Yozuvchi Xazlitt bir maqolasida ishbilarmon odamlarni masxara qilib, ularni tor fikrli, faqat bitta izdan yuradigan odamlar deb ta’riflagan edi. Uning fikricha, ish odami bo‘lish uchun qobiliyat ham, tasavvur ham shart emas, faqat zerikarli odatlar kifoya. Bu fikr nafaqat noto‘g‘ri, balki ishning tabiatini ham, unda qatnashadigan odamlarning fazilatlarini ham mutlaqo tushunmaslikdan kelib chiqqan.

Aslida, ish — ham savdo-sotiq, ham davlat boshqaruvi, ham har qanday amaliy mashg‘ulot — odamdan juda ko‘p fazilat talab qiladi. Ish odami aniq, tez, ehtiyotkor va ayni paytda jasur bo‘lishi kerak. U odamlarni tushunishi, vaziyatni to‘g‘ri baholashi, qarorni o‘z vaqtida qabul qilishi lozim. Bularning hammasi aql, tajriba va irodani talab qiladi.

Tarixdagi eng buyuk odamlarning ko‘pchiligi o‘z ishida aynan ishbilarmonlik fazilatlari bilan ajralib turgan. Napoleon va Vellington, masalan, buyuk sarkardalar bo‘lish bilan birga eng buyuk «ish odamlari» ham edi. Ular har bir mayda-chuydani — askarlar ozig‘idan tortib, otlarning taqasigacha — e’tibordan qochirmasdi. G‘alabalarning ko‘pi jang maydonida emas, yaxshi tashkil etilgan ta’minot va aniq hisob-kitob tufayli qo‘lga kiritilgan.

Vellington Ispaniyadagi urushda nafaqat qo‘shinga qo‘mondonlik qildi, balki uning non, kiyim, o‘q-dori bilan ta’minlanishini shaxsan nazorat qildi. Uning maktublari ko‘pincha jangdan ko‘ra qop, arava va hisob-kitob haqida bo‘lardi. Aynan shu ehtiyotkorlik uning qo‘shinini boshqalarnikidan kuchliroq qilgan.

Buyuk yozuvchi va olimlar orasida ham yaxshi ish odamlari ko‘p bo‘lgan. Shekspir faqat dramaturg emas, balki muvaffaqiyatli teatr boshqaruvchisi ham edi va keksaygan chog‘ida o‘z tug‘ilgan shahriga ancha boy odam bo‘lib qaytdi. Shoir Choser bojxona nazoratchisi bo‘lib ishlagan. Nyuton bir necha yil davomida qirollik zarbxonasining boshlig‘i bo‘lgan va bu lavozimni a’lo darajada bajargan: pullarni yangi zarb qilish ishini tartibga solgan. Shoir Uordsvort pochta markalarini tarqatish idorasida xizmat qilgan. Faylasuf Jon Styuart Mill o‘ttiz yildan ortiq Ost-Hind kompaniyasining idorasida ishlagan va o‘zining buyuk asarlarini shu ish bilan birga yozgan.

Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, kundalik ish va oliy fikr bir-biriga zid emas. Aksincha, ish odamni tartibga soladi, vaqtni qadrlashga o‘rgatadi, fikrni amaliyotga yaqinlashtiradi. Ko‘p buyuk asarlar band odamlar tomonidan yozilgan, chunki band odam vaqtni qadrlashni biladi.

Ishdagi muvaffaqiyatning asosiy shartlari oddiy va hammaga tushunarli. Ular — diqqat, mehnatsevarlik, aniqlik, tartib, o‘z vaqtida harakat qilish va ishni cho‘zmaslik. Bu fazilatlar birinchi qarashda kichikdek tuyuladi. Ammo inson baxti va muvaffaqiyati ko‘pincha mana shu kichik narsalarga bog‘liq.

Diqqat — har qanday ishning boshlanishi. Ko‘p odamlar ishni yarim yurak bilan qiladi, fikri boshqa joyda bo‘ladi. Natijada ish ham chala chiqadi. Diqqatli odam esa nima qilayotgan bo‘lsa, butun e’tiborini shunga qaratadi.

Aniqlik ham juda muhim. Ishdagi ko‘p muvaffaqiyatsizliklar katta xatolardan emas, kichik noaniqliklardan kelib chiqadi: noto‘g‘ri yozilgan raqam, o‘z vaqtida berilmagan javob, unutilgan va’da. Aniq odamga hamma ishonadi; noaniq odam esa qanchalik iste’dodli bo‘lmasin, ishonchni yo‘qotadi.

Tartib — ishning yarmi. Tartibli odam kam vaqtda ko‘p ish qiladi, chunki u qayerda nima borligini, qachon nima qilish kerakligini biladi. Tartibsiz odam esa doim nimanidir qidiradi, shoshiladi va hech narsaga ulgurmaydi. Gollandiyalik davlat arbobi de Vittdan qanday qilib shuncha ishni bajarishga ulgurishini so‘rashganda, u: «Bir vaqtda faqat bitta ish qilaman», deb javob bergan. Bu oddiy qoida ko‘pchilikning muammosini hal qila oladi.

Vaqtni qadrlash — ish odamining eng muhim fazilatlaridan biri. «Vaqt — pul», degan mashhur gap bor. Ammo vaqt puldan ham qimmatroq: yo‘qotilgan pulni qaytarish mumkin, yo‘qotilgan vaqtni esa hech qachon. Har kuni yarim soat behuda o‘tkazilsa, yillar davomida bu ko‘p oylarga teng bo‘ladi. Aksincha, har kuni bir soatni foydali ishga sarflagan odam bir necha yilda yangi til yoki kasbni o‘rganib olishi mumkin.

Lord Chesterfild o‘g‘liga: «Daqiqalarni ehtiyot qil, soatlar o‘zini o‘zi ehtiyot qiladi», deb maslahat bergan. Darhaqiqat, vaqt kichik bo‘laklarga bo‘linib, sezilmasdan sarflanadi. Uni tejash ham kichik bo‘laklardan boshlanadi.

O‘z vaqtida harakat qilish, ya’ni punktuallik — boshqalarni hurmat qilish belgisi. Kech qolgan odam nafaqat o‘z vaqtini, balki o‘zini kutayotganlarning vaqtini ham o‘g‘irlaydi. Jorj Vashington bir kuni kechikib kelgan kotibini koyiganida, kotib soati orqada qolganini aytgan. Shunda Vashington: «Unda yoki yangi soat olasiz, yoki men yangi kotib olaman», degan ekan.

Vellington ham punktuallikka katta ahamiyat bergan. U har bir maktubga o‘sha kuni javob berardi. Uning fikricha, javob berilmagan xat — bajarilmagan burch. Bunday tartib unga katta mas’uliyatli ishlarni bir vaqtda boshqarish imkonini bergan.

Valter Skott ish boshlayotgan bir yigitga yozgan maktubida shunday maslahat bergan: «Sizdan bitta odatdan ehtiyot bo‘lishingizni so‘rayman — u ham bo‘lsa, ishni keyinga qoldirish odati. Qiladigan ishingizni darhol qiling, dam olishni esa ishdan keyinga qoldiring, hech qachon ishdan oldinga emas. Agar ishlar to‘planib qolsa, ular orasida chalkashib, birinchisini ham, ikkinchisini ham yomon bajarasiz».

Ishni cho‘zmaslik, ya’ni bugungi ishni ertaga qoldirmaslik ham muhim. Ertaga qoldirilgan ish ikki barobar og‘irlashadi. Ko‘p odamlar ishni boshlashdan qo‘rqib, uni cho‘zadi va oxirida shoshilib, yomon bajaradi. Tezkor, lekin shoshilmaydigan odam ishni o‘z vaqtida va yaxshi bajaradi.

Ishdagi eng oliy fazilat esa — halollik. Savdoda, xizmatda, har qanday ishda halollik eng mustahkam poydevordir. «Halollik — eng yaxshi siyosat», degan maqol bejiz aytilmagan. Halol odam boshida sekinroq boyishi mumkin, ammo uning boyligi mustahkam bo‘ladi, chunki u ishonch ustiga qurilgan. Aldash bilan topilgan boylik esa tez orada yo‘qoladi va o‘zi bilan nomni ham olib ketadi.

Tarixda shunday savdogarlar ko‘p bo‘lgan: ular og‘ir paytda, qarzga botganida ham har bir tiyinni qaytarib bergan, garchi qonun ularni bunga majburlamagan bo‘lsa ham. Bunday odamlar keyinchalik eng katta hurmat va ishonchga sazovor bo‘ldi, ularning so‘zi har qanday hujjatdan ham qimmatroq hisoblandi.

Halollikning eng go‘zal misollaridan birini yana Valter Skottning hayoti beradi. U sherik bo‘lgan nashriyot va bosmaxona ishlari qulab, uning gardaniga juda katta qarz tushdi. Qonun uni bankrot deb e’lon qilib, qarzdan qutulishiga imkon berardi. Ammo Skott bunga rozi bo‘lmadi: «Mening o‘ng qo‘lim qarzni to‘laydi», dedi. U ellik besh yoshida, sog‘lig‘i yomonlashib borayotganiga qaramay, kechayu kunduz yozishga o‘tirdi. Bir necha yil ichida u ketma-ket kitoblar yozib, qarzning katta qismini to‘ladi. Bu og‘ir mehnat uning umrini qisqartirdi, ammo u halol odam sifatida vafot etdi, qolgan qarzi esa keyinchalik kitoblaridan tushgan pul bilan to‘liq uzildi.

Ishdagi halollik faqat aldash emaslik bilan cheklanmaydi. U ishni vijdonan, yaxshi bajarish, sotilayotgan mahsulotning sifatiga javob berish, va’dani bajarish demakdir. Yomon bajarilgan ish — bu ham bir turdagi yolg‘on. Ustaxonada sifatsiz narsa yasagan usta, idorada ishni chala qilgan xizmatchi ham aslida aldayotgan bo‘ladi.

Ish odamlari uchun yana bir muhim narsa — o‘z imkoniyatidan ortiq yashamaslik. Ko‘p odamlar boshqalarga ko‘z-ko‘z qilish uchun qarzga botadi va o‘z erkinligini yo‘qotadi. Qarzdor odam erkin emas: u qarz beruvchining qo‘lida. Shuning uchun daromaddan kam sarflash, ozgina bo‘lsa ham jamg‘arish — mustaqillikning asosiy sharti.

Yoshlar ko‘pincha tez boyib ketishni orzu qiladi. Lekin tez boylik ko‘pincha tez yo‘qoladi. Sabr bilan, halol mehnat bilan, qadam-baqadam yig‘ilgan boylik esa mustahkam bo‘ladi. Eng muhimi — u bilan birga yaxshi nom ham yig‘iladi.

Ishdagi taniqli odamlar orasida yozuvchi va olimlar ham ko‘p bo‘lgan. Charlz Lem butun umri davomida Ost-Hind kompaniyasida hisobchi bo‘lib ishlagan va bo‘sh vaqtida ajoyib insholar yozgan. Iqtisodchi Rikardo birjada ishlab, boylik orttirgan va bir vaqtda iqtisod ilmiga asos solgan kitoblar yozgan. Bankir Jorj Grout ish kunining oxirida o‘tirib, ko‘p jildli «Yunoniston tarixi»ni yozgan. Shoir Semyuel Rojers ham bankir edi.

Bu odamlar uchun ish va ijod bir-biriga xalaqit bermagan. Aksincha, ish ularning kunini tartibga solgan, hayotni yaqindan bilishga yordam bergan. Band odam bo‘sh vaqtining har bir daqiqasini qadrlaydi; bekor odam esa butun kunini behuda o‘tkazadi va hech narsaga ulgurmaydi.

Ishda muvaffaqiyat qozonish uchun odamlarni tushunish ham muhim. Yaxshi ish odami boshqalarga ishonishni ham, kimga ishonmaslikni ham biladi. U xodimlarini to‘g‘ri tanlaydi, ularga mas’uliyat beradi, lekin nazoratni qo‘ldan chiqarmaydi. Napoleon ham, Vellington ham o‘z yordamchilarini sinchiklab tanlagan va ular haqida hamma narsani bilgan.

Ko‘p odamlar ishda omadga ishonadi. Ammo omad ko‘pincha tayyor odamga keladi. Imkoniyat hammaning oldidan o‘tadi, lekin uni faqat tayyor turgan, ko‘zi ochiq odam ushlab qoladi. Boshqalar esa uni ko‘rmaydi yoki ko‘rsa ham, foydalanishga tayyor bo‘lmaydi.

Ish odamining yana bir fazilati — o‘z xatosini tan olish. Xato hammada bo‘ladi. Ammo aqlli odam xatosini tezda tan oladi, tuzatadi va undan saboq oladi. Ahmoq odam esa xatosini yashiradi, uni oqlashga urinadi va yana takrorlaydi.

Mayda xarajatlar ham e’tibor talab qiladi. Ko‘p odamlar katta xarajatlarga ehtiyot bo‘ladi, lekin kichik xarajatlarga e’tibor bermaydi. Holbuki, kichik xarajatlar yig‘ilib, katta pulga aylanadi. Tiyinni hurmat qilmagan odam so‘mga ega bo‘lmaydi, deganlari shundan.

Ishda tezkorlik ham muhim. Ba’zi odamlar har bir qarorni haddan tashqari uzoq o‘ylaydi va imkoniyatni boy beradi. Boshqalari esa o‘ylamasdan harakat qiladi va xato qiladi. Yaxshi ish odami bu ikki chekka o‘rtasida yo‘l topadi: u yetarlicha o‘ylaydi, keyin qat’iy harakat qiladi. Napoleon aytgan ekan: «O‘ylash uchun vaqt oling, ammo harakat vaqti kelganda, o‘ylashni to‘xtatib, harakat qiling».

Har bir ishning o‘z vaqti bor. Ertalab turishni bilgan odam kunning eng yaxshi soatlarini qo‘lga kiritadi. Ko‘p buyuk ish odamlari erta turishni odat qilgan: ular boshqalar uyg‘onmasdan oldin kunning eng muhim ishlarini bajarib qo‘ygan. Kechgacha uxlagan odam esa kun bo‘yi kunni quvib yuradi va hech qachon unga yetib ololmaydi.

Ish odami boshqalarning ishonchini qadrlaydi. Bir marta yo‘qotilgan ishonchni qayta tiklash juda qiyin. Shuning uchun u har qanday kichik va’dani ham jiddiy qabul qiladi. «Ertaga javob beraman» degan bo‘lsa, ertaga javob beradi. «Pulni dushanba kuni qaytaraman» degan bo‘lsa, dushanba kuni qaytaradi. Mana shunday kichik aniqliklar uni boshqalardan ajratib turadi va unga yangi imkoniyatlar eshigini ochadi.

Ishni sevish ham muvaffaqiyatning sharti. Ishini yomon ko‘radigan odam undan qochishga, uni tezroq tugatishga harakat qiladi. Ishini sevadigan odam esa unga butun qalbini beradi va natijasi ham shunga yarasha bo‘ladi. Agar odam o‘z ishini sevmasa, uni sevishga o‘rganishi yoki o‘ziga mos ish topishi kerak.

Ishga kirishgan yoshlar ko‘pincha kichik ishlarni o‘zlariga munosib ko‘rmaydi. Ular darhol katta mas’uliyat va katta maosh kutadi. Ammo katta ishlarga faqat kichik ishlarni yaxshi bajargan odamgina ishonib topshiriladi. Eng oddiy vazifani ham astoydil bajargan xodimni boshliq tez payqaydi. Kichik ishda beparvo bo‘lgan odam esa katta ishda ham beparvo bo‘lishi aniq.

Xullas, ish odamining kuchi — g‘ayrioddiy qobiliyatda emas, oddiy fazilatlarni har kuni, tinimsiz amalda qo‘llashda. Diqqat, aniqlik, tartib, vaqtni qadrlash va halollik — mana shu beshta ustun ustiga har qanday ishni qurish mumkin. Ular bo‘lmasa, eng zo‘r iste’dod ham qum ustidagi binoga o‘xshaydi.

Ish dunyosida sabr ham kerak. Har bir yangi ish boshida qiyin bo‘ladi: mijozlar kam, daromad oz, xatolar ko‘p. Ko‘p odamlar shu bosqichda taslim bo‘ladi va boshqa ishga o‘tadi, keyin uchinchisiga. Natijada ular hech bir ishda tajriba orttira olmaydi. Bir ishni tanlab, uni sabr bilan rivojlantirgan odam esa vaqt o‘tib, o‘z sohasining ustasiga aylanadi. «Ko‘chgan tosh mox bog‘lamaydi», deydi inglizlar.

Shunday qilib, ish — odamni tarbiyalaydigan maktab. U intizom, sabr, aniqlik va halollikni o‘rgatadi. Ish odamini masxara qilganlar, aslida, bu fazilatlarning naqadar qimmatligini tushunmagan.