Xarakter — hayotning toji va eng go‘zal bezagi. U insonning eng qimmatli boyligi bo‘lib, uning nomini, obro‘sini tashkil qiladi. Xarakter har qanday unvon, mansab va boylikdan yuqori turadi. U har qanday sharafdan ham ko‘proq hurmat uyg‘otadi.

Xarakter kuchi — bu oddiy aql yoki iste’dod kuchidan farq qiladi. Aqlli odam hayratga solishi mumkin, ammo hurmatni xarakterli odam qozonadi. Odamlar aqlliga emas, ishonchliga ergashadi. Shuning uchun ham ko‘p o‘rtacha qobiliyatli, lekin halol va mustahkam xarakterli odamlar jamiyatda katta ta’sirga ega bo‘ladi.

Davlat arbobi Kanning: «Mening yo‘lim — xarakter orqali hokimiyatga erishish yo‘li», degan edi. Benjamin Franklin ham o‘z muvaffaqiyatini notiqlikdan yoki aqldan emas, balki xalqning unga bo‘lgan ishonchidan ko‘rardi. U ko‘p yig‘ilishlarda yaxshi notiq bo‘lmasa ham, gapi o‘tardi, chunki odamlar uning halolligiga ishonardi.

Xarakter kichik narsalardan shakllanadi. Har kungi kichik harakatlar, kichik va’dalar, kichik burchlar — bularning hammasi xarakterni quradi. Har safar haqiqatni gapirganda, va’dani bajarganda, nafsni tiyganda odam xarakterini mustahkamlaydi. Har safar yolg‘on gapirganda yoki burchidan qochganda esa uni zaiflashtiradi.

Haqqoniylik — xarakterning asosi. Rostgo‘y odam hamma joyda bir xil: uyda ham, ko‘chada ham, boshliq oldida ham, yolg‘iz qolganda ham. Uning so‘zi bilan ishi bir. Unga ishonish mumkin. Yolg‘onchi odam esa qanchalik aqlli bo‘lmasin, oxir-oqibat ishonchni yo‘qotadi va u bilan birga hamma narsani yo‘qotadi.

Vellington rostgo‘yligi bilan mashhur edi. Uning qo‘l ostidagilar ham, dushmanlari ham uning so‘ziga ishonardi, chunki u hech qachon va’dasini buzmas, ahvolni bo‘yab-bejab ko‘rsatmas edi. Ispaniyada uning qo‘shini mahalliy aholidan nima olsa, pulini to‘lardi; shu sababli xalq unga ishondi va bu ishonch bir necha g‘alabaga teng keldi.

Halollik faqat so‘zda emas, ishda ham namoyon bo‘ladi. Halol odam o‘ziga ishonib topshirilgan ishni vijdonan bajaradi, hech kim ko‘rmayotgan bo‘lsa ham. Uning ishi — uning so‘zi kabi ishonchli.

Xarakterning yana bir muhim belgisi — iroda. Irodali odam o‘z maqsadidan chekinmaydi, qiyinchilikdan qo‘rqmaydi. Ammo iroda yaxshilikka xizmat qilishi kerak. Yomonlikka xizmat qilgan iroda — eng xavfli kuch. Shuning uchun irodani vijdon boshqarishi lozim.

Endi «chin janob» haqida. Chin janob — bu boy yoki zodagon odam degani emas. Chin janoblik — bu kiyimda yoki unvonda emas, balki qalbda. Kambag‘al dehqon ham chin janob bo‘lishi mumkin, boy zodagon esa — yo‘q. Janoblikning asosi — halollik, rostgo‘ylik, xushmuomalalik va boshqalarni hurmat qilish.

Chin janob o‘zini hurmat qiladi, shuning uchun boshqalarni ham hurmat qiladi. U kuchsizni xafa qilmaydi, ojizga yordam beradi. U o‘z ustunligini ko‘z-ko‘z qilmaydi. U kamtar, lekin o‘z qadrini biladi. U hech qachon pastkashlikka, xiyonatga yo‘l qo‘ymaydi.

