq ranjiganga o‘xshardi. U cho‘ntagidan bir soveren chiqarib, peshtaxtaga tashladi va so‘z bilan ifodalab bo‘lmaydigan darajada chuqur nafratlangan odamning qiyofasida o‘girildi. Bir necha yard yurgach, u fonar ustuni ostida to‘xtadi va o‘ziga xos, tovushsiz, maza qilib kulib yubordi.

— Chakka soqoli shunday qirqilgan, cho‘ntagidan pushti tusli sport gazetasi chiqib turgan odamni ko‘rsangiz, uni doim garov bilan ilintirishingiz mumkin, — dedi u. — Aytishim mumkinki, agar men uning oldiga yuz funt qo‘yganimda ham, bu odam garovda meni yutyapman degan fikr tufayli bergan ma’lumotchalik to‘liq ma’lumot bermagan bo‘lardi. Xo‘sh, Uotson, menimcha, izlanishimizning oxiriga yaqinlashyapmiz, aniqlanishi kerak bo‘lgan yagona narsa — bu missis Oukshottning oldiga bugun kechqurun borishimiz kerakmi yoki buni ertaga qoldirishimiz kerakmi. Anavi qovog‘i soliq odamning gaplaridan ayonki, bu ish bilan bizdan boshqa ham qiziqayotganlar bor, men esa...

Uning gapini biz hozirgina tark etgan rastadan to‘satdan ko‘tarilgan baland shovqin bo‘lib qo‘ydi. O‘girilib qarasak, osilib turgan chiroq tushirgan sariq yorug‘ doiraning o‘rtasida kalamush yuzli kichkina bir odam turar, sotuvchi Brekinrij esa rastasining eshigida turib, bukchayib qolgan bu odamga mushtlarini shiddat bilan silkitardi.

— Sendan ham, g‘ozlaringdan ham to‘ydim, — deb baqirdi u. — Hammang birga jahannamga ketsang edi. Agar yana bema’ni gaplaring bilan meni bezor qilgani kelsang, itni qo‘yib yuboraman. Missis Oukshottni bu yerga olib kel, unga javob beraman, lekin senga bunda nima bor? G‘ozlarni sendan sotib olganmidim?

— Yo‘q; lekin baribir ulardan biri meniki edi, — dedi kichkina odam ingrab.

— Unda uni missis Oukshottdan so‘ra.

— U sizdan so‘rashimni aytdi.

— Menga baribir, xohlasang Prussiya qirolidan so‘ra. To‘ydim bundan. Yo‘qol bu yerdan!

U shiddat bilan oldinga otildi va so‘rovchi zulmat ichiga sirg‘alib g‘oyib bo‘ldi.

— Ha! Bu bizni Brikston-roudga borishdan qutqarishi mumkin, — deb shivirladi Xolms. — Men bilan yuring, bu odamdan nima chiqarish mumkinligini ko‘ramiz.

Hamrohim yonib turgan rastalar atrofida bekor aylanib yurgan odamlarning tarqoq to‘dalari orasidan katta-katta qadamlar bilan o‘tib, kichkina odamga tezda yetib oldi va uning yelkasiga tegdi. U sakrab o‘girildi va men gaz yorug‘ida uning yuzidan bor rang qochib ketganini ko‘rdim.

— Kimsiz? Nima istaysiz? — so‘radi u titroq ovozda.

— Meni kechirasiz, — dedi Xolms muloyimlik bilan, — lekin hozirgina sotuvchiga bergan savollaringizni eshitib qoldim. Menimcha, sizga yordam bera olardim.

— Sizmi? Kimsiz o‘zi? Bu ish haqida qanday bilishingiz mumkin?

— Mening ismim Sherlok Xolms. Boshqalar bilmagan narsani bilish — mening ishim.

— Lekin bu haqda hech narsa bilishingiz mumkin emas-ku?

— Kechirasiz, men bu haqda hamma narsani bilaman. Siz Brikston-roudlik missis Oukshott Brekinrij ismli sotuvchiga sotgan, u o‘z navbatida «Alfa»dan mister Uindigeytga, u esa mister Genri Beyker a’zo bo‘lgan klubiga sotgan g‘ozlarni izlayapsiz.

— Oh, ser, siz men uchrashishni orzu qilgan odamning o‘zisiz, — deb xitob qildi kichkina odam qo‘llarini cho‘zib, barmoqlari titrab. — Bu ish meni qanchalik qiziqtirishini sizga tushuntirib berolmayman.

Sherlok Xolms o‘tib ketayotgan to‘rt g‘ildirakli izvoshni to‘xtatdi.

— Bunday holda buni shamol esib turgan bu bozor maydonida emas, shinam xonada muhokama qilganimiz ma’qul, — dedi u. — Lekin uzoqqa ketishdan oldin, iltimos, ayting-chi, kimga yordam berish sharafiga muyassar bo‘lyapman?

Odam bir lahza ikkilandi.

— Mening ismim Jon Robinson, — javob berdi u ko‘z qiri bilan qarab.

— Yo‘q, yo‘q, haqiqiy ismingiz, — dedi Xolms shirin ohangda. — Soxta ism bilan ish ko‘rish doim noqulay.

Notanish odamning oppoq yonoqlariga qizillik yugurdi.

— Xo‘p, unda, — dedi u, — mening haqiqiy ismim Jeyms Rayder.

— Aynan shunday. «Kosmopoliten» mehmonxonasining katta xizmatchisi. Marhamat, izvoshga chiqing, tez orada sizga bilmoqchi bo‘lgan hamma narsani aytib bera olaman.

Kichkina odam xuddi kutilmagan boylik yoki halokat yoqasida turganini bilmayotgan odamdek yarim qo‘rquv, yarim umid bilan goh menga, goh Xolmsga qarab turdi. Keyin u izvoshga chiqdi va yarim soatdan so‘ng biz Beyker-stritdagi mehmonxonaga qaytdik. Yo‘l davomida hech narsa deyilmadi, ammo yangi hamrohimizning baland, ingichka nafas olishi, qo‘llarini goh siqib, goh bo‘shatishi uning ichidagi asabiy zo‘riqishdan darak berardi.

— Mana keldik! — dedi Xolms quvnoq ohangda, biz birin-ketin xonaga kirarkanmiz. — Bunday havoda olov juda o‘rinli ko‘rinadi. Sovqotganga o‘xshaysiz, mister Rayder. Iltimos, to‘qima kresloga o‘tiring. Sizning bu kichik ishingizni hal qilishdan oldin shippaklarimni kiyib olay. Xo‘sh, endi! Siz o‘sha g‘ozlarga nima bo‘lganini bilmoqchisizmi?

— Ha, ser.

— To‘g‘rirog‘i, menimcha, o‘sha g‘ozga. Sizni qiziqtirgan bitta qush edi, deb o‘ylayman — oq, dumida qora yo‘l-yo‘l chiziq bor.

Rayder hayajondan titrab ketdi.

— Oh, ser, — deb xitob qildi u, — u qayerga ketganini ayta olasizmi?

— Bu yerga keldi.

— Bu yerga?

— Ha, u juda ajoyib qush bo‘lib chiqdi. Uning bilan qiziqayotganingizga hayron emasman. U o‘lganidan keyin tuxum qo‘ydi — hech qachon ko‘rilmagan eng go‘zal, eng yorqin kichkina ko‘k tuxum. U mana shu yerda, mening muzeyimda.

Mehmonimiz gandiraklab o‘rnidan turdi va o‘ng qo‘li bilan kamin tokchasiga yopishdi. Xolms po‘lat qutisini ochib, sovuq, yorqin, ko‘p nurli shu’la sochib yulduzdek porlab turgan moviy yoqutni ko‘tarib ko‘rsatdi. Rayder uni o‘zimniki deyishini ham, tan olmasligini ham bilmay, tortishgan yuz bilan unga tikilib turdi.

— O‘yin tugadi, Rayder, — dedi Xolms xotirjam. — O‘zingizni tuting, bo‘lmasa olovga yiqilasiz! Uni kreslosiga qaytarishga yordam bering, Uotson. Uning jinoyatni jazosiz qilishga qoni yetmaydi. Unga bir qultum konyak bering. Mana! Endi biroz odamga o‘xshab qoldi. Qanday qisqichbaqacha-ya, rostdan ham!

U bir lahza gandiraklab, yiqilishiga oz qolgan edi, ammo konyak yonoqlariga ozgina rang olib keldi va u ayblovchisiga qo‘rqib ketgan ko‘zlari bilan tikilib o‘tirdi.

— Qo‘limda deyarli har bir halqa va menga kerak bo‘lishi mumkin bo‘lgan barcha dalillar bor, shuning uchun menga aytishingiz kerak bo‘lgan narsa oz. Shunday bo‘lsa-da, ishni to‘liq qilish uchun o‘sha ozgina narsani ham oydinlashtirib olgan ma’qul. Siz, Rayder, grafinya Morkarning bu moviy toshi haqida eshitgan edingizmi?

— Bu haqda menga Ketrin Kyusak aytgan edi, — dedi u xirillagan ovozda.

— Tushunarli — xonim janoblarining xizmatkori. Xo‘sh, osongina qo‘lga kiritiladigan to‘satdan boylik vasvasasi sizdan oldin sizdan yaxshiroq odamlarga ham og‘irlik qilgani kabi, sizga ham og‘irlik qildi; lekin siz qo‘llagan vositalarda unchalik vijdonli bo‘lmadingiz. Menimcha, Rayder, sizda juda ajoyib yovuz odam bo‘lish qobiliyati bor. Siz bu chilangar Xornerning ilgari shunga o‘xshash ishga aralashganini va shubha osongina unga tushishini bilardingiz. Xo‘sh, keyin nima qildingiz? Siz va sherigingiz Kyusak xonimning xonasida qandaydir kichik ish chiqardingiz va aynan unga odam yuborilishini uyushtirdingiz. Keyin, u ketgach, zargarlik qutisini talon-taroj qildingiz, xavotir ko‘tardingiz va bu baxtsiz odamni hibsga oldirdingiz. Keyin esa siz...

Rayder to‘satdan gilam ustiga o‘zini tashladi va hamrohimning tizzalariga yopishdi.

— Xudo haqqi, rahm qiling! — deb chinqirdi u. — Otamni o‘ylang! Onamni o‘ylang! Bu ularning yuragini yorib yuboradi. Men ilgari hech qachon yomon yo‘lga kirmaganman! Endi hech qachon kirmayman. Qasam ichaman. Muqaddas kitob ustida qasam ichaman. Oh, buni sudga olib chiqmang! Xudo haqqi, olib chiqmang!

— Kreslongizga qayting! — dedi Xolms qattiq ohangda. — Hozir yerga yotib, emaklash yaxshi, lekin o‘zi hech narsa bilmagan jinoyat uchun sud kursisida o‘tirgan bechora Xorner haqida juda kam o‘yladingiz.

— Men qochib ketaman, mister Xolms. Mamlakatni tark etaman, ser. Shunda unga qarshi ayblov barbod bo‘ladi.

— Hm! Bu haqda gaplashamiz. Endi esa keyingi pardaning haqqoniy bayonini eshitaylik. Tosh g‘ozning ichiga qanday tushdi va g‘oz ochiq bozorga qanday tushib qoldi? Bizga haqiqatni ayting, chunki najotingizning yagona umidi shunda.

Rayder qaqrab ketgan lablarini tili bilan yaladi.

— Sizga hammasini qanday bo‘lgan bo‘lsa, shunday aytib beraman, ser, — dedi u. — Xorner hibsga olingach, menga toshni olib darhol jo‘nab qolganim ma’qul tuyuldi, chunki politsiya qaysi daqiqada meni va xonamni tintuv qilishni o‘ylab qolishini bilmasdim. Mehmonxonada u xavfsiz bo‘ladigan joy yo‘q edi. Men go‘yo biror topshiriq bilan chiqqandek tashqariga chiqdim va opamning uyiga yo‘l oldim. U Oukshott ismli odamga turmushga chiqqan va Brikston-roudda yashab, bozor uchun parranda boqardi. U yerga yetib borguncha yo‘lda uchragan har bir odam menga politsiyachi yoki detektivdek tuyuldi; tun sovuq bo‘lishiga qaramay, Brikston-roudga yetib borgunimcha yuzimdan ter oqib tushardi. Opam menga nima bo‘lganini, nega bunchalik oqarib ketganimni so‘radi; lekin men unga mehmonxonadagi javohir o‘g‘irligidan xafa bo‘lganimni aytdim. Keyin orqa hovliga chiqib, trubka chekdim va nima qilsam yaxshi bo‘larkin, deb o‘yladim.

Bir vaqtlar Modsli degan do‘stim bo‘lardi, u yomon yo‘lga kirib ketgan va hozirgina Pentonvil qamoqxonasida muddatini o‘tab chiqqan edi. Bir kuni u men bilan uchrashib qolib, o‘g‘rilarning usullari, o‘g‘irlagan narsalaridan qanday qutulishlari haqida gapirib qolgan edi. Uning menga sodiq qolishini bilardim, chunki u haqda bir-ikkita narsa bilardim; shuning uchun to‘g‘ri u yashaydigan Kilbernga borib, uni sirdosh qilishga qaror qildim. U menga toshni qanday qilib pulga aylantirishni ko‘rsatardi. Lekin unga xavfsiz qanday yetib boraman? Mehmonxonadan kelayotganimda chekkan azoblarimni esladim. Istalgan daqiqada meni ushlab, tintuv qilishlari mumkin edi, tosh esa jiletimning cho‘ntagida bo‘lardi. O‘sha paytda devorga suyanib, oyoqlarim atrofida lapanglab yurgan g‘ozlarga qarab turgan edim, to‘satdan miyamga bir fikr keldi, u menga hali dunyoga kelgan eng zo‘r detektivni ham qanday yengishim mumkinligini ko‘rsatdi.

Opam bir necha hafta oldin menga Rojdestvo sovg‘asi uchun g‘ozlaridan birini tanlab olishim mumkinligini aytgan edi, uning doim so‘zida turishini bilardim. Men g‘ozimni hozir olaman va toshimni uning ichida Kilbernga olib boraman. Hovlida kichkina shiypon bor edi, men qushlardan birini — oq, dumi yo‘l-yo‘l, katta, chiroyli g‘ozni o‘sha shiyponning orqasiga haydadim. Uni ushlab, tumshug‘ini ochdim va toshni barmog‘im yetguncha uning tomog‘iga tiqdim. Qush yutindi va men toshning qizilo‘ngachdan o‘tib, jig‘ildoniga tushganini his qildim. Lekin jonivor qanot qoqib, tipirchiladi, opam esa nima bo‘layotganini bilish uchun chiqib keldi. Men u bilan gaplashish uchun o‘girilganimda, maxluq qo‘limdan chiqib ketdi va boshqalar orasiga patillab qochib ketdi.

«Bu qush bilan nima qilyapsan, Jem?» — dedi u.

«Xo‘sh, — dedim men, — Rojdestvoga bittasini berishingni aytgan eding, qaysi biri semizroq ekan deb paypaslab ko‘ryapman».

«E, — dedi u, — biz seniki uchun bittasini ajratib qo‘yganmiz — Jemning qushi deymiz uni. Ana u yerdagi katta oq g‘oz. Ular yigirma oltita: bittasi senga, bittasi bizga va ikki o‘n ikkitasi bozorga».

«Rahmat, Meggi, — dedim men, — lekin agar senga baribir bo‘lsa, hozirgina ushlab turgan o‘sha g‘ozni olsam deyman».

«Boshqasi rosa uch funt og‘irroq, — dedi u, — biz uni ataylab sen uchun boqqanmiz».

«Mayli. Men boshqasini olaman, hozir olib ketaman», — dedim men.

«E, o‘zing bilasan, — dedi u biroz ranjib. — Qaysi birini istaysan unda?»

«Anavi oq, dumi yo‘l-yo‘l, to‘daning o‘rtasidagisini».

«E, mayli. So‘yib, olib ket».

Xullas, men u aytgandek qildim, mister Xolms, va qushni Kilberngacha ko‘tarib bordim. Do‘stimga nima qilganimni aytdim, chunki u bunday narsani aytish oson bo‘lgan odam edi. U nafasi qaytguncha kuldi, biz pichoq olib, g‘ozni yorib ko‘rdik. Yuragim suv bo‘lib ketdi, chunki toshdan nom-nishon yo‘q edi va men qandaydir dahshatli xato sodir bo‘lganini angladim. Qushni tashlab, opamnikiga yugurib qaytdim va orqa hovliga shoshildim. U yerda birorta ham qush ko‘rinmasdi.

«Ularning hammasi qani, Meggi?» — deb qichqirdim men.

«Sotuvchiga ketdi, Jem».

«Qaysi sotuvchiga?»

«Kovent-Gardendagi Brekinrijga».

«Lekin yana dumi yo‘l-yo‘l g‘oz bormidi, — so‘radim men, — men tanlagandek?»

«Ha, Jem; ikkita dumi yo‘l-yo‘l g‘oz bor edi, ularni hech qachon bir-biridan ajrata olmasdim».

Xo‘sh, unda, albatta, hammasini tushundim va oyoqlarim ko‘targanicha bu Brekinrijning oldiga yugurdim; lekin u hammasini darhol sotib yuborgan ekan va ular qayerga ketgani haqida bir og‘iz ham gapirmadi. Bugun kechqurun uni o‘zingiz eshitdingiz. Xullas, u menga doim shunday javob berib kelgan. Opam meni aqldan ozyapti deb o‘ylaydi. Ba’zan o‘zim ham shunday deb o‘ylayman. Endi esa... endi esa men nomim uchun sotgan boylikka qo‘l ham tekkizmay, tamg‘a bosilgan o‘g‘riga aylandim. Xudo, o‘zing yordam ber! Xudo, o‘zing yordam ber!

U yuzini qo‘llariga yashirib, titrab-qaqshab yig‘lab yubordi.

Uzoq sukunat cho‘kdi, uni faqat uning og‘ir nafas olishi va Sherlok Xolms barmoq uchlarining stol chetiga bir maromda taqillashi buzib turardi. Keyin do‘stim o‘rnidan turdi va eshikni lang ochdi.

— Yo‘qoling! — dedi u.

— Nima, ser! Oh, xudo sizni yorlaqasin!

— Boshqa gap kerak emas. Yo‘qoling!

Boshqa gap kerak ham emas edi. Shoshilinch harakat, zinada taraq-turuq, eshikning gursillab yopilishi va ko‘chadan yugurayotgan qadamlarning aniq tovushi eshitildi.

— Axir, Uotson, — dedi Xolms qo‘lini loy trubkasiga cho‘zarkan, — politsiya meni ularning kamchiliklarini to‘ldirish uchun yollamagan. Agar Xorner xavf ostida bo‘lganida, boshqa gap edi; lekin bu odam unga qarshi guvohlik bermaydi va ish barbod bo‘lishi muqarrar. Ehtimol, men jinoyatni yengillashtiryapman, lekin bir jonni qutqarayotgan bo‘lishim ham mumkin. Bu odam endi yomon yo‘lga kirmaydi; u juda qattiq qo‘rqib ketdi. Uni hozir qamoqqa yuborsangiz, butun umrga qamoqxona qushiga aylantirasiz. Bundan tashqari, hozir kechirimlilik fasli. Tasodif yo‘limizga juda g‘alati va qiziq jumboqni chiqardi, uning yechimi esa o‘zi mukofot. Agar qo‘ng‘iroqni chalish iltifotini ko‘rsatsangiz, doktor, yana bir tergovni boshlaymiz, unda ham asosiy rolni qush o‘ynaydi.