Dunyodagi eng katta natijalarga ko‘pincha eng oddiy vositalar va eng odatiy fazilatlar bilan erishilgan. Kundalik hayot o‘zining g‘amxo‘rliklari, zaruratlari va burchlari bilan har bir kishiga eng yaxshi tajriba orttirish imkonini beradi. Eng yaxshi ish yo‘li esa doim mehnatning tekis, o‘tilgan yo‘lidir.

Hayotdagi muvaffaqiyat qat’iyatli, sabrli mehnatga bog‘liq ekanini ko‘rish uchun dahoga qarashga hojat yo‘q. Daho haqidagi gaplarning o‘zi, aslida, bunga dalil. Buyuk tabiatshunos Byuffon: «Daho — bu sabr», degan edi. Boshqa bir zukko odam: «Dahoning bitta siri bor — mehnat», deb aytgan.

Isaak Nyuton, shubhasiz, birinchi darajali aql egasi edi. Ammo undan bunday ajoyib kashfiyotlarni qanday qilib qila olganini so‘rashganda, u kamtarlik bilan: «Ular haqida doimo o‘ylab yurganim bilan», deb javob bergan. Boshqa safar u o‘z ish uslubini shunday ta’riflagan: «Mavzuni doim ko‘z oldimda tutaman va dastlabki tong shafag‘i asta-sekin to‘liq yorug‘likka aylanguncha kutaman». Nyutonning nomini boshqalar kabi sabot, qat’iy mehnat va izchil sabr shuhratga olib chiqdi. U o‘qishdan charchaganda, boshqa fanga o‘tib dam olardi.

Nyutonning qanchalik sabrli ekanini bir voqea yaqqol ko‘rsatadi. U Diamond degan kichik iti bor edi. Bir kuni olim xonadan chiqib ketganida it stol ustidagi shamni ag‘darib yuboradi va ko‘p yillik hisob-kitoblar yozilgan qog‘ozlar yonib ketadi. Nyuton qaytib kelib, umri davomida to‘plagan ishning kul bo‘lib yotganini ko‘radi. Aytishlaricha, u faqatgina: «Eh, Diamond, Diamond, qanday ziyon qilganingni bilmaysan!» degan, xolos. Keyin u ishni boshidan qayta boshlagan. Bu zarba uning sog‘lig‘iga ta’sir qilgan, deyishadi, lekin ruhini sindira olmagan.

Shunga o‘xshash voqea yozuvchi Tomas Karleylning boshidan ham o‘tgan. U «Fransuz inqilobi» asarining birinchi jildini tugatib, qo‘lyozmani o‘qib chiqishi uchun bir do‘stiga beradi. Do‘stining xizmatkori uni keraksiz qog‘oz deb o‘yladi va olovga tashladi. Bu Karleyl uchun og‘ir zarba edi: ko‘p oylik mehnat yo‘q bo‘ldi, qoralamalar ham saqlanmagan edi. Ammo u o‘tirib, kitobni xotiradan qayta yozdi. Bunday irodani faqat sabr va mehnatga ko‘nikkan odamgina ko‘rsata oladi.

Ixtirolar va kashfiyotlar tarixi ham shunday saboq beradi. Buyuk ishlar odatda bir zumda emas, uzoq, zerikarli, takrorlanuvchi mehnatdan keyin tug‘iladi. Biz faqat natijani ko‘ramiz, uning ortidagi yillab chekilgan mashaqqatni ko‘rmaymiz.

Jeyms Uattdan ko‘proq mehnat qilgan odam kamdan-kam topiladi. Uning fikricha, ixtiro qilishning eng muhim sharti — zehnni doimiy harakatda saqlash, sabot bilan tafakkur qilish. U qaysi narsaga qo‘l ursa, uning mohiyatiga yetmaguncha qo‘ymasdi. U o‘zining eng katta ixtirosi uchun o‘n yillardan ortiq vaqt sarfladi. Unga ko‘pincha omad kulib boqmadi, mablag‘ yetishmadi, ko‘p tajribalari muvaffaqiyatsiz chiqdi. Ammo u ishni tashlamadi. Uatt bir so‘z bilan aytganda: «Asosiy narsa — to‘xtamaslik» degan qoidaga amal qilgan.

Ko‘p odamlar buyuk odamlarda qandaydir tabiiy ustunlik bor, deb o‘ylaydi. Albatta, iste’dod ahamiyatli. Ammo iste’dodni mehnatsiz ishlatib bo‘lmaydi. Rassom Joshua Reynolds: «Agar sizda katta iste’dod bo‘lsa, mehnat uni yuksaltiradi; agar o‘rtacha qobiliyatingiz bo‘lsa, mehnat uning kamchiligini to‘ldiradi», derdi. U mehnatga shu qadar ishongan ediki, har qanday odam qat’iy mashq orqali yaxshi rassom bo‘la oladi, deb hisoblardi.

Notiqlik ham tug‘ma iste’dod deb o‘ylanadi. Lekin eng yaxshi notiqlar ham uzoq mashq qilgan. Kichik Pitt — Angliyaning eng yosh bosh vaziri — bolaligidanoq otasining rahbarligida har kuni mashq qilgan: lotin va yunon mualliflarini ko‘z oldida ingliz tiliga ovoz chiqarib tarjima qilib, so‘zni darhol va to‘g‘ri topishga o‘rgangan. Uning keyingi ravon nutqi mana shu sabrli tarbiyaning mevasi edi.

Davlat arbobi Robert Pilning ajoyib xotirasi ham mashq mevasi edi. Bolaligida otasi uni har yakshanba kuni stol yoniga turg‘izib, o‘sha kuni eshitgan va’zini iloji boricha so‘zma-so‘z takrorlashni talab qilgan. Avvaliga bola faqat bir-ikki fikrni eslab qolardi, ammo vaqt o‘tib u va’zni deyarli to‘liq qayta aytib bera boshladi. Keyinchalik parlamentda u raqiblarining uzun nutqlarini bir eshitishdayoq tartib bilan eslab, ularning har bir dalilini birma-bir rad etar va bu bilan hammani hayratga solardi. Ko‘pchilik buni tug‘ma qobiliyat deb o‘ylardi, aslida esa bu bolalikdan boshlangan sabrli mashqning natijasi edi.

Mashhur aktyorlar, musiqachilar va rassomlar ham o‘z san’atiga uzoq mashq orqali erishgan. Skripkachi bir kuni o‘quvchisiga shunday degan ekan: «Har kuni o‘n ikki soatdan yigirma yil mashq qilish kerak». Bu bo‘rttirilgan gap bo‘lishi mumkin, ammo uning mohiyati to‘g‘ri: mahorat tekin kelmaydi.

Mehnatsevarlik bilan birga sabr ham kerak. Sabr — bu kutish emas, balki muvaffaqiyatsizlikdan keyin ham ishni davom ettirish qobiliyati. Muvaffaqiyat ko‘pincha bir necha marta qulagandan keyin keladi. Hayot buni shunday o‘rgatadi: kim ko‘proq urinsa, o‘sha yutadi.

Bu borada Amir Temur haqida qadimdan bir rivoyat aytiladi: bir safar Temur dushmandan qochib, vayrona bir binoga yashiringan. U yerda soatlab yolg‘iz o‘tirib, umidsizlikka tushib turgan paytda bir chumolining o‘zidan katta bir donni devorga ko‘tarishga urinayotganini ko‘rib qoladi. Chumoli doni bilan oltmish to‘qqiz marta yiqildi, lekin har safar qaytadan urindi. Yetmishinchi marta u donni devorning ustiga olib chiqdi. Bu manzara Temurga dalda berdi va u bu saboqni hech qachon unutmadi.

Sabrning eng yorqin misollaridan biri — fransuz kulolchisi Bernar Palissi. U XVI asrda yashagan, oddiy shishasoz va er o‘lchovchi edi. Bir kuni u chiroyli sirli (emal bilan qoplangan) bir chinni kosani ko‘rib qoldi va xuddi shunday sirni o‘zi ham yasashni maqsad qildi. U sirning tarkibini bilmasdi, kulolchilikni o‘rganmagan edi. Lekin u bu ishga butun umrini bag‘ishladi.

Palissi o‘n olti yil davomida tajriba o‘tkazdi. U turli moddalarni aralashtirdi, idishlarga surtdi, o‘zi qurgan xumdonda pishirdi — natija bo‘lmadi. Pul tugadi, oilasi qashshoqlashdi, qo‘shnilar uni telba deb masxara qila boshladi. Bir safar xumdonga o‘t yoqish uchun o‘tin qolmadi; Palissi bog‘idagi to‘siqni, keyin uyidagi stol va stullarni, hatto pol taxtalarini sindirib, olovga tashladi. Shu tobda sir eridi va u nihoyat oq, yaltiroq emal olishga muvaffaq bo‘ldi.

Ammo bu oxiri emas edi. U yana ko‘p yillar ish ustida mehnat qildi, kambag‘allik va qarzlar bilan kurashdi. Oxir-oqibat uning idishlari mashhur bo‘ldi, uni qirol saroyiga chaqirishdi. Keksaygan chog‘ida esa e’tiqodi tufayli zindonga tashlandi va u yerda vafot etdi. Ammo uning hayoti qat’iyatning nimaga qodirligini ko‘rsatuvchi abadiy namuna bo‘lib qoldi: hatto muvaffaqiyatsizlik ham, agar odam taslim bo‘lmasa, oxir-oqibat g‘alabaga aylanadi.

Qat’iyat faqat buyuk kashfiyotchilarga xos emas. Oddiy hayotda ham u zarur. Ko‘p odamlar ishni boshlaydi, lekin oxiriga yetkazmaydi. Ular birinchi qiyinchilikdayoq taslim bo‘ladi. Qat’iyatli odam esa qiyinchilikni yengish uchun yaratilgan deb hisoblaydi. U to‘siqni yo‘lning bir qismi deb biladi.

Uilyam Keri — bir vaqtlar oddiy etikdo‘z bo‘lgan — keyinchalik Hindistonda o‘nlab tillarni o‘rganib, ularni lug‘atga aylantirgan olim bo‘ldi. Kimdir uning kelib chiqishini kamsitib gapirganda, u kamtarlik bilan: «Men faqat qunt qila olaman. Shu tufayli nimagaki erishgan bo‘lsam, erishdim», deb javob bergan.

Amerikalik tabiatshunos Odyubon qushlar suratlarini chizish bilan yillar davomida shug‘ullangan. Ikki yuzdan ortiq rasmini bir quti ichida qoldirib, safarga ketadi. Qaytib kelsa, qutiga kalamushlar in qurib, rasmlarni kemirib tashlagan. Odyubon bir necha kun qattiq iztirob chekdi, keyin miltig‘i, daftari va qalamlarini olib, yana o‘rmonga chiqib ketdi. Uch yil ichida u yo‘qotgan rasmlarni qayta chizdi, aytishlaricha, ular avvalgisidan ham yaxshiroq chiqqan.

Bunday misollar shuni ko‘rsatadiki, hayotda zarbalar muqarrar. Lekin zarba odamni sindirishi yoki chiniqtirishi uning o‘ziga bog‘liq. Muvaffaqiyatsizlik — tanbeh emas, saboq. U bizga qaysi yo‘l to‘g‘ri emasligini ko‘rsatadi.

Ishga umid va quvnoqlik bilan yondashish ham muhim. G‘amgin, shikoyatchi odam og‘ir yuk ostida tez cho‘kadi. Quvnoq, umidli odam esa xuddi shu yukni yengilroq ko‘taradi. Quvnoqlik — ishning yarmi. U nafaqat o‘zingizga, balki atrofdagilarga ham kuch beradi.

Nihoyat, mehnatning eng katta mukofoti — tashqi muvaffaqiyat emas, balki mehnat jarayonida shakllangan xarakter. Mehnat odamni tartibga, sabrga, o‘zini boshqarishga o‘rgatadi. Mehnat qilgan odam o‘zini hurmat qiladi va boshqalarning hurmatini qozonadi. Dangasalik esa har qanday iste’dodni chiritadi.

Jon Daltonni ko‘pchilik daho deb atardi. U esa bunga qarshi chiqib, o‘z yutuqlarini faqat sabot va mehnatga bog‘lardi: «Agar men boshqalardan ko‘ra ko‘proq narsaga erishgan bo‘lsam, buning sababi — sabrli mehnat», derdi. Buyuk kashfiyotchi Kepler ham: «O‘qish va o‘rganish bilan bog‘liq hamma narsada sabr eng muhimdir», degan fikrni ilgari surgan.

Fauel Bakston ismli ingliz jamoat arbobi o‘z hayot tajribasini shunday xulosa qilgan: «Kundan-kunga, yildan-yilga ko‘rib turibmanki, yoshlar orasidagi farq — iste’dodda emas, g‘ayratda. Oddiy vositalar va g‘ayrioddiy mehnat — mana muvaffaqiyat siri».

Mikelanjelo haqida ham bir rivoyat bor. Bir kishi uning ustaxonasiga kelib, avvalgi tashrifidan beri haykalda hech narsa o‘zgarmaganini aytadi. Usta esa unga ko‘rsatadi: «Mana bu yerni silliqladim, bu muskulni aniqroq qildim, labga ifoda berdim, oyoqni kuchaytirdim». «Lekin bular arzimas narsalar-ku!» — deydi mehmon. «Bo‘lishi mumkin, — deb javob beradi Mikelanjelo, — ammo arzimas narsalar kamolotni yaratadi, kamolot esa arzimas narsa emas».

Ko‘p mashhur notiqlar o‘z yo‘lini muvaffaqiyatsizlikdan boshlagan. Sheridanning parlamentdagi birinchi nutqi butunlay barbod bo‘lgan. Do‘sti unga bu ishni tashlashni maslahat berganda, Sheridan peshonasini ko‘rsatib: «Bu narsa ichimda bor va u albatta tashqariga chiqadi», degan. Keyinchalik u o‘z davrining eng yaxshi notiqlaridan biri bo‘ldi.

Dizraeli bilan ham shunday bo‘lgan. Uning parlamentdagi birinchi nutqini kulgi va hushtak bosib ketgan. U nutqini tugata olmay, o‘tirishga majbur bo‘ldi, ammo o‘tirishdan oldin: «Hozir o‘tiraman, lekin shunday vaqt keladiki, siz meni tinglaysiz», dedi. Va haqiqatan ham shunday vaqt keldi: u ikki marta bosh vazir bo‘ldi.

Nyutonning o‘zi ham shunday degan edi: «Agar men jamiyatga biror xizmat qilgan bo‘lsam, bu faqat mehnatsevarlik va sabrli fikrlash tufaylidir».

Olim Tomas Yang esa «Har qanday odam boshqa bir odam qilgan ishni qila oladi», degan qoidaga ishonardi. Uning hayotidan bir voqea bu ishonchni yaxshi ko‘rsatadi. U birinchi marta otga minganida, oldinda borayotgan chavandoz baland bir to‘siqdan sakrab o‘tdi. Yang ham xuddi shunday qilmoqchi bo‘ldi, lekin otdan yiqildi. U indamay qaytadan egarga o‘tirdi, yana urindi va yana yiqildi. Uchinchi urinishda esa to‘siqdan muvaffaqiyatli sakrab o‘tdi. Unga ilm-fanda ham xuddi shu xislat yordam bergan: u qiyin ishdan qochmasdi, balki unga qaytib-qaytib kelaverardi.

Muvaffaqiyatga umid bilan birga quvnoqlik ham xizmat qiladi. Umid — kuchning yo‘ldoshi. Umidini yo‘qotgan odam qo‘lidagi kuchni ham ishlata olmaydi; umidli odam esa kichik kuch bilan ham ko‘p narsaga erishadi. Eng zerikarli va og‘ir ishni ham quvnoq ruh bilan qilish mumkin, va shunday qilingan ish har doim yaxshiroq chiqadi.

Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, birinchi muvaffaqiyatsizlik — oxirgi so‘z emas. Ko‘pincha u faqat boshlanish. Muhimi — yiqilgandan keyin turib, nima noto‘g‘ri bo‘lganini tushunib, yana harakat qilish.

Odat ham mehnatning muhim yordamchisi. Avvaliga qiyin tuyulgan ish, har kuni takrorlansa, odatga aylanadi va osonlashadi. Shuning uchun yoshlikda yaxshi odatlarni shakllantirish — eng foydali sarmoya. Erta turish, ishni o‘z vaqtida boshlash, boshlagan ishni oxiriga yetkazish — bular odatga aylansa, odam o‘zi sezmagan holda katta natijalarga erishadi.

Mehnatning ahamiyatini yana bir bor ta’kidlash kerak: hech bir buyuk ish bir zumda bitmagan. Yozuvchilar o‘z kitoblarini o‘nlab marta qayta yozgan, rassomlar bitta suratga yillar sarflagan, olimlar bitta qonuniyatni topish uchun minglab tajriba o‘tkazgan. Tashqaridan qaraganda ularning ishi oson va tabiiy ko‘rinadi. Ammo bu yengillik ortida uzoq, og‘ir mehnat yotadi.

Buyuk ishlarga erishgan odamlar ko‘pincha o‘z yo‘lini qiyinchilikdan boshlagan. Ular yo‘qchilik, kasallik, yolg‘izlik, masxara bilan kurashgan. Ammo ular bularning hech birini to‘xtash uchun sabab deb bilmagan. Aksincha, har bir qiyinchilik ularni yanada qat’iyatli qilgan. Ular uchun to‘siq — yo‘lning oxiri emas, faqat burilishi edi.

Shuning uchun hayotda biror narsaga erishmoqchi bo‘lsangiz, avvalo bir narsani tushunib oling: tez va oson yo‘l yo‘q. Bor yo‘l — har kuni ozgina ishlash, xatolardan qo‘rqmaslik va boshlagan ishni oxiriga yetkazish.

Qat’iyat o‘jarlik bilan bir xil emas. O‘jar odam xato yo‘lda ham to‘xtamaydi, chunki u xatosini tan olishni istamaydi. Qat’iyatli odam esa maqsaddan chekinmaydi, lekin yo‘lni o‘zgartirishga tayyor. Agar bir usul ish bermasa, u boshqasini sinab ko‘radi. Palissi ham, Uatt ham, Odyubon ham shunday qilgan: ular maqsadni o‘zgartirmagan, ammo usullarni yuzlab marta o‘zgartirgan.

Mehnatning yana bir siri — uni bo‘laklarga bo‘lish. Katta maqsad uzoqdan qo‘rqinchli ko‘rinadi: qanday qilib butun bir tilni o‘rganaman, qanday qilib kitob yozaman, qanday qilib kasbni egallayman? Ammo har qanday katta ish kichik qadamlardan tashkil topadi. Bugun o‘nta so‘z, ertaga yana o‘nta; bugun bir sahifa, ertaga yana bir sahifa. Bir yil o‘tib, odam o‘zi bosib o‘tgan yo‘lga qarab hayron qoladi. Uattning so‘zlari shu yerda ham to‘g‘ri keladi: asosiysi — to‘xtamaslik.

Shuning uchun yoshlarga eng yaxshi maslahat: mehnatdan qochmang. Har kuni ozgina bo‘lsa ham ishlang. Kichik qadamlar katta yo‘lni bosib o‘tadi. Tomchi tosh teshadi, chunki u kuch bilan emas, tez-tez tomgani uchun teshadi.