Janoblikning eng go‘zal namunalaridan biri — ingliz shoiri va askari Filip Sidni haqidagi voqea. U Zutfen jangida og‘ir yaralanadi. Qattiq qon yo‘qotib, chanqab yotganida, unga bir idishda suv keltirishadi. U suvni lablariga yaqinlashtirganida, yonidan olib o‘tilayotgan, o‘lim to‘shagida yotgan oddiy bir askarning suvga intiq tikilib turganini ko‘radi. Sidni suvga tegmay, idishni unga uzatadi va: «Senga mendan ko‘ra ko‘proq kerak», deydi. Bir necha kundan keyin Sidni vafot etdi, ammo bu so‘zlar asrlar osha yashab kelmoqda.

Yana bir misol — general Ralf Aberkrombi. U jangda halok bo‘lish arafasida yotganida, yaradorlarni olib ketayotgan kemaga olib chiqilgan. Uning boshi ostiga bir askarning adyolini qo‘yishgan edi. U bu kimning adyoli ekanini so‘radi. «Faqat bir askarniki», deb javob berishdi. «Unda hoziroq egasiga qaytaringlar», dedi general. Hayotining so‘nggi soatlarida ham u oddiy askarning ehtiyojini o‘ylagan.

Chin janob kambag‘allikda ham janob bo‘lib qoladi. Pul uning qadrini oshirmaydi, kambag‘allik esa pasaytirmaydi. Ko‘pchilik hayotda shunday oddiy ishchilarni uchratgan: u kambag‘al, lekin, har doim halol, xushmuomala va o‘z burchiga sodiq; uni bilgan har bir kishi uni chin janob deb atardi.

Janoblikning yana bir belgisi — xushmuomalalik. Bu soxta tavoze emas, balki chin qalbdan kelgan muloyimlik. Xushmuomala odam boshqalarning his-tuyg‘ularini e’tiborga oladi, ularni xafa qilmaslikka harakat qiladi. Kichik xushmuomalalik harakatlari — salomlashish, minnatdorchilik bildirish, yordam qo‘lini cho‘zish — odamlar o‘rtasidagi munosabatni yengillashtiradi.

Ba’zi odamlar qo‘pollikni samimiylik deb o‘ylaydi. Ammo samimiylik va qo‘pollik bir narsa emas. Haqiqatni ham muloyimlik bilan aytish mumkin. Kuchli odam qo‘pol bo‘lishga muhtoj emas; qo‘pollik ko‘pincha zaiflik belgisi.

Fransuz ritsari Bayar «qo‘rquvsiz va dog‘siz ritsar» deb atalgan. U jangda jasur, tinchlikda esa muloyim va saxiy edi. Bir safar asir olingan shahardagi bir ayol qizlarini himoya qilish uchun unga katta pul taklif qilganida, Bayar pulni olib, qizlarga sep sifatida qaytarib bergan. Mana shunday odamlar janoblikning asl ma’nosini ko‘rsatadi.

Jorj Vashington ham chin janob namunasi edi. U katta hokimiyatga ega bo‘lgan, ammo hech qachon undan o‘z manfaati uchun foydalanmagan. Prezidentlik muddati tugaganda, u ixtiyoriy ravishda hokimiyatdan voz kechib, o‘z fermasiga qaytdi. Uning kuchi — xarakterida edi.

Xarakter faqat buyuk odamlarga xos emas. Har bir oddiy odam ham kuchli xarakter egasi bo‘lishi mumkin. Har bir ota-ona, ustoz, ishchi va xizmatchi o‘z hayotida halollik, sabr va mehribonlik namunasini ko‘rsatishi mumkin. Va bu namunalar, garchi tarix kitoblariga kirmasa ham, atrofidagilarning hayotini o‘zgartiradi.

Vellington Hindistonda xizmat qilganida, bir mahalliy hukmdorning vaziri uning huzuriga kelib, tinchlik shartnomasi bo‘yicha qaysi hududlar berilishini oldindan bilish uchun unga juda katta pul taklif qiladi. Vellington bir oz jim turib, unga: «Siz sir saqlay olasizmi?» deb so‘raydi. «Albatta», — deydi vazir. «Men ham», — deb javob beradi Vellington va uni kuzatib qo‘yadi. U bu pul bilan juda boy bo‘lishi mumkin edi, lekin uning uchun halollik har qanday boylikdan qimmat edi.

General Charlz Nepir ham Sind o‘lkasini boshqarganida mahalliy zodagonlarning qimmatbaho sovg‘alarini qabul qilmagan. U o‘z vazifasini pora va sovg‘alardan holi bajarishni sharaf deb bilgan. Uning bu qat’iyati mahalliy xalq orasida Angliya hokimiyatiga bo‘lgan hurmatni har qanday qo‘shindan ham ko‘proq oshirgan.

Xarakter boylikdan ham qimmatroq. Boylik yo‘qolishi mumkin, xarakter esa qoladi. Shuhrat so‘nishi mumkin, xarakter esa abadiy. Odam o‘lgandan keyin ham uning xarakteri, uning yaxshi namunasi boshqalarda yashashda davom etadi.

Vellington bir safar: «Xarakterisiz aql — hech narsa», degan. Darhaqiqat, aql pichoqqa o‘xshaydi: u yaxshi qo‘lda non kesadi, yomon qo‘lda esa jarohat yetkazadi. Aqlga yo‘nalish beradigan narsa — xarakter.

Ingliz tilidagi «gentleman» so‘zining o‘zagida «gentle», ya’ni «muloyim, yumshoq» ma’nosi yotadi. Chin janobning birinchi belgisi — muloyimlik. U kuchli bo‘lishi mumkin, lekin kuchini zaifga qarshi ishlatmaydi. U o‘z gapini o‘tkazishni biladi, ammo boshqalarni kamsitmaydi.

Hindistonda xizmat qilgan general Jeyms Autramni zamondoshlari «Hindiston Bayari» deb atashgan. U Sind o‘lkasi zabt etilganda o‘ziga tegishli katta o‘lja ulushidan voz kechgan, chunki bu urushni adolatsiz deb hisoblagan. U boylikni emas, vijdon tinchligini tanlagan. Bunday harakat har qanday jangdagi g‘alabadan ham ko‘proq hurmatga loyiq.

Admiral Kollingvud ham o‘z matroslariga ota kabi g‘amxo‘rlik qilgan. U ularga qattiqqo‘l, lekin adolatli bo‘lgan, jazodan ko‘ra yaxshi so‘z va namunaga ko‘proq tayangan. Shuning uchun matroslar uni chin dildan sevgan va har qanday xavfda unga ergashgan.

Xarakterli odam kichik narsalarda ham o‘zini ko‘rsatadi: qarzni o‘z vaqtida qaytarishda, va’daga kech qolmaslikda, birovning narsasini o‘z vaqtida qaytarishda, yo‘q odam haqida yomon gapirmaslikda. Bular kichik narsalar, lekin ular odamning kimligini ko‘rsatadi. Katta sinovlar kamdan-kam keladi; kichik sinovlar esa har kuni.

Fe’l-atvorni boshqarish ham xarakterning bir qismi. Jahli tez odam ko‘pincha keyin pushaymon bo‘ladigan so‘zlarni aytadi. O‘zini tuta oladigan odam esa achchiq vaziyatda ham sokin qoladi va to‘g‘ri qaror qabul qiladi. Kimki o‘zini boshqara olsa, u shaharni zabt etgandan ham kuchliroqdir.

Uyda, oila davrasida xarakter eng yaxshi ko‘rinadi. Ba’zi odamlar tashqarida xushmuomala, uyda esa qo‘pol. Chin janob esa hamma joyda bir xil: u ota-onasiga, turmush o‘rtog‘iga, bolalariga, xizmatchilariga ham bir xil hurmat bilan munosabatda bo‘ladi.

Xarakterli odamlar — jamiyatning vijdoni. Ular har qanday davlatda eng yaxshi tayanchdir. