So‘nggi sakkiz yil davomida do‘stim Sherlok Xolmsning usullarini o‘rganib chiqqan yetmishdan ortiq ishim haqidagi yozuvlarimni ko‘zdan kechirarkanman, ular orasida ko‘plab fojiali, ba’zi kulgili, juda ko‘pi shunchaki g‘alati ishlarni topaman, ammo birortasi ham oddiy emas; chunki u boylik orttirish uchun emas, balki o‘z san’atiga muhabbat tufayli ishlagani sababli, g‘ayrioddiy, hatto xayoliy tomonga og‘maydigan birorta tergovga qo‘l urmasdi. Biroq bu xilma-xil ishlarning hech biri Surreydagi mashhur Stok-Moranlik Roylottlar oilasi bilan bog‘liq ishchalik g‘alati xususiyatlarga ega bo‘lganini eslay olmayman. Gap borayotgan voqealar Xolms bilan tanishuvimizning ilk kunlarida, Beyker-stritda bo‘ydoq sifatida birga yashayotgan paytimizda sodir bo‘lgan edi. Ehtimol, ularni avvalroq yozib qo‘ygan bo‘lardim, lekin o‘shanda sir saqlashga va’da berilgan edi va men faqat o‘tgan oyda, va’da berilgan xonimning bevaqt vafoti tufayli undan ozod bo‘ldim. Ehtimol, haqiqat endi oshkor bo‘lgani yaxshidir, chunki doktor Grimsbi Roylottning o‘limi haqida keng tarqalgan mish-mishlar borligini bilaman, ular bu ishni haqiqatdan ham dahshatliroq qilib ko‘rsatmoqda.

Bu 1883-yilning aprel oyi boshlarida edi. Bir kuni ertalab uyg‘onsam, Sherlok Xolms to‘liq kiyingan holda karavotim yonida turgan ekan. Odatda u kech turardi, kamin tokchasidagi soat esa bor-yo‘g‘i yettidan chorak o‘tganini ko‘rsatib turgani uchun, men unga biroz hayron bo‘lib, balki biroz norozilik bilan ham ko‘zlarimni pirpiratib qaradim, chunki o‘zim odatlarimga qat’iy rioya qilardim.

— Sizni uyg‘otganim uchun juda afsusdaman, Uotson, — dedi u, — lekin bugun ertalab hammaning qismati shu. Missis Xadsonni uyg‘otishdi, u meni uyg‘otdi, men esa sizni.

— Nima gap o‘zi? Yong‘inmi?

— Yo‘q, mijoz. Aftidan, bir yosh xonim juda hayajonlangan holda kelib, men bilan uchrashishni qat’iy talab qilyapti. U hozir mehmonxonada kutib turibdi. Agar yosh xonimlar ertalabning bu mahalida poytaxt bo‘ylab kezib, uyqudagi odamlarni o‘rnidan turg‘izsa, ular aytmoqchi bo‘lgan narsa juda shoshilinch bo‘lsa kerak, deb o‘ylayman. Agar bu qiziq ish bo‘lib chiqsa, siz, ishonamanki, uni boshidan kuzatib borishni istardingiz. Har holda sizni chaqirib, imkoniyat berishim kerak deb o‘yladim.

— Azizim, buni hech narsa evaziga qo‘ldan chiqarmasdim.

Men uchun Xolmsni kasbiy tergovlarida kuzatib borishdan, unga taqdim etilgan jumboqlarni yechadigan, sezgidek tez, ammo doim mantiqiy asosga tayanadigan xulosalariga qoyil qolishdan kattaroq zavq yo‘q edi. Kiyimlarimni shosha-pisha kiydim va bir necha daqiqadan so‘ng do‘stim bilan mehmonxonaga tushishga tayyor edim. Deraza yonida o‘tirgan qora kiyimli, yuziga qalin to‘r tashlagan bir xonim biz kirganimizda o‘rnidan turdi.

— Xayrli tong, xonim, — dedi Xolms quvnoq ohangda. — Mening ismim Sherlok Xolms. Bu mening yaqin do‘stim va sherigim doktor Uotson, uning oldida xuddi mening oldimdagidek bemalol gapirishingiz mumkin. Ha! Missis Xadson kaminni yoqishni o‘ylab topganidan xursandman. Iltimos, unga yaqinroq o‘tiring, men sizga bir finjon issiq qahva buyuraman, chunki qaltirayotganingizni ko‘rib turibman.

— Meni qaltiratayotgan sovuq emas, — dedi ayol past ovozda, aytilganidek joyini almashtirarkan.

— Unda nima?

— Qo‘rquv, mister Xolms. Dahshat.

U gapirayotib yuzidagi to‘rni ko‘tardi va biz uning chindan ham ayanchli hayajonda ekanini ko‘rdik: yuzi tortishib, kulrang tusga kirgan, ko‘zlari ovlanayotgan qandaydir hayvonnikidek bezovta, qo‘rqib turardi. Qiyofasi va qomati o‘ttiz yoshli ayolnikidek edi, ammo sochiga barvaqt oq oralagan, chehrasi horg‘in va so‘lg‘in edi. Sherlok Xolms uni o‘zining tez, hamma narsani qamrab oladigan nigohlaridan biri bilan ko‘zdan kechirdi.

— Qo‘rqmang, — dedi u tinchlantiruvchi ohangda, oldinga engashib, uning bilagiga sekin urib qo‘yarkan. — Shubham yo‘q, tez orada hammasini joyiga qo‘yamiz. Ko‘ryapmanki, bugun ertalab poyezdda kelibsiz.

— Demak, meni taniysizmi?

— Yo‘q, lekin chap qo‘lqopingiz kaftida qaytish chiptasining ikkinchi yarmini ko‘ryapman. Siz erta yo‘lga chiqqan bo‘lsangiz kerak, lekin stansiyaga yetib borishdan oldin og‘ir yo‘llar bo‘ylab ikki g‘ildirakli yengil aravada ancha yo‘l bosgansiz.

Xonim qattiq seskanib ketdi va hamrohimga dovdirab tikildi.

— Hech qanday sir yo‘q, aziz xonim, — dedi u jilmayib. — Kamzulingizning chap yengi kamida yetti joyda loy sachragan. Dog‘lar mutlaqo yangi. Loyni shunday sachratadigan ikki g‘ildirakli yengil aravadan boshqa ulov yo‘q, u ham faqat siz haydovchining chap tomonida o‘tirganingizdagina shunday bo‘ladi.

— Sababingiz nima bo‘lishidan qat’i nazar, mutlaqo haqsiz, — dedi u. — Uydan soat oltidan oldin chiqdim, Lezerxedga oltidan yigirma daqiqa o‘tganda yetib keldim va Vaterlooga birinchi poyezdda keldim. Ser, men bu zo‘riqishga boshqa chiday olmayman; agar bu davom etsa, aqldan ozaman. Murojaat qiladigan hech kimim yo‘q — mendan xabar oladigan bittagina odam bor, lekin u bechora ham menga unchalik yordam bera olmaydi. Siz haqingizda eshitganman, mister Xolms; siz haqingizda missis Farintoshdan eshitganman, uning og‘ir kunida yordam bergan ekansiz. Manzilingizni ham undan oldim. Oh, ser, menga ham yordam bera olmaysizmi, meni o‘rab olgan quyuq zulmatga hech bo‘lmasa ozgina yorug‘lik tushira olmaysizmi? Hozir xizmatlaringiz uchun haq to‘lash qo‘limdan kelmaydi, lekin bir oy yoki olti haftadan keyin turmushga chiqaman va o‘z daromadimni o‘zim tasarruf qila boshlayman, shunda hech bo‘lmaganda meni noshukr deb o‘ylamaysiz.

Xolms yozuv stoliga o‘girildi va uni ochib, kichkina ishlar daftarini chiqardi-da, unga qaradi.

— Farintosh, — dedi u. — Ha, esladim, bu ish opal toj bilan bog‘liq edi. Menimcha, bu siz bilan tanishmasimizdan oldin bo‘lgan, Uotson. Xonim, sizga faqat shuni ayta olamanki, sizning ishingizga ham dugonangizning ishiga qanday e’tibor bergan bo‘lsam, shunday e’tibor bilan bajonidil kirishaman. Haq to‘lashga kelsak, mening kasbim o‘zi menga mukofot; lekin men qilishim mumkin bo‘lgan har qanday xarajatlarni o‘zingizga qulay paytda qoplashingiz mumkin. Endi esa iltimos, masala bo‘yicha fikr yuritishimizga yordam beradigan hamma narsani oldimizga qo‘ying.

— Afsus! — javob berdi mehmonimiz. — Ahvolimning butun dahshati shundaki, qo‘rquvlarim juda mujmal, shubhalarim esa boshqa birovga arzimas tuyulishi mumkin bo‘lgan mayda narsalarga shu qadar bog‘liqki, hatto men boshqalardan ko‘ra ko‘proq yordam va maslahat kutishga haqli bo‘lgan odam ham bu haqda aytganlarimning hammasiga asabiy ayolning xayolotlari deb qaraydi. U buni aytmaydi, lekin men buni uning tinchlantiruvchi javoblari va olib qochgan ko‘zlaridan o‘qiyman. Lekin eshitishimcha, mister Xolms, siz inson qalbidagi ko‘p qirrali yovuzlikni chuqur ko‘ra olarkansiz. Meni o‘rab olgan xavf-xatarlar orasida qanday yurishim haqida maslahat bera olarsiz.

— Sizni diqqat bilan tinglayman, xonim.

— Mening ismim Xelen Stouner, men o‘gay otam bilan yashayman. U Angliyadagi eng qadimiy sakson oilalaridan biri — Surreyning g‘arbiy chegarasidagi Stok-Moranlik Roylottlarning tirik qolgan oxirgi vakili.

Xolms bosh irg‘adi.

— Bu nom menga tanish, — dedi u.

— Bu oila bir vaqtlar Angliyaning eng boy oilalaridan biri bo‘lgan, yerlari chegaradan oshib, shimolda Berkshirgacha, g‘arbda Xempshirgacha cho‘zilgan. Biroq o‘tgan asrda ketma-ket to‘rt merosxo‘r buzuq va isrofgar bo‘lib chiqqan, oilaning xonavayronligini esa nihoyat Regentlik davridagi bir qimorboz nihoyasiga yetkazgan. Bir necha akr yer va o‘zi og‘ir garov ostida ezilib yotgan ikki yuz yillik uydan boshqa hech narsa qolmagan. Oxirgi pomeshchik o‘sha yerda zodagon gadoyning dahshatli hayotini kechirib, umrini zo‘rg‘a o‘tkazgan; ammo uning yolg‘iz o‘g‘li, ya’ni mening o‘gay otam, yangi sharoitga moslashishi kerakligini ko‘rib, bir qarindoshidan qarz olgan, bu unga tibbiyot diplomini olish imkonini bergan, keyin u Kalkuttaga ketgan va u yerda kasbiy mahorati hamda kuchli xarakteri tufayli katta amaliyot yaratgan. Biroq uyda sodir bo‘lgan bir necha o‘g‘irlik sabab bo‘lgan g‘azab ustida u o‘zining hindistonlik soqiysini urib o‘ldirib qo‘ygan va o‘lim jazosidan zo‘rg‘a qutulib qolgan. Shunday bo‘lsa ham, u uzoq muddat qamoqda o‘tirgan, keyin esa Angliyaga qovog‘i soliq, hafsalasi pir bo‘lgan odam bo‘lib qaytgan.

Doktor Roylott Hindistonda bo‘lganida onam — Bengal artilleriyasidan general-mayor Stounerning yosh bevasi missis Stounerga uylangan. Singlim Juliya bilan men egizak edik, onam qayta turmushga chiqqanida bor-yo‘g‘i ikki yoshda edik. Onamning ancha puli bor edi — yiliga kamida ming funt daromad — va u biz doktor Roylott bilan birga yashar ekanmiz, bu pulni to‘liq unga vasiyat qilgan, ammo turmushga chiqqan taqdirimizda har birimizga ma’lum bir yillik summa ajratilishi shartini qo‘ygan. Angliyaga qaytganimizdan ko‘p o‘tmay onam vafot etdi — u sakkiz yil oldin Kryu yaqinida temir yo‘l halokatida halok bo‘ldi. Shundan keyin doktor Roylott Londonda amaliyot yo‘lga qo‘yish urinishlaridan voz kechdi va bizni Stok-Morandagi eski ota-bobolar uyiga o‘zi bilan yashashga olib ketdi. Onam qoldirgan pul barcha ehtiyojlarimizga yetardi, baxtimizga hech qanday to‘siq yo‘qdek tuyulardi.

Ammo shu paytlarda o‘gay otamizda dahshatli o‘zgarish yuz berdi. U avvaliga Stok-Moranlik Roylottni eski oilaviy qo‘rg‘onda yana ko‘rganidan behad xursand bo‘lgan qo‘shnilarimiz bilan do‘stlashish va borish-kelish o‘rniga, uyiga qamalib oldi va yo‘lida uchragan har kim bilan shafqatsiz janjallashish uchungina kamdan-kam tashqariga chiqardi. Telbalikka yaqin jahldorlik bu oiladagi erkaklarga nasldan-naslga o‘tib kelgan, o‘gay otamda esa, menimcha, tropiklarda uzoq yashagani tufayli yanada kuchaygan edi. Bir qator sharmandali mushtlashuvlar bo‘lib o‘tdi, ulardan ikkitasi politsiya sudida tugadi, oxiri u qishloqning dahshatiga aylandi; odamlar u yaqinlashishi bilan qochib qolishardi, chunki u ulkan kuchga ega va g‘azabini mutlaqo jilovlay olmaydigan odam.

O‘tgan hafta u mahalliy temirchini ko‘prik panjarasidan oshirib soyga uloqtirib yubordi va men yana bir ommaviy sharmandalikning oldini olishga faqat yig‘a olgan barcha pulimni berib erishdim. Uning daydi lo‘lilardan boshqa birorta ham do‘sti yo‘q; u bu sargardonlarga oilaviy mulkni tashkil etuvchi, butazor bosgan bir necha akr yerda chodir tikishga ruxsat beradi, evaziga ularning chodirlaridagi mehmondorchiligini qabul qiladi, ba’zan esa ular bilan haftalab daydib ketadi. Uning hind hayvonlariga ham ishqibozligi bor, ularni unga bir yozishmachisi jo‘natib turadi; hozir uning qo‘lida gepard va babuin bor, ular mulki bo‘ylab erkin kezib yuradi, qishloq ahli ulardan xo‘jayinlaridan deyarli qolishmaydigan darajada qo‘rqadi.

Aytganlarimdan bechora singlim Juliya bilan mening hayotimizda unchalik quvonch bo‘lmaganini tasavvur qilishingiz mumkin. Birorta xizmatkor biznikida turmasdi, uzoq vaqt davomida uyning barcha ishlarini o‘zimiz qilardik. U vafot etganida bor-yo‘g‘i o‘ttiz yoshda edi, lekin sochi allaqachon oqara boshlagan edi, xuddi menikidek.

— Demak, singlingiz vafot etganmi?

— U roppa-rosa ikki yil oldin vafot etdi, men sizga aynan uning o‘limi haqida gapirmoqchiman. Tushunasizki, men ta’riflagan hayotni kechirib, o‘z yoshimiz va mavqeimizdagi biror kishini ko‘rishimiz amri mahol edi. Biroq bizning xolamiz — onamning turmushga chiqmagan singlisi, Xarrou yaqinida yashovchi miss Honoriya Vestfeyl bor edi va bizga vaqti-vaqti bilan bu xonimnikiga qisqa muddatga borib turishga ruxsat berishardi. Ikki yil oldin Rojdestvoda Juliya u yerga bordi va u yerda yarim maoshli dengiz piyodalari mayori bilan tanishib, unga unashtirildi. Singlim qaytgach, o‘gay otam unashtiruv haqida bildi va nikohga hech qanday e’tiroz bildirmadi; ammo to‘y belgilangan kunga ikki hafta qolganda meni yagona hamrohimdan ayirgan dahshatli voqea yuz berdi.

Sherlok Xolms ko‘zlarini yumib, boshini yostiqqa botirib, kresloda orqaga suyanib o‘tirgan edi, ammo endi qovoqlarini yarim ochib, mehmoniga qaradi.

— Iltimos, tafsilotlarni aniq ayting, — dedi u.

— Bu men uchun oson, chunki o‘sha dahshatli davrning har bir voqeasi xotiramga o‘yib yozilgan. Qo‘rg‘on-uy, aytganimdek, juda eski, hozir uning faqat bitta qanotida yashashadi. Bu qanotdagi yotoqxonalar birinchi qavatda, mehmonxonalar esa binolarning markaziy qismida joylashgan. Bu yotoqxonalarning birinchisi doktor Roylottniki, ikkinchisi singlimniki, uchinchisi esa meniki. Ular orasida o‘tish joyi yo‘q, lekin hammasi bitta yo‘lakka ochiladi. Tushunarli gapiryapmanmi?

— Mutlaqo.

— Uchala xonaning derazalari maysazorga qaraydi. O‘sha mash’um tunda doktor Roylott o‘z xonasiga erta kirib ketgan edi, garchi biz uning hali yotmaganini bilsak ham, chunki u chekishni odat qilgan kuchli hind sigaralarining hidi singlimni bezovta qilardi. Shuning uchun u o‘z xonasidan chiqib, mening xonamga keldi va yaqinlashib kelayotgan to‘yi haqida gaplashib, biroz o‘tirdi. Soat o‘n birda u ketish uchun o‘rnidan turdi, lekin eshik oldida to‘xtab, orqasiga qaradi.

«Ayt-chi, Xelen, — dedi u, — yarim kechasi kimdir hushtak chalganini hech eshitganmisan?»

«Hech qachon», — dedim men.

«Sen o‘zing uyquda hushtak chalmaysan-a, shundaymi?»

«Albatta, yo‘q. Lekin nega so‘rayapsan?»

«Chunki so‘nggi bir necha kecha har doim, tungi soat uchlarda past, aniq hushtak ovozini eshityapman. Uyqum sezgir, u meni uyg‘otib yuboryapti. Qayerdan kelayotganini aytolmayman — balki qo‘shni xonadan, balki maysazordan. Shunchaki sendan ham eshitganmisan deb so‘ramoqchi edim».

«Yo‘q, eshitmaganman. Bu daraxtzordagi o‘sha la’nati lo‘lilar bo‘lsa kerak».

«Ehtimol. Lekin agar u maysazorda bo‘lsa, sen ham eshitmaganingga hayronman».

«E, axir men sendan qattiqroq uxlayman».

«Xo‘sh, har holda, buning unchalik ahamiyati yo‘q».

U menga jilmayib qaradi, eshigimni yopdi va bir necha lahzadan so‘ng uning kaliti qulfda burilganini eshitdim.

— Shunday deng, — dedi Xolms. — Kechalari doim eshikni qulflab olish odatingiz bormidi?

— Doim.

— Nega?

— Doktor gepard va babuin boqishini aytgan edim shekilli. Eshiklarimiz qulflanmaguncha o‘zimizni xavfsiz his qilmasdik.

— Xuddi shunday. Iltimos, hikoyangizni davom ettiring.

— O‘sha kechasi uxlay olmadim. Yaqinlashib kelayotgan baxtsizlikning mujmal hissi meni qiynardi. Esingizda bo‘lsa, singlim bilan egizak edik, bir-biriga shunchalik yaqin ikki qalbni bog‘laydigan rishtalar qanchalik nozik ekanini bilasiz. Bu tun juda shiddatli edi. Tashqarida shamol uvillar, yomg‘ir derazalarga shatirlab urilardi. To‘satdan bo‘ronning butun shovqini orasida qo‘rqib ketgan ayolning dahshatli qichqirig‘i eshitildi. Bu singlimning ovozi ekanini bildim. Karavotimdan sakrab turdim, ro‘molga o‘randim va yo‘lakka otildim. Eshigimni ochayotganimda singlim ta’riflagandek past hushtak ovozini eshitgandek bo‘ldim, bir necha lahzadan so‘ng esa xuddi qandaydir metall bo‘lagi tushib ketgandek jarangli tovush eshitildi. Yo‘lak bo‘ylab yugurib borayotganimda singlimning eshigi qulfdan ochilgan, oshiq-moshiqlarida sekin aylanib ochilayotgan edi. Undan nima chiqishini bilmay, dahshatga tushib, unga tikilib qoldim. Yo‘lak chirog‘i yorug‘ida singlimning eshik og‘zida paydo bo‘lganini ko‘rdim: yuzi dahshatdan oqarib ketgan, qo‘llari yordam izlab paypaslanar, butun gavdasi mastnikidek u yoqdan-bu yoqqa chayqalardi. Unga yugurib borib, quchoqladim, lekin shu lahzada uning tizzalari bukilib ketgandek bo‘ldi va u yerga yiqildi. U dahshatli og‘riq chekayotgan odamdek to‘lg‘anar, qo‘l-oyoqlari dahshatli tarzda tortishardi. Avvaliga u meni tanimadi deb o‘yladim, lekin ustiga engashganimda u to‘satdan hech qachon unutmaydigan ovozda qichqirib yubordi: «Oh, xudoyim! Xelen! Bu tasma edi! Ola tasma!» U yana nimadir demoqchi bo‘ldi va barmog‘i bilan havoda doktorning xonasi tomonga nuqidi, ammo yangi talvasa uni qamrab olib, so‘zlarini bo‘g‘ib qo‘ydi. Men o‘gay otamni baland ovozda chaqirib, tashqariga otildim va uni xalat kiyib xonasidan shoshib chiqib kelayotgan holda uchratdim. U singlimning yoniga yetib kelganida, singlim hushsiz edi; o‘gay otam uning tomog‘iga konyak quydi va qishloqdan tibbiy yordam chaqirtirdi, ammo barcha urinishlar behuda ketdi: u sekin-asta so‘nib bordi va hushiga kelmasdan vafot etdi. Mana mening suyukli singlimning dahshatli oqibati shunday bo‘ldi.

— Bir daqiqa, — dedi Xolms, — bu hushtak va metall tovushiga ishonchingiz komilmi? Bunga qasam icha olasizmi?

— Tergovda okrug koroneri ham mendan aynan shuni so‘ragan edi. Uni eshitganimga qattiq ishonaman, lekin bo‘ronning guvullashi va eski uyning g‘ijirlashi orasida, ehtimol, adashgan bo‘lishim ham mumkin.

— Singlingiz kiyingan edimi?

— Yo‘q, u tungi ko‘ylakda edi. O‘ng qo‘lida yonib bo‘lgan gugurt cho‘pining qoldig‘i, chap qo‘lida esa gugurt qutisi topilgan.

— Bu xavotir ko‘tarilganda u gugurt chaqib, atrofga qaraganini ko‘rsatadi. Bu muhim. Koroner qanday xulosaga keldi?

— U ishni juda sinchiklab tekshirdi, chunki doktor Roylottning xulq-atvori okrugda uzoq vaqtdan beri mashhur edi, lekin u o‘limning qoniqarli sababini topa olmadi. Mening ko‘rsatmalarim eshik ichkaridan berkitilganini ko‘rsatdi, derazalar esa har kecha mahkamlanadigan keng temir sim to‘sinli eski uslubdagi darchalar bilan berkitilgan edi. Devorlar diqqat bilan taqillatib tekshirildi va har tomondan mutlaqo mustahkam ekani aniqlandi, pol ham puxta tekshirildi, natija xuddi shunday bo‘ldi. Mo‘ri keng, lekin to‘rtta katta temir qoziq bilan to‘silgan. Demak, singlim halok bo‘lganida mutlaqo yolg‘iz bo‘lgani aniq. Bundan tashqari, uning tanasida hech qanday zo‘ravonlik izlari yo‘q edi.

— Zahar-chi?

— Shifokorlar uni tekshirishdi, lekin hech narsa topishmadi.

— Unda bu baxtsiz xonim nimadan vafot etgan deb o‘ylaysiz?

— Menimcha, u faqat qo‘rquv va asab zarbasidan vafot etgan, garchi uni nima qo‘rqitganini tasavvur qila olmasam ham.

— O‘shanda daraxtzorda lo‘lilar bormidi?

— Ha, u yerda deyarli doim kimdir bo‘ladi.

— Xo‘sh, tasma — ola tasma haqidagi bu ishoradan nima tushundingiz?

— Ba’zan bu shunchaki alahlashdagi telba gap deb o‘ylaganman, ba’zan esa bu qandaydir odamlar to‘dasiga, balki daraxtzordagi o‘sha lo‘lilarning o‘ziga ishora bo‘lishi mumkin deb o‘ylaganman, axir bizning tilimizda «band» so‘zi ham tasma, ham to‘da degan ma’noni beradi. Ularning ko‘pchiligi boshiga o‘raydigan xol-xol ro‘mollar uning g‘alati «ola» sifatini ishlatishiga sabab bo‘lganmi-yo‘qmi, bilmayman.

Xolms hech qoniqmagan odamdek bosh chayqadi.

— Bu juda chuqur suvlar, — dedi u. — Iltimos, hikoyangizni davom ettiring.

— O‘shandan beri ikki yil o‘tdi, yaqingacha hayotim har qachongidan ham yolg‘izroq edi. Biroq bir oy oldin ko‘p yillardan beri taniydigan aziz bir do‘stim menga qo‘l so‘rash sharafini ko‘rsatdi. Uning ismi Armitij — Persi Armitij, Rideng yaqinidagi Kreyn-Uoterdan mister Armitijning ikkinchi o‘g‘li. O‘gay otam bu nikohga hech qanday qarshilik bildirmadi, biz bahor davomida turmush qurishimiz kerak. Ikki kun oldin binoning g‘arbiy qanotida ta’mirlash ishlari boshlandi, yotoqxonamning devori teshildi, shuning uchun men singlim vafot etgan xonaga ko‘chib, u yotgan karavotning o‘zida uxlashga majbur bo‘ldim. Endi tasavvur qiling, kecha kechasi uning dahshatli taqdiri haqida o‘ylab, uyg‘oq yotganimda, tunning sukunatida to‘satdan uning o‘limidan darak bergan o‘sha past hushtakni eshitganimda qanday dahshatga tushganimni. Sakrab turdim va chiroqni yoqdim, lekin xonada hech narsa ko‘rinmadi. Biroq yana yotishga juda qattiq larzaga tushgan edim, shuning uchun kiyindim va tong yorishishi bilan sekin pastga tushib, ro‘paradagi «Toj» mehmonxonasidan ikki g‘ildirakli arava olib, Lezerxedga yo‘l oldim va u yerdan bugun ertalab faqat sizni ko‘rish va maslahatingizni so‘rash uchun keldim.

— Oqilona ish qilibsiz, — dedi do‘stim. — Lekin menga hamma narsani aytdingizmi?

— Ha, hammasini.

— Miss Stouner, aytmadingiz. Siz o‘gay otangizni himoya qilyapsiz.

— Nima demoqchisiz?

Javob o‘rniga Xolms mehmonimizning tizzasida yotgan qo‘lini hoshiyalab turgan qora to‘r burmasini orqaga surdi. Oppoq bilakda beshta kichkina ko‘kimtir dog‘ — to‘rt barmoq va bosh barmoq izlari bosilib qolgan edi.

— Sizga shafqatsizlik qilishgan, — dedi Xolms.

Xonim qip-qizarib ketdi va jarohatlangan bilagini yopdi.

— U qattiqqo‘l odam, — dedi u, — balki o‘z kuchini o‘zi ham bilmas.

Uzoq sukunat cho‘kdi, bu vaqtda Xolms iyagini qo‘llariga tirab, chirsillab yonayotgan olovga tikilib o‘tirdi.

— Bu juda chuqur ish, — dedi u nihoyat. — Harakat yo‘nalishimizni belgilashdan oldin bilishni istagan ming xil tafsilot bor. Shunday bo‘lsa-da, yo‘qotadigan bir lahza ham vaqtimiz yo‘q. Agar bugun Stok-Moranga borsak, o‘gay otangizga bildirmasdan o‘sha xonalarni ko‘rib chiqish imkoni bo‘ladimi?

— Bir tasodif bilan, u bugun qandaydir juda muhim ish bilan shaharga borishini aytgan edi. Ehtimol, u kun bo‘yi uyda bo‘lmaydi va sizga hech narsa xalal bermaydi. Hozir bizda uy bekasi bor, lekin u keksa va kaltafahm, uni osongina yo‘ldan chetlatib qo‘ya olaman.

— Ajoyib. Bu safarga qarshi emasmisiz, Uotson?

— Aslo.

— Unda ikkalamiz ham boramiz. O‘zingiz nima qilmoqchisiz?

— Shaharga kelganimdan keyin qilmoqchi bo‘lgan bir-ikkita ishim bor. Lekin sizning kelishingizga ulgurish uchun soat o‘n ikkidagi poyezdda qaytaman.

— Bizni tushdan keyin ertaroq kutishingiz mumkin. O‘zimning ham ko‘radigan kichik ishlarim bor. Qolib nonushta qilmaysizmi?

— Yo‘q, ketishim kerak. Dardimni sizga aytganimdan beri yuragim allaqachon yengillashdi. Bugun tushdan keyin sizni yana ko‘rishni intiqlik bilan kutaman.

U qalin qora to‘rni yuziga tushirdi va xonadan sirg‘alib chiqib ketdi.

— Xo‘sh, bularning hammasi haqida nima deb o‘ylaysiz, Uotson? — so‘radi Sherlok Xolms kresloda orqaga suyanarkan.

— Menimcha, bu juda qorong‘i va dahshatli ish.

— Yetarlicha qorong‘i va yetarlicha dahshatli.

— Biroq agar xonim pol va devorlar mustahkam, eshik, deraza va mo‘ridan o‘tib bo‘lmaydi, desa va bu to‘g‘ri bo‘lsa, unda singlisi sirli o‘limga duch kelganida, shubhasiz, yolg‘iz bo‘lgan.

— Unda bu tungi hushtaklarga va o‘layotgan ayolning juda g‘alati so‘zlariga nima deysiz?

— O‘ylab topolmayapman.

— Agar tungi hushtaklarni, bu keksa doktor bilan yaqin munosabatda bo‘lgan lo‘lilar to‘dasining borligini, doktorning o‘gay qizining turmushga chiqishiga to‘sqinlik qilishdan manfaatdor ekaniga ishonish uchun barcha asoslarimiz borligini, o‘lim oldidan tasma haqidagi ishorani va nihoyat, miss Xelen Stouner metall jaranglashini eshitganini — bu tovushni darchalarni berkitib turgan temir to‘sinlardan biri joyiga tushishi keltirib chiqargan bo‘lishi mumkin — bir joyga jamlasangiz, menimcha, sirni shu yo‘nalishda ochish mumkinligiga yaxshi asos bor.

— Lekin unda lo‘lilar nima qilgan?

— Tasavvur ham qilolmayman.

— Men bunday nazariyaga ko‘p e’tirozlarni ko‘ryapman.

— Men ham. Bugun Stok-Moranga aynan shuning uchun boryapmiz. E’tirozlar hal qiluvchimi yoki ularni tushuntirib berish mumkinmi — shuni ko‘rmoqchiman. Lekin bu nima jin ursin!

Hamrohimning og‘zidan bu xitob eshigimiz to‘satdan lang ochilib, eshik og‘zida ulkan bir odam paydo bo‘lgani uchun chiqib ketdi. Uning kiyimi kasb egasi va dehqon kiyimining g‘alati aralashmasi edi: qora silindr shlyapa, uzun syurtuk va bir juft baland getr kiygan, qo‘lida ov qamchisi silkinib turardi. U shunchalik baland bo‘yli ediki, shlyapasi eshik kesakisiga tegib turar, eni esa eshikni u chetidan bu chetigacha to‘ldirib qo‘ygandek edi. Ming ajin bilan qoplangan, quyoshda sarg‘ayib kuygan, har qanday yovuz ehtirosning izi tushgan katta yuz goh menga, goh Xolmsga o‘girilar, chuqur botgan, o‘t to‘lgandek sarg‘ish ko‘zlari va baland, ingichka, etsiz burni uni qandaydir yirtqich, keksa qushga o‘xshatib qo‘ygan edi.

— Qaysi biringiz Xolmssiz? — so‘radi bu sharpa.

— Men, ser; lekin siz meni bilasiz, men esa sizni bilmayman, — dedi hamrohim xotirjam.

— Men Stok-Moranlik doktor Grimsbi Roylottman.

— Shunday deng, doktor, — dedi Xolms muloyimlik bilan. — Marhamat, o‘tiring.

— Hech narsa qilmayman. O‘gay qizim shu yerda bo‘lgan. Uning izidan tushib keldim. U sizga nima dedi?

— Yilning bu faslida havo biroz sovuq, — dedi Xolms.

— U sizga nima dedi? — deb chinqirdi chol g‘azab bilan.

— Lekin eshitishimcha, zafaronlar yaxshi gullashi kutilayotgan ekan, — davom etdi hamrohim xotirjamligini buzmay.

— Ha! Meni chalg‘itmoqchimisiz? — dedi yangi mehmonimiz bir qadam oldinga tashlab, ov qamchisini silkitarkan. — Men sizni bilaman, ablah! Siz haqingizda avval ham eshitganman. Siz hamma ishga burnini suqadigan Xolmssiz.

Do‘stim jilmaydi.

— Xolms — boshqalarning ishiga aralashuvchi!

Uning tabassumi kengaydi.

— Xolms — Skotland-Yardning malaychasi!

Xolms maza qilib kuldi.

— Suhbatingiz juda qiziqarli, — dedi u. — Chiqib ketayotganingizda eshikni yopib keting, chunki bu yerda qattiq yel esyapti.

— Gapimni aytib bo‘lgach ketaman. Mening ishlarimga aralashishga jur’at qilmang. Miss Stouner shu yerda bo‘lganini bilaman. Uning izidan keldim! Men bilan teskari bo‘lish xavfli! Mana, qarang.

U tez oldinga yurib, kamin kosovini oldi va uni ulkan qo‘ng‘ir qo‘llari bilan egib, yoy shakliga keltirdi.

— Mening changalimga tushmaslikka harakat qiling, — dedi u o‘shqirib, egilgan kosovni kaminga uloqtirdi va qadamlarini katta-katta tashlab xonadan chiqib ketdi.

— Juda xushmuomala odamga o‘xshaydi, — dedi Xolms kulib. — Men unchalik gavdali emasman, lekin agar u qolganida, changalim uning changalidan unchalik zaif emasligini ko‘rsatib qo‘ygan bo‘lardim.

U shunday deb po‘lat kosovni qo‘liga oldi va keskin bir harakat bilan uni yana to‘g‘rilab qo‘ydi.

— Tasavvur qiling, u meni rasmiy politsiya detektivlari bilan adashtirishga jur’at qildi-ya! Biroq bu voqea tergovimizga o‘tkir ta’m berdi, faqat kichkina do‘stimiz bu vahshiyning o‘z izidan tushishiga yo‘l qo‘ygan ehtiyotsizligi uchun jabr ko‘rmasa bas, deb umid qilaman. Endi, Uotson, nonushta buyuramiz, keyin men Doktorlar palatasiga boraman, u yerdan bu ishda bizga yordam beradigan ma’lumotlar olishga umid qilaman.

Sherlok Xolms safaridan qaytganida soat birga yaqin edi. Uning qo‘lida yozuvlar va raqamlar bilan to‘ldirilgan bir varaq ko‘k qog‘oz bor edi.

— Marhuma xotinning vasiyatnomasini ko‘rdim, — dedi u. — Uning aniq ma’nosini aniqlash uchun vasiyatnomada tilga olingan sarmoyalarning hozirgi narxlarini hisoblab chiqishimga to‘g‘ri keldi. Xotini vafot etgan paytda 1100 funtga yaqin bo‘lgan umumiy daromad endi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxining tushishi tufayli 750 funtdan oshmaydi. Har bir qiz turmushga chiqqan taqdirda yiliga 250 funt daromad talab qilishi mumkin. Demak, agar ikkala qiz ham turmushga chiqqanida, bu go‘zal janobga arzimas chaqa qolar, hatto bittasining turmushga chiqishi ham uni juda jiddiy darajada qashshoqlashtirar ekan. Ertalabki ishim behuda ketmadi, chunki uning bunday narsaga to‘sqinlik qilish uchun eng kuchli sabablari borligini isbotladi. Endi, Uotson, bu ish imillash uchun juda jiddiy, ayniqsa chol uning ishlariga qiziqayotganimizni bilib qolgani uchun. Agar tayyor bo‘lsangiz, izvosh chaqirib, Vaterlooga boramiz. Revolveringizni cho‘ntagingizga solib olsangiz, sizdan juda minnatdor bo‘lardim. Po‘lat kosovlarni tugun qilib bog‘lay oladigan janoblar bilan gaplashishda «Ilay» ikkinchi raqamli revolver — a’lo dalil. Menimcha, bizga shu va tish cho‘tkasi kerak, xolos.

Vaterlooda omadimiz kelib, Lezerxedga ketadigan poyezdga ulgurdik, u yerda stansiya mehmonxonasidan yengil arava ijaraga olib, Surreyning go‘zal so‘qmoqlari bo‘ylab to‘rt-besh mil yo‘l bosdik. Ajoyib kun edi: quyosh charaqlab turar, osmonda bir necha paxtadek bulut suzardi. Daraxtlar va yo‘l chetidagi butalar endigina birinchi yashil kurtaklarini chiqarayotgan, havo nam tuproqning yoqimli hidiga to‘la edi. Hech bo‘lmaganda men uchun bahorning shirin va’dasi bilan biz kirishgan bu dahshatli izlanish o‘rtasida g‘alati qarama-qarshilik bor edi. Hamrohim aravaning old qismida qo‘llarini chalishtirib, shlyapasini ko‘zlarigacha tushirib, iyagini ko‘kragiga botirib, chuqur o‘yga cho‘mib o‘tirardi. Biroq to‘satdan u seskanib ketdi, yelkamga urib qo‘ydi va o‘tloqlar ortiga ishora qildi.

— Anavi yerga qarang! — dedi u.

Qalin daraxtlar bilan qoplangan bog‘ yumshoq qiyalik bo‘ylab yuqoriga cho‘zilib, eng baland nuqtasida quyuq to‘qayga aylanardi. Shoxlar orasidan juda eski qasrning kulrang peshtoqlari va baland tom tizmasi bo‘rtib chiqib turardi.

— Stok-Moranmi? — dedi u.

— Ha, ser, bu doktor Grimsbi Roylottning uyi, — dedi aravakash.

— U yerda qandaydir qurilish ketyapti, — dedi Xolms. — Biz o‘sha yerga boryapmiz.

— Qishloq anavi yerda, — dedi aravakash chap tomonda, biroz narida to‘planib turgan tomlarga ishora qilib. — Lekin agar uyga bormoqchi bo‘lsangiz, mana bu panjara zinasidan oshib, dalalar orqali so‘qmoqdan borsangiz, yaqinroq bo‘ladi. Mana, anavi xonim ketayotgan yerda.

— Xonim esa, menimcha, miss Stouner, — dedi Xolms qo‘li bilan ko‘zini quyoshdan to‘sib. — Ha, siz aytgandek qilganimiz ma’qul.

Biz tushdik, haqini to‘ladik va arava taraqlab Lezerxedga qaytib ketdi.

— Bu odam bizni bu yerga me’morlar sifatida yoki biror aniq ish bilan kelgan deb o‘ylagani yaxshi, — dedi Xolms biz panjara zinasidan oshib o‘tayotganimizda. — Bu uning gap tarqatishiga yo‘l qo‘ymaydi. Xayrli kun, miss Stouner. Ko‘rib turibsizki, so‘zimizda turdik.

Ertalabki mijozimiz quvonchi yuzidan bilinib turgan holda bizni kutib olishga shoshilib keldi.

— Sizni shunchalik intiqlik bilan kutdim, — deb xitob qildi u biz bilan qizg‘in qo‘l berib ko‘rishib. — Hammasi ajoyib bo‘ldi. Doktor Roylott shaharga ketdi, kechgacha qaytishi amri mahol.

— Biz doktor bilan tanishish sharafiga muyassar bo‘ldik, — dedi Xolms va nima bo‘lganini bir necha so‘z bilan aytib berdi. Miss Stouner tinglarkan, lablarigacha oqarib ketdi.

— Yo xudo! — deb xitob qildi u. — Demak, u meni kuzatib borgan ekan.

— Shunga o‘xshaydi.

— U shunchalik ayyorki, undan qachon xavfsiz ekanimni hech qachon bilmayman. U qaytganida nima deydi?

— U o‘zini ehtiyot qilishi kerak, chunki izida o‘zidan ham ayyorroq odam borligini bilib qolishi mumkin. Bugun kechasi undan qulflanib olishingiz kerak. Agar u zo‘ravonlik qilsa, sizni Xarroudagi xolangiznikiga olib ketamiz. Endi vaqtimizdan unumli foydalanishimiz kerak, shuning uchun iltimos, bizni darhol tekshirishimiz kerak bo‘lgan xonalarga olib boring.

Bino moxlar bilan dog‘-dog‘ bo‘lgan kulrang toshdan qurilgan edi: baland markaziy qismi va ikki yonidan qisqichbaqa qisqichlaridek egilib chiqqan ikki qanoti bor edi. Bu qanotlardan birida derazalar singan va taxtalar bilan berkitilgan, tomi qisman o‘pirilib tushgan — vayronagarchilik manzarasi edi. Markaziy qism ham undan biroz yaxshiroq holatda edi, ammo o‘ng tomondagi bino nisbatan zamonaviy bo‘lib, derazalardagi pardalar va mo‘rilardan burqsib chiqayotgan ko‘kish tutun oila shu yerda yashashini ko‘rsatib turardi. Chetki devorga yaqin havozalar o‘rnatilgan, tosh devor buzib ochilgan edi, ammo biz kelgan paytda hech qanday ishchi ko‘rinmasdi. Xolms yaxshi qirqilmagan maysazorda sekin u yoqdan-bu yoqqa yurib, derazalarning tashqi tomonini chuqur diqqat bilan tekshirdi.

— Tushunishimcha, bu siz ilgari uxlagan xonaga, o‘rtadagisi singlingiznikiga, asosiy binoga yaqinrog‘i esa doktor Roylottning xonasiga tegishlimi?

— Aynan shunday. Lekin hozir men o‘rtadagisida uxlayapman.

— Tushunishimcha, ta’mir tugaguncha. Aytgancha, anavi chetki devorni ta’mirlashga unchalik shoshilinch ehtiyoj yo‘qqa o‘xshaydi.

— Hech qanday ehtiyoj yo‘q edi. Menimcha, bu meni xonamdan ko‘chirish uchun bahona edi.

— A! Bu ko‘p narsadan darak beradi. Endi, bu tor qanotning narigi tomonida bu uchala xona ochiladigan yo‘lak o‘tadi. Unda, albatta, derazalar bordir?

— Ha, lekin juda kichkina. Birov o‘tishi uchun juda tor.

— Ikkalangiz ham kechasi eshiklaringizni qulflaganingiz uchun xonalaringizga u tomondan kirib bo‘lmasdi. Endi, xonangizga kirib, darchalaringizni berkitish marhamatini ko‘rsatasizmi?

Miss Stouner shunday qildi, Xolms esa ochiq deraza orqali diqqat bilan tekshirib bo‘lgach, darchani har qanday yo‘l bilan kuch ishlatib ochishga urindi, ammo muvaffaqiyatga erisha olmadi. To‘sinni ko‘tarish uchun pichoq tiqib bo‘ladigan birorta ham tirqish yo‘q edi. Keyin u lupasi bilan oshiq-moshiqlarni tekshirdi, ammo ular massiv toshga mahkam o‘rnatilgan yaxlit temirdan edi.

— Hm! — dedi u biroz dovdirab iyagini qashlarkan. — Mening nazariyamda, albatta, ba’zi qiyinchiliklar bor. Agar bu darchalar berkitilgan bo‘lsa, ulardan hech kim o‘ta olmasdi. Mayli, ichkari bu masalaga biror yorug‘lik tushirarmikan, ko‘ramiz.

Kichik yon eshik uchala yotoqxona ochiladigan, ohak bilan oqlangan yo‘lakka olib kirdi. Xolms uchinchi xonani tekshirishdan bosh tortdi, shuning uchun biz to‘g‘ri ikkinchisiga — miss Stouner hozir uxlayotgan va singlisi halok bo‘lgan xonaga o‘tdik. Bu eski qishloq uylariga xos shiftlari past, kamini katta og‘iz ochib turgan shinamgina kichkina xona edi. Bir burchakda jigarrang komod, boshqa burchakda oq yopinchiqli tor karavot, derazaning chap tomonida esa oyna stol turardi. Bu buyumlar va ikkita kichkina to‘qima stul, o‘rtadagi to‘rtburchak Vilton gilamidan tashqari, xonadagi barcha jihozni tashkil etardi. Atrofdagi pol taxtalari va devorlarning yog‘och qoplamasi jigarrang, qurt yegan emandan bo‘lib, shu qadar eski va rangi o‘chgan ediki, uy birinchi bor qurilgan davrga oid bo‘lishi mumkin edi. Xolms stullardan birini burchakka tortib, jim o‘tirdi, ko‘zlari esa xonaning har bir tafsilotini ilg‘ab, aylana-aylana, yuqoriga-pastga kezardi.

— Anavi qo‘ng‘iroq qayerga ulangan? — so‘radi u nihoyat karavot yonida osilib turgan, popugi to‘g‘ri yostiq ustida yotgan yo‘g‘on qo‘ng‘iroq arqoniga ishora qilib.

— U uy bekasining xonasiga boradi.

— Boshqa narsalardan yangiroq ko‘rinadi-ku?

— Ha, uni bir-ikki yil oldin osishgan.

— Buni singlingiz so‘ragan bo‘lsa kerak?

— Yo‘q, uning undan foydalanganini hech eshitmaganman. Biz har doim kerakli narsalarni o‘zimiz olardik.

— Darhaqiqat, u yerga shunday chiroyli qo‘ng‘iroq arqonini osish keraksiz tuyuladi. Bir necha daqiqaga meni kechirasiz, pol haqida bir to‘xtamga kelib olay.

U qo‘lida lupa bilan yuzi bilan yerga yotdi va taxtalar orasidagi tirqishlarni sinchiklab tekshirib, tez-tez oldinga va orqaga emaklab yurdi. Keyin xona qoplangan yog‘och devorlar bilan ham xuddi shunday qildi. Nihoyat, karavot yoniga borib, bir muddat unga tikilib, ko‘zini devor bo‘ylab yuqoriga-pastga yugurtirdi. Oxiri qo‘ng‘iroq arqonini qo‘liga olib, keskin tortdi.

— Ie, bu soxta-ku, — dedi u.

— Jiringlamaydimi?

— Yo‘q, u hatto simga ham ulanmagan. Bu juda qiziq. Endi ko‘rib turibsizki, u ventilyatorning kichkina teshigi joylashgan joyning aynan tepasidagi ilgakka mahkamlangan.

— Qanday bema’nilik! Buni avval hech payqamagan ekanman.

— Juda g‘alati! — deb g‘o‘ldiradi Xolms arqonni tortarkan. — Bu xonada bir-ikkita juda g‘alati jihatlar bor. Masalan, xuddi shunday mehnat bilan tashqi havoga chiqarishi mumkin bo‘lgan bir paytda ventilyatorni boshqa xonaga ochgan quruvchi qanday ahmoq bo‘lishi kerak!

— Bu ham ancha yangi, — dedi xonim.

— Qo‘ng‘iroq arqoni bilan bir vaqtda qilinganmi? — so‘radi Xolms.

— Ha, o‘sha paytda bir necha kichik o‘zgarishlar qilingan edi.

— Ular juda qiziq xususiyatga ega bo‘lganga o‘xshaydi: soxta qo‘ng‘iroq arqonlari va shamollatmaydigan ventilyatorlar. Ruxsatingiz bilan, miss Stouner, endi tadqiqotlarimizni ichkaridagi xonaga ko‘chiramiz.

Doktor Grimsbi Roylottning xonasi o‘gay qizinikidan kattaroq, ammo xuddi shunday oddiy jihozlangan edi. Yig‘ma karavot, asosan texnik mazmundagi kitoblar bilan to‘la kichkina yog‘och javon, karavot yonidagi kreslo, devorga suyab qo‘yilgan oddiy yog‘och stul, dumaloq stol va katta temir seyf — ko‘zga tashlanadigan asosiy narsalar shular edi. Xolms sekin aylanib chiqib, ularning har birini va hammasini juda katta qiziqish bilan tekshirdi.

— Bu yerda nima bor? — so‘radi u seyfni taqillatib.

— O‘gay otamning ish qog‘ozlari.

— O! Demak, ichini ko‘rganmisiz?

— Faqat bir marta, bir necha yil oldin. Esimda, u qog‘ozlarga to‘la edi.

— Masalan, unda mushuk yo‘qmi?

— Yo‘q. Qanday g‘alati fikr!

— Unda bunga qarang!

U seyfning ustida turgan bir kichkina likopchada sutni qo‘liga oldi.

— Yo‘q, biz mushuk boqmaymiz. Lekin gepard va babuin bor.

— A, ha, albatta! Xo‘sh, gepard ham katta mushuk-da, lekin bir likopcha sut uning ehtiyojini qondirishga unchalik yetmasa kerak, deb o‘ylayman. Bitta narsani aniqlab olmoqchiman.

U yog‘och stul oldida cho‘nqayib o‘tirdi va uning o‘rindig‘ini katta diqqat bilan tekshirdi.

— Rahmat. Bu masala hal bo‘ldi, — dedi u o‘rnidan turib, lupasini cho‘ntagiga solarkan. — Voy! Mana qiziq narsa!

Uning ko‘ziga tashlangan narsa karavotning bir burchagida osilib turgan kichkina it qamchisi edi. Biroq qamchi o‘ralgan va bog‘lanib, qamchi ipidan sirtmoq hosil qilingan edi.

— Bunga nima deysiz, Uotson?

— Bu oddiy qamchi. Lekin nega bog‘langanini bilmayman.

— Bu unchalik oddiy emas, shundaymi? Eh! Bu dunyo yovuzlikka to‘la, aqlli odam aqlini jinoyatga qaratsa, bu hammasidan yomon. Menimcha, endi yetarlicha ko‘rdim, miss Stouner, ruxsatingiz bilan maysazorga chiqamiz.

Biz bu tergov joyidan chiqqanimizdagidek do‘stimning yuzini hech qachon bunchalik qahrli va qoshlarini bunchalik chimirilgan holda ko‘rmagan edim. Biz maysazorda bir necha bor u yoqdan-bu yoqqa yurdik; u xayolidan uyg‘onguncha na miss Stouner, na men uning o‘ylariga xalal berishni istamadik.

— Juda muhim, miss Stouner, — dedi u, — mening maslahatimga har jihatdan mutlaq amal qilishingiz kerak.

— Albatta shunday qilaman.

— Ish ikkilanish uchun juda jiddiy. Hayotingiz itoat qilishingizga bog‘liq bo‘lishi mumkin.

— Sizni ishontirib aytamanki, men sizning qo‘lingizdaman.

— Avvalo, do‘stim ham, men ham tunni sizning xonangizda o‘tkazishimiz kerak.

Miss Stouner ham, men ham unga hayrat bilan tikildik.

— Ha, shunday bo‘lishi kerak. Tushuntirib beray. Anavi yerda qishloq mehmonxonasi bo‘lsa kerak?

— Ha, bu «Toj».

— Juda yaxshi. U yerdan derazalaringiz ko‘rinib turadimi?

— Albatta.

— O‘gay otangiz qaytganida, boshim og‘riyapti degan bahona bilan xonangizga qamalib olishingiz kerak. Keyin uning tunash uchun xonasiga kirganini eshitganingizda, derazangizning darchalarini ochib, ilgagini bo‘shatasiz, bizga ishora sifatida chiroqni o‘sha yerga qo‘yasiz, so‘ng kerak bo‘ladigan hamma narsangizni olib, jimgina avval yashagan xonangizga o‘tasiz. Shubham yo‘qki, ta’mirga qaramay, u yerda bir kecha qolishni eplaysiz.

— O, ha, bemalol.

— Qolganini bizga qo‘yib bering.

— Lekin siz nima qilasiz?

— Biz tunni sizning xonangizda o‘tkazamiz va sizni bezovta qilgan bu tovushning sababini tekshiramiz.

— Menimcha, mister Xolms, siz allaqachon bir qarorga kelgansiz, — dedi miss Stouner qo‘lini hamrohimning yengiga qo‘yib.

— Balki shundaydir.

— Unda xudo haqqi, menga singlimning o‘limiga nima sabab bo‘lganini ayting.

— Gapirishdan oldin aniqroq dalillarga ega bo‘lishni afzal ko‘raman.

— Hech bo‘lmaganda o‘z fikrim to‘g‘rimi-yo‘qmi, u to‘satdan qo‘rqib ketib vafot etganmi, shuni ayta olasiz-ku.

— Yo‘q, men bunday deb o‘ylamayman. Menimcha, ehtimol, kattaroq, ko‘zga ko‘rinadigan sabab bo‘lgan. Endi, miss Stouner, sizni tark etishimiz kerak, chunki agar doktor Roylott qaytib, bizni ko‘rib qolsa, safarimiz behuda ketadi. Xayr, dovyurak bo‘ling, chunki aytganlarimni qilsangiz, sizga tahdid solayotgan xavflarni tez orada bartaraf etishimizga ishonchingiz komil bo‘lishi mumkin.

Sherlok Xolms bilan men «Toj» mehmonxonasidan yotoqxona va mehmonxona ijaraga olishda hech qanday qiyinchilikka duch kelmadik. Ular yuqori qavatda edi va derazamizdan xiyobon darvozasi hamda Stok-Moran qasrining aholi yashaydigan qanoti yaqqol ko‘rinib turardi. Qosh qorayganda doktor Grimsbi Roylottning o‘tib ketganini ko‘rdik: uning ulkan gavdasi uni olib ketayotgan bolaning kichkina qomati yonida qorayib ko‘rinardi. Bola og‘ir temir darvozani ochishda biroz qiynaldi, biz doktorning xirillagan bo‘kirig‘ini eshitdik va uning mushtlarini tugib, bolaga qanday g‘azab bilan silkitganini ko‘rdik. Arava yo‘lida davom etdi va bir necha daqiqadan so‘ng mehmonxonalardan birida chiroq yoqilib, daraxtlar orasidan to‘satdan yorug‘lik paydo bo‘lganini ko‘rdik.

— Bilasizmi, Uotson, — dedi Xolms biz quyuqlashib borayotgan qorong‘ilikda birga o‘tirganimizda, — bugun kechasi sizni olib borishga chindan ham biroz ikkilanyapman. Bu ishda aniq xavf bor.

— Yordamim tegishi mumkinmi?

— Sizning borligingiz bebaho bo‘lishi mumkin.

— Unda albatta boraman.

— Juda mehribonsiz.

— Siz xavf haqida gapiryapsiz. Aftidan, siz o‘sha xonalarda men ko‘rganimdan ko‘proq narsani ko‘rgansiz.

— Yo‘q, lekin, menimcha, biroz ko‘proq narsa haqida xulosa chiqargan bo‘lishim mumkin. Ishonamanki, men ko‘rgan hamma narsani siz ham ko‘rgansiz.

— Qo‘ng‘iroq arqonidan boshqa e’tiborga loyiq hech narsa ko‘rmadim, u esa qanday maqsadga xizmat qilishi mumkinligi, tan olaman, aqlim yetmaydigan narsa.

— Ventilyatorni ham ko‘rdingizmi?

— Ha, lekin ikki xona o‘rtasida kichkina teshik bo‘lishi unchalik g‘ayrioddiy narsa deb o‘ylamayman. U shunchalik kichkina ediki, undan kalamush ham zo‘rg‘a o‘tardi.

— Stok-Moranga kelmasimizdanoq ventilyator topishimizni bilgan edim.

— Azizim Xolms!

— O, ha, bilgandim. Esingizdami, u hikoyasida singlisi doktor Roylottning sigarasi hidini sezishini aytgan edi. Bu, albatta, darhol ikki xona o‘rtasida qandaydir tutashuv bo‘lishi kerakligini ko‘rsatdi. Bu faqat kichkina bo‘lishi mumkin edi, aks holda koroner tergovida payqalgan bo‘lardi. Men ventilyator degan xulosaga keldim.

— Lekin bunda qanday zarar bo‘lishi mumkin?

— Xo‘sh, hech bo‘lmaganda sanalarning g‘alati mos kelishi bor. Ventilyator qilinadi, arqon osiladi va karavotda uxlaydigan xonim vafot etadi. Bu sizni hayron qoldirmaydimi?

— Hozircha hech qanday bog‘liqlikni ko‘rmayapman.

— O‘sha karavotda biror g‘alati narsani payqadingizmi?

— Yo‘q.

— U polga qisqich bilan mahkamlangan edi. Ilgari hech shunday mahkamlangan karavot ko‘rganmisiz?

— Ko‘rganman, deya olmayman.

— Xonim karavotini siljita olmasdi. U doim ventilyatorga va arqonga nisbatan bir xil holatda turishi kerak edi — biz uni shunday atashimiz mumkin, chunki u qo‘ng‘iroq arqoni bo‘lish uchun mo‘ljallanmagani aniq.

— Xolms, — deb xitob qildim men, — nimaga ishora qilayotganingizni xira-shira ko‘ra boshladim. Qandaydir nozik va dahshatli jinoyatning oldini olishga ayni vaqtida ulguryapmiz.

— Yetarlicha nozik va yetarlicha dahshatli. Doktor yomon yo‘lga kirsa, u jinoyatchilarning birinchisi bo‘ladi. Unda jur’at ham, bilim ham bor. Palmer va Pritchard o‘z kasbining peshqadamlaridan edi. Bu odam yanada chuqurroq zarba beradi, lekin menimcha, Uotson, biz bundan ham chuqurroq zarba bera olamiz. Lekin tun tugaguncha dahshatlarni yetarlicha ko‘ramiz; xudo haqqi, keling, tinchgina trubka chekib, bir necha soat xayolimizni quvnoqroq narsaga qarataylik.

Soat to‘qqizlarda daraxtlar orasidagi yorug‘lik o‘chdi va qasr tomonida hamma yoq qorong‘i bo‘lib qoldi. Ikki soat sekin o‘tdi, keyin to‘satdan, roppa-rosa soat o‘n birda, ro‘paramizda yagona yorqin chiroq yondi.

— Bu bizning ishoramiz, — dedi Xolms sakrab turib. — U o‘rtadagi derazadan kelyapti.

Chiqib ketayotganimizda u mehmonxona egasi bilan bir-ikki og‘iz gaplashib, bir tanishnikiga kechki mehmonga ketayotganimizni va tunni o‘sha yerda o‘tkazishimiz mumkinligini tushuntirdi. Bir lahzadan so‘ng biz qorong‘i yo‘lda edik: yuzimizga sovuq shamol urilar, ro‘paramizda esa zulmat orasidan bitta sariq chiroq miltillab, bizni g‘amgin vazifamizga yo‘l ko‘rsatib turardi.

Mulk hududiga kirish unchalik qiyin bo‘lmadi, chunki eski bog‘ devorida ta’mirlanmagan o‘pirilgan joylar og‘iz ochib turardi. Daraxtlar orasidan yo‘l topib, maysazorga yetib keldik, uni kesib o‘tdik va endi deraza orqali kirmoqchi bo‘lganimizda, dafna butalari changalzoridan xunuk, qiyshiq-mayishiq bir bolaga o‘xshagan nimadir otilib chiqdi, qo‘l-oyoqlarini to‘lg‘atib o‘tga o‘zini tashladi, keyin maysazor bo‘ylab zulmat ichiga tez yugurib ketdi.

— Yo xudo! — deb shivirladim men. — Ko‘rdingizmi?

Xolms bir lahza mendek cho‘chib ketgan edi. Hayajondan uning qo‘li bilagimni qisqichdek qisdi. Keyin u past ovozda kulib yubordi va lablarini qulog‘imga yaqinlashtirdi.

— Ajoyib xonadon, — deb shivirladi u. — Bu babuin.

Men doktor yaxshi ko‘radigan g‘alati uy hayvonlarini unutib qo‘ygan edim. Gepard ham bor edi; balki u istalgan daqiqada yelkamizga sakrab tushardi. Tan olaman, Xolmsdan o‘rnak olib, botinkalarimni yechib, yotoqxonaga kirganimdan keyingina ko‘nglim biroz taskin topdi. Hamrohim tovushsiz darchalarni yopdi, chiroqni stolga qo‘ydi va xonaga ko‘z yugurtirdi. Hammasi biz kunduzi ko‘rgandek edi. Keyin u menga emaklab yaqinlashdi va qo‘lini karnay qilib, qulog‘imga yana shunchalik sekin shivirladiki, so‘zlarni zo‘rg‘a ajrata oldim:

— Eng kichik tovush ham rejalarimizni barbod qiladi.

Eshitganimni bildirish uchun bosh irg‘adim.

— Biz chiroqsiz o‘tirishimiz kerak. U yorug‘likni ventilyatordan ko‘rib qoladi.

Yana bosh irg‘adim.

— Uxlab qolmang, hayotingiz shunga bog‘liq bo‘lishi mumkin. To‘pponchangizni kerak bo‘lib qolsa, tayyor tuting. Men karavot chetiga o‘tiraman, siz esa anavi stulga.

Men revolverimni chiqarib, stolning bir burchagiga qo‘ydim.

Xolms o‘zi bilan uzun, ingichka hassa olib kelgan edi, uni yoniga, karavot ustiga qo‘ydi. Uning yoniga gugurt qutisi va sham qoldig‘ini qo‘ydi. Keyin chiroqni o‘chirdi va biz zulmatda qoldik.

O‘sha dahshatli bedorlikni qanday unutaman? Hech qanday tovush, hatto nafas olishni ham eshitmasdim, ammo hamrohim mendan bir necha fut narida, ko‘zlari ochiq holda, men kabi asablari tarang tortilgan holda o‘tirganini bilardim. Darchalar eng kichik yorug‘lik nurini ham to‘sib qo‘ygan edi, biz mutlaq zulmatda kutardik.

Tashqaridan vaqti-vaqti bilan tungi qushning qichqirig‘i eshitilar, bir marta esa aynan derazamiz oldida mushuknikiga o‘xshash cho‘ziq miyovlash eshitildi, bu gepardning chindan ham erkin yurganini bildirdi. Uzoqdan har chorak soatda gumburlab urib turadigan cherkov soatining chuqur ovozi eshitilardi. Bu choraklar qanchalik uzun tuyulardi-ya! O‘n ikki urdi, keyin bir, ikki va uch, biz esa hamon nima bo‘lishini jimgina kutib o‘tirardik.

To‘satdan ventilyator tomonda bir lahzalik yorug‘lik yaltirab, darhol g‘oyib bo‘ldi, ammo uning o‘rniga yonayotgan moy va qizigan metallning kuchli hidi keldi. Qo‘shni xonada kimdir yopiq fonarni yoqqan edi. Men sekin qimirlagan tovushni eshitdim, keyin hid kuchayib borsa-da, yana hammasi jim bo‘lib qoldi. Yarim soat quloqlarimni ding qilib o‘tirdim. Keyin to‘satdan boshqa bir tovush eshitildi — juda mayin, tinchlantiruvchi, xuddi choynakdan to‘xtovsiz chiqib turgan ingichka bug‘ oqimining tovushiga o‘xshash. Uni eshitishimiz bilanoq Xolms karavotdan sakrab turdi, gugurt chaqdi va qo‘ng‘iroq arqoniga hassasi bilan qattiq ura boshladi.

— Ko‘ryapsizmi, Uotson? — deb qichqirdi u. — Ko‘ryapsizmi?

Lekin men hech narsa ko‘rmadim. Xolms gugurt chaqqan lahzada past, aniq hushtak ovozini eshitdim, lekin charchagan ko‘zlarimga to‘satdan urilgan yorug‘lik do‘stim shunchalik shafqatsizlik bilan urayotgan narsa nima ekanini ajratishga imkon bermadi. Biroq uning yuzi o‘likdek oqarib ketgani, dahshat va jirkanishga to‘lganini ko‘rdim. U urishdan to‘xtab, ventilyatorga tikilib turganida, to‘satdan tun sukunatini men eshitgan eng dahshatli qichqiriq yorib yubordi. U tobora balandlashib borar, og‘riq, qo‘rquv va g‘azab bitta dahshatli chinqiriqqa qorishib ketgan xirillagan faryod edi. Aytishlaricha, pastdagi qishloqda, hatto uzoqdagi ruhoniy uyida ham bu qichqiriq uxlayotganlarni o‘rnidan turg‘izgan ekan. U yuraklarimizni muzlatib yubordi; men Xolmsga, u esa menga tikilib turdi, oxiri uning so‘nggi aks-sadolari o‘zi chiqqan sukunatga singib ketdi.

— Bu nima degani? — dedim nafasim tiqilib.

— Bu hammasi tugadi degani, — javob berdi Xolms. — Balki, axir, shunisi yaxshidir. To‘pponchangizni oling, doktor Roylottning xonasiga kiramiz.

U jiddiy yuz bilan chiroqni yoqdi va yo‘lak bo‘ylab oldinga yurdi. U xona eshigini ikki marta taqillatdi, ammo ichkaridan javob bo‘lmadi. Keyin u dastakni burab, ichkariga kirdi, men esa qo‘limda tepkisi ko‘tarilgan to‘pponcha bilan uning ortidan bordim.

Ko‘zimiz oldida g‘alati manzara paydo bo‘ldi. Stol ustida qopqog‘i yarim ochiq yopiq fonar turar, eshigi qiya ochiq temir seyfga yorqin nur tushirib turardi. Bu stol yonida, yog‘och stulda uzun kulrang xalat kiygan doktor Grimsbi Roylott o‘tirardi: xalati ostidan yalang‘och to‘piqlari chiqib turar, oyoqlarida qizil, poshnasiz turk shippaklari bor edi. Tizzasida biz kunduzi payqagan uzun qamchili kalta dasta yotardi. Uning iyagi yuqoriga ko‘tarilgan, ko‘zlari shiftning burchagiga dahshatli, qotib qolgan nigoh bilan qadalgan edi. Peshonasida qo‘ng‘ir xollari bor g‘alati sariq tasma bo‘lib, u boshiga mahkam bog‘langanga o‘xshardi. Biz kirganimizda u na tovush chiqardi, na qimirladi.

— Tasma! Ola tasma! — deb shivirladi Xolms.

Men bir qadam oldinga tashladim. Bir zumda uning g‘alati bosh kiyimi qimirlay boshladi va sochlari orasidan jirkanch ilonning yassi, olmos shaklidagi boshi va shishgan bo‘yni ko‘tarildi.

— Bu botqoq ilonu! — deb xitob qildi Xolms. — Hindistondagi eng zaharli ilon. U chaqilgandan keyin o‘n soniya ichida jon bergan. Zo‘ravonlik, haqiqatan, zo‘ravonning o‘ziga qaytadi, fitnachi esa boshqa birovga qazigan chohga o‘zi yiqiladi. Keling, bu maxluqni yana iniga tiqib qo‘yaylik, keyin miss Stounerni biror xavfsiz joyga olib ketib, okrug politsiyasiga nima bo‘lganini xabar qilamiz.

U shunday deb, o‘likning tizzasidan it qamchisini tez tortib oldi va sirtmoqni sudralib yuruvchining bo‘yniga tashlab, uni dahshatli joyidan tortib oldi-da, qo‘lini uzoq cho‘zib ko‘tarib borib, temir seyfga tashladi va eshigini yopdi.

Stok-Moranlik doktor Grimsbi Roylottning o‘limiga oid haqiqiy dalillar mana shulardan iborat. Allaqachon haddan tashqari cho‘zilib ketgan hikoyani qo‘rqib ketgan qizga qayg‘uli xabarni qanday yetkazganimiz, uni ertalabki poyezdda Xarroudagi mehribon xolasining qaramog‘iga qanday olib borganimiz, rasmiy tergovning sust jarayoni doktor xavfli uy hayvoni bilan ehtiyotsizlik bilan o‘ynayotib halok bo‘lgan, degan xulosaga qanday kelgani haqida gapirib cho‘zishim shart emas. Bu ish haqida hali bilmagan ozgina narsalarimni ertasi kuni qaytayotganimizda Sherlok Xolms aytib berdi.

— Men, — dedi u, — mutlaqo noto‘g‘ri xulosaga kelgan edim, bu esa, azizim Uotson, yetarli bo‘lmagan dalillarga tayanib mulohaza yuritish har doim qanchalik xavfli ekanini ko‘rsatadi. Lo‘lilarning borligi va bechora qiz gugurt yorug‘ida shoshilib ko‘rib qolgan narsasini tushuntirish uchun ishlatgan, shubhasiz, «tasma» so‘zi meni mutlaqo noto‘g‘ri izga solib qo‘yishga yetarli bo‘ldi. Men faqat bitta xizmatimni da’vo qila olaman: xonadagi odamga tahdid solayotgan xavf na derazadan, na eshikdan kelishi mumkin emasligi menga ayon bo‘lganda, darhol pozitsiyamni qayta ko‘rib chiqdim. Sizga aytganimdek, e’tiborim tezda bu ventilyatorga va karavotga osilib turgan qo‘ng‘iroq arqoniga qaratildi. Uning soxta ekani va karavotning polga mahkamlangani aniqlanishi darhol arqon teshik orqali o‘tib, karavotga tushadigan qandaydir narsa uchun ko‘prik vazifasini o‘tashi kerak, degan shubhani uyg‘otdi. Xayolimga darhol ilon keldi va buni doktorga Hindistondan jonivorlar jo‘natib turilishi haqidagi bilimim bilan bog‘laganimda, ehtimol to‘g‘ri izdaman, deb his qildim. Hech qanday kimyoviy tahlil bilan aniqlab bo‘lmaydigan zahar turidan foydalanish g‘oyasi aynan Sharqda tajriba orttirgan aqlli va shafqatsiz odamning xayoliga keladigan g‘oya edi. Bunday zaharning tez ta’sir qilishi ham uning nuqtai nazaridan afzallik bo‘lardi. Zaharli tishlar ish ko‘rgan joyni ko‘rsatadigan ikki kichkina qora teshikchani ajrata oladigan koroner chindan ham o‘tkir ko‘zli bo‘lishi kerak edi. Keyin hushtak haqida o‘yladim. Albatta, u tong yorug‘i ilonni qurbonga ko‘rsatib qo‘yishidan oldin uni qaytarib chaqirib olishi kerak edi. U uni, ehtimol, biz ko‘rgan sut yordamida chaqirilganda o‘ziga qaytishga o‘rgatgan. U ilonni o‘zi eng qulay deb bilgan soatda, uning arqon bo‘ylab pastga sudralib tushib, karavotga tushishiga ishonch bilan bu ventilyator orqali o‘tkazardi. U yotgan odamni chaqishi ham, chaqmasligi ham mumkin edi; balki qiz bir hafta davomida har kecha omon qolardi, lekin ertami-kechmi qurbon bo‘lishi muqarrar edi.

Uning xonasiga kirishimdan oldinoq shu xulosalarga kelgan edim. Stulini tekshirish uning ustida turishni odat qilganini ko‘rsatdi, bu esa, albatta, ventilyatorga yetishi uchun zarur edi. Seyf, sut likopchasi va qamchi ipidan qilingan sirtmoqni ko‘rish qolgan har qanday shubhani butunlay tarqatishga yetarli bo‘ldi. Miss Stouner eshitgan metall jaranglashi, aniqki, o‘gay otasining dahshatli yashovchisi bor seyf eshigini shoshilib yopishidan kelib chiqqan. Bir qarorga kelgach, buni isbotlash uchun qanday qadamlar qo‘yganimni bilasiz. Men maxluqning vishillaganini eshitdim, shubhasiz, siz ham eshitgansiz, men darhol chiroq yoqib, unga hujum qildim.

— Natijada uni ventilyator orqali haydab yubordingiz.

— Natijada uning narigi tomondagi xo‘jayiniga tashlanishiga ham sabab bo‘ldim. Hassamning ba’zi zarbalari unga tegib, ilonlarga xos jahlini qo‘zg‘atdi va u birinchi ko‘rgan odamga tashlandi. Shu tariqa men, shubhasiz, doktor Grimsbi Roylottning o‘limiga bilvosita mas’ulman, lekin bu vijdonimga og‘ir yuk bo‘lib tushadi, deya olmayman.