O‘z-o‘ziga yordam

«Xudo o‘ziga o‘zi yordam berganga yordam beradi» — bu necha asrlik sinovdan o‘tgan hikmat. Unda insoniyat tajribasining katta bir qismi jamlangan. O‘z-o‘ziga yordam berish ruhi — har bir insondagi chin o‘sishning ildizi. Bu ruh ko‘pchilikning hayotida namoyon bo‘lsa, u millat kuchi va qudratining asl manbaiga aylanadi.

Tashqaridan berilgan yordam ko‘pincha odamni zaiflashtiradi, ichdan kelgan yordam esa doim kuch beradi. Biror kishi yoki tabaqa uchun nima qilinsa, ularning o‘zlari uchun o‘zlari harakat qilish zaruratini va rag‘batini shuncha kamaytiradi. Agar odamga haddan tashqari g‘amxo‘rlik ko‘rsatib, uni boshqarib, yo‘l-yo‘riqni hamisha boshqalar ko‘rsatsa, natija muqarrar: u nisbatan nochor bo‘lib qoladi.

Eng yaxshi qonunlar ham dangasani mehnatkash, isrofgarni tejamkor, ichkilikbozni hushyor qila olmaydi. Bunday o‘zgarishlarga faqat shaxsiy harakat, tejamkorlik va o‘zini tiyish orqali erishiladi — ya’ni yangi huquqlar bilan emas, yaxshiroq odatlar bilan. Davlat hokimiyati odamlarni hayoti, erkinligi va mol-mulkini himoya qilishi mumkin, xolos; mehnat mevasidan bahramand bo‘lishni ta’minlashi mumkin. Ammo har qancha qattiq qonun chiqarilmasin, u o‘z-o‘zidan hech kimni yaxshi odam qilib qo‘ymaydi.

Bundan tashqari, kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, millatning qadri va kuchi uning tuzumidan ko‘ra ko‘proq xalqining fe’l-atvoriga bog‘liq. Millat — bu alohida odamlarning yig‘indisi, uning sivilizatsiyasi esa shu jamiyatni tashkil etgan erkak va ayollarning shaxsiy taraqqiyotidan boshqa narsa emas.

Milliy taraqqiyot — shaxsiy mehnat, g‘ayrat va halollikning yig‘indisi; milliy tanazzul esa shaxsiy dangasalik, xudbinlik va illatlarning yig‘indisi. Biz katta ijtimoiy yovuzlik deb la’natlayotgan narsalarning aksari, aslida, insonning o‘z noto‘g‘ri hayotidan o‘sib chiqqan mevadir. Ularni qonun bilan yo‘q qilib, ildizini sug‘urib tashlashga urinsak, ular boshqa ko‘rinishda yana avvalgidan ham qattiqroq bo‘y ko‘rsataveradi — modomiki odamlarning hayoti va fe’l-atvori yaxshilanmas ekan.

Shunday ekan, eng yuksak vatanparvarlik va xayrixohlik qonunlarni o‘zgartirishdan ko‘ra ko‘proq odamlarga o‘zlarini erkin va mustaqil harakat orqali yuksaltirishga, yaxshilashga yordam berishdan iborat.

Taniqli faylasuf Jon Styuart Mill ta’kidlaganidek, «despotizm ham, shaxsiyat yashab turar ekan, o‘zining eng yomon natijasini bera olmaydi; shaxsiyatni ezadigan har qanday tuzum, nomi nima bo‘lishidan qat’i nazar, despotizmdir». Bu so‘zlarda chuqur haqiqat bor: kuch tuzumda emas, odamda.

Har bir millat o‘z tarixini ko‘p avlod mutafakkirlari va mehnatkashlari qurgan bir bino sifatida meros oladi. Dehqon va hunarmand, ixtirochi va yangilik ochuvchi, ishlab chiqaruvchi va mexanik, shoir, faylasuf va siyosatchi — hammasi bu ishga hissa qo‘shgan. Har avlod avvalgisining qurganiga yangi qavat qo‘shib, uni keyingilarga yanada baland holda topshiradi. Mana shu doimiy, mehnatkash davomiylik zamonaviy hayotning barcha ne’matlarini yaratdi.

Bu xalqning ulug‘ligi uchun oddiy odamlarga qanchalik qarzdor ekanimizni ko‘pincha unutamiz. Ularning ismini tarix kitoblari yozib qoldirmagan. Ammo ular ham sivilizatsiyaga va taraqqiyotga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Har bir yaxshi namuna — xoh u eng oddiy odamning hayotidan bo‘lsin — kelajakka urug‘ kabi tashlanadi va o‘z ta’sirini davom ettiradi.

Kundalik tajriba shuni ko‘rsatadiki, inson hayotiga eng ko‘p ta’sir qiluvchi narsa — faol shaxsiy g‘ayrat. Maktablar, akademiyalar va oliy o‘quv yurtlari faqat ta’limning boshlang‘ich qismini beradi. Undan ko‘ra muhimroq ta’lim — uyda, ko‘chada, ish joyida, dastgoh ortida, dala va ustaxonada, jamiyatdagi kundalik hayotda olinadigan tarbiyadir. Shiller aytganidek, bu — «insoniyatning tarbiyasi»: harakat, xulq, o‘z-o‘zini tarbiyalash, o‘zini tiyish orqali olinadigan tarbiya. Bu tarbiya odamni hayotiy vazifalarini bajarishga to‘g‘ri tayyorlaydi, kitobdan esa bunday ilmni o‘rganib bo‘lmaydi.

Lord Bekon bejiz «o‘qish o‘z-o‘zidan qanday foydalanishni o‘rgatmaydi; bu donolik o‘qishdan tashqarida, undan yuqorida turadi va kuzatish orqali qo‘lga kiritiladi» demagan. Bu gap hayotning o‘ziga ham taalluqli: odamning ongini yetiltiradigan narsa — kitob emas, ish; o‘qish emas, hayot; adabiyot emas, harakat; tarjimai hol emas, xarakter.

Buyuk insonlarning tarjimai holi, ayniqsa yaxshi insonlarniki, ibrat, yo‘l ko‘rsatish va dalda beradi. Ulardan ba’zilari xushxabar kitobidan keyin turadi deyish mumkin, chunki ular oliy hayot, oliy fikr va o‘zi uchun ham, dunyo uchun ham g‘ayratli harakat qilishga o‘rgatadi. Ular o‘z-o‘ziga yordam, maqsadga sodiqlik, qat’iy mehnat va mustahkam halollikning nima qila olishini ko‘rsatadi; bu fazilatlar odamga sharaf va nom keltirishini yaqqol isbotlaydi.

Fan, adabiyot va san’atdagi buyuk nomlar biron tabaqa yoki ijtimoiy qatlamga tegishli emas. Ular dorilfununlardan ham, ustaxonalar va dehqon kulbalaridan ham chiqqan. Ba’zi eng mashhur odamlar eng past pog‘onalardan ko‘tarilgan. Ko‘pincha qashshoqlik va mashaqqat ularga to‘siq emas, balki eng kuchli ustoz bo‘lgan.

Ingliz adabiyotining eng buyuk ismi — Shekspirning otasi qassob va jun savdogari edi; Shekspirning o‘zi yoshligida jun taragan, deyishadi. Uning hayoti haqida juda kam narsa bilamiz, lekin bilganimiz shuki, u oddiy odam edi va o‘zini o‘zi yaratgan edi. U o‘z davrining aktyori va teatr boshqaruvchisi bo‘lib, shu bilan birga o‘zgalarning qalbini shunday chuqur o‘rgandiki, hech kim undan ilgarilay olmadi.

Ixtirochilar orasida bunday misollar yanada ko‘p. Arkrayt sartarosh bo‘lgan, keyinchalik to‘qimachilik mashinasini ixtiro qilib, butun bir sanoatga asos soldi. Jeyms Uatt asbobsoz edi; bug‘ mashinasini takomillashtirgan bu odam o‘zini o‘zi o‘qitib, o‘z davrining eng bilimli kishilaridan biriga aylandi. Jorj Stivenson ko‘mir konida ishchining o‘g‘li edi; o‘n sakkiz yoshigacha o‘qish-yozishni bilmas edi, kechalari o‘qib, keyinchalik temir yo‘l parovozining otasi bo‘ldi.

Kimyogar Xamfri Devi dorixonada shogird bo‘lgan. Maykl Faradey temirchining o‘g‘li edi va yoshligida kitob muqovalovchi ustaxonada shogird bo‘lib ishladi. U muqovalash uchun kelgan kitoblarni o‘qib, ilmga qiziqib qoldi va oxir-oqibat o‘z asrining eng buyuk tabiatshunoslaridan biriga aylandi. Jon Dalton to‘quvchining o‘g‘li edi. Astronom Uilyam Gershel harbiy orkestrda goboy chalgan; bo‘sh vaqtida teleskoplarni o‘zi yasab, osmonni o‘rganib, yangi sayyora — Uranni kashf qildi.

Muhandis Tomas Telford cho‘ponning o‘g‘li edi; tosh teruvchi bo‘lib ish boshladi va mamlakatning eng zo‘r ko‘priklari, yo‘llari va kanallarini qurdi. Jeyms Brindli savodsiz tegirmonchi bo‘lib, kanallar qurilishida o‘z zamonasining eng buyuk muhandisi bo‘ldi. Geolog Xyu Miller tosh teruvchi bo‘lib, tog‘ jinslarini o‘z qo‘li bilan sindirib turib, ilmga katta hissa qo‘shdi.

Bunday misollarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Kardinal Uolsi qassobning o‘g‘li edi, dramaturg Ben Jonson g‘isht teruvchi bo‘lib ishlagan, yozuvchi Daniel Defo paypoq savdosi bilan shug‘ullangan. Ularning har biri o‘z davrida ko‘p narsaga qodir ekanini ko‘rsatdi, chunki ular o‘zlariga berilgan imkoniyatning har bir zarrasidan foydalandi.

Bu odamlarning hech biri tayyor yo‘lga chiqmagan. Ular qashshoqlikni dangasalik uchun bahona qilishmadi. Aksincha, mashaqqat ularni qattiqroq mehnatga undadi. Ular o‘z kuchiga ishonishdi va bu ishonch ularni ko‘tardi.

Biroq bu hamma buyuk odamlar faqat kambag‘al oiladan chiqqan degani emas. Badavlat va zodagon oilalardan ham o‘z mehnati bilan nom qozongan ko‘p kishilar chiqqan. Boylik va qulay sharoit ko‘pincha odamni dangasalikka, rohatga o‘rgatadi; shunday ekan, ular ichidan tinimsiz mehnat qilib ulug‘likka erishganlar ikki karra hurmatga loyiq. Ular hech bo‘lmasa boshqalarga qaram bo‘lmaslik, o‘z qo‘li bilan hayot qurish mumkinligini va bunga loyiq ekanini isbotladilar.

Boylik va oson hayot, aslida, insoniyat tarixidagi eng buyuk ishlarni qilishga unchalik to‘g‘ri kelmaydi. Odamni harakatga keltiradigan narsa — zarurat. Xalq maqoli bejiz «Och qorin — yaxshi ustoz» demaydi. Qiyinchilik bilan kurashish, o‘zidan ko‘ra kuchliroq narsalarni yengishga intilish odamning eng yaxshi fazilatlarini uyg‘otadi.

Shuni unutmaslik kerakki, hayotdagi muvaffaqiyat ko‘pincha ajoyib qobiliyatdan emas, balki odatiy fazilatlardan: sog‘lom aqldan, diqqatdan, mehnatsevarlik va qat’iyatdan kelib chiqadi. Daho ham, agar u mehnat bilan qo‘shilmasa, ko‘p narsa qilolmaydi. Eng buyuk odamlar o‘z dahosiga emas, mehnatiga ishonganlar.

Yaxshi hayotning siri — sabot va o‘z-o‘ziga tayanish. Odamni ko‘tarishga hech kim boshqa bir kishi kabi qodir emas — faqat o‘zi qodir. Har bir odam o‘zining eng yaxshi yordamchisi bo‘lishi kerak. Bu degani, odam yolg‘iz yashashi, birovdan yordam olmasligi kerak, degani emas. Biz hammamiz bir-birimizga muhtojmiz: bolalikda ota-onaga, hayotda do‘stlarga, ustozlarga, jamiyatga. Ammo hayotning asosiy yukini o‘z yelkasiga olgan, o‘z mehnatiga tayangan odamgina rostakam erkin va mustaqil bo‘ladi.

Ko‘pchilik o‘z omadsizligini sharoitdan, hukumatdan, boshqalardan ko‘radi. Albatta, sharoit ta’sir qiladi. Ammo ko‘pincha muammo tashqarida emas, ichkarida — odatlarimizda, xulqimizda, irodamizda bo‘ladi. O‘zini o‘zgartirgan odam atrofini ham o‘zgartiradi. Millatni ham shunday o‘zgartirish mumkin: har bir kishi o‘zini tarbiyalasa, butun jamiyat yuksaladi.

Uzoq vaqt davomida odamlar baxt va farovonlik ko‘proq tuzum va qonunlarga bog‘liq, deb o‘ylab kelgan. Bu eski xato hanuz yashab kelmoqda. Shuning uchun ham ko‘pchilik o‘z hayotini yaxshilash uchun avvalo boshqalardan, hukumatdan, qonun chiqaruvchilardan nimadir kutadi. Holbuki, eng ko‘p yordam beradigan qo‘l — har bir kishining o‘z qo‘li. Qonun yo‘lni tozalashi mumkin, lekin yo‘lni bosib o‘tishni hech bir qonun biz uchun bajarib bermaydi.

Mill yana shunday degan edi: «Davlatning qadri — uni tashkil etgan alohida odamlarning qadridir». Agar xalq tartibsiz, dangasa va o‘z manfaatidan boshqa narsani o‘ylamaydigan bo‘lsa, eng yaxshi qonunlar ham uni yaxshi qila olmaydi. Agar xalq mehnatkash, halol va tejamkor bo‘lsa, yomon qonunlar ostida ham u yo‘l topadi va oxir-oqibat o‘z qonunlarini ham yaxshilaydi.

Arkrayt haqida yana bir oz to‘xtalish kerak. U Bolton shahrida yerto‘lada sartaroshxona ochgan, soqol olish uchun bir tiyin olardi. U kambag‘al edi, maktabda deyarli o‘qimagan edi. Ammo uning boshida bir fikr aylanib yurardi: ip yigirishni mashina bilan bajarish. Bu fikr ustida u yillab ishladi, pulini tajribalarga sarfladi, xotini uning modellarini «befoyda o‘yinchoq» deb sindirib tashlagan payt ham bo‘lgan. Arkrayt ellik yoshdan oshganida ham o‘qish-yozish va grammatikani o‘rganishga kirishgan. Oxir-oqibat uning mashinalari butun bir mamlakat sanoatini o‘zgartirdi.

Kapitan Kuk ham oddiy oiladan chiqqan: otasi dehqon mardikori edi. Kuk dengizchilik kemasida oddiy matros bo‘lib ish boshladi, bo‘sh vaqtida matematika va dengiz yo‘llarini o‘rgandi va dunyoning eng mashhur dengiz sayyohlaridan biriga aylandi. Jarroh Jon Xanter yigirma yoshigacha duradgor bo‘lgan; keyin akasining yonida anatomiyani o‘rganib, tibbiyot ilmida yangi davr ochdi.

Uilyam Kobbet esa askarlikda grammatikani o‘rgangan. Uning o‘zi yozishicha, kuniga olti tiyin maosh olgan, shamni qorong‘ida karavot chetida yoqib o‘qigan, qog‘oz va siyoh sotib olish uchun ovqatidan voz kechgan. «Agar men bunday sharoitda o‘rgana olgan bo‘lsam, — deydi u, — dunyoda bahona topadigan yigit bormi?»

Bu odamlarning hayotida bitta umumiy narsa bor: ular sharoitni ayblamagan. Ular nima yo‘qligini emas, nima borligini ko‘rgan va shundan foydalangan. Kambag‘allik ularga xalaqit bermadi, aksincha, ularni chiniqtirdi va mehnatga o‘rgatdi.

Zodagonlar orasida ham bu ruhning namunalari bor. Ingliz davlat arboblari Robert Pil, Palmerston va boshqalar hech qanday zaruratsiz, faqat burch tuyg‘usi bilan kecha-kunduz ishlagan. Ular boylik va qulay hayotga qaramay, o‘zlarini mehnatdan ozod deb hisoblamagan. Mana shunday odamlar zodagonlikning haqiqiy ma’nosini ko‘rsatadi: yuqori mavqe katta mas’uliyat demakdir.

Jorj Stivensonning hayoti bu jihatdan ayniqsa ibratli. U bolaligida sigir boqqan, keyin ko‘mir konida o‘t yoquvchi bo‘lib ishlagan. O‘n sakkiz yoshida u o‘qish-yozishni bilmasligidan uyalib, kechki maktabga qatnay boshladi. Kunduzi konda ishlab, kechasi harf o‘rgandi, bo‘sh vaqtida soat va poyabzal tuzatib, qo‘shimcha pul topdi va shu pul bilan o‘g‘lini o‘qitdi. Keyinchalik o‘g‘li bilan birga ular dunyodagi ilk temir yo‘llardan birini qurdi. Stivenson yoshlarga doim bitta maslahat berardi: «Men qilgan ishni qiling — sabr qiling».

Maykl Faradey haqida ham shuni aytish mumkin. Muqovachilikda shogird bo‘lib yurgan yigit bir kuni mashhur kimyogar Xamfri Devining ma’ruzalariga kirib qoladi. U ma’ruzalarni sinchiklab yozib oladi, chiroyli muqovalab, Deviga yuboradi va undan ish so‘raydi. Devi uni laboratoriyaga yordamchi qilib oladi. Bir necha yil o‘tib, shogird ustozidan ham oshib ketdi. Aytishlaricha, keyinchalik Devidan uning eng katta kashfiyoti nima ekanini so‘rashganda, u: «Maykl Faradey», deb javob bergan ekan.

Bu hikoyalardan chiqadigan xulosa oddiy: inson o‘zining eng katta boyligini o‘zi bilan olib yuradi. U — mehnat qilish qobiliyati, o‘rganish istagi va qiyinchilikka bardosh berish kuchi. Bu boylikni hech kim tortib ololmaydi, uni hech bir inqiroz yo‘q qila olmaydi. Uni faqat odamning o‘zi — dangasalik va loqaydlik bilan — sovurib yuborishi mumkin.

Yoshlar ko‘pincha «Men qanday qilib bunday odamlarga o‘xshay olaman?» deb so‘raydi. Javob shu kitobning har bir sahifasida bor: kichikdan boshlang. Bugun bitta yaxshi odatni boshlang, bitta yomon odatni tashlang. Har kuni biroz o‘rganing, biroz ko‘proq ishlang, so‘zingizning ustidan chiqing. Vaqt o‘tib, siz o‘zingiz ham sezmagan holda boshqa odamga aylanasiz.

Shu sababli, bu kitobda keltiriladigan hayot hikoyalari — o‘zini o‘zi yaratgan insonlar haqida. Ular bizga dars beradi: hech bir sharoit shu qadar og‘ir emaski, uni mehnat, sabr va halollik bilan yengib bo‘lmasa. Ular bizga ko‘rsatadiki, har bir odam, kim bo‘lishidan qat’i nazar, o‘z taqdirining memoriga aylana oladi.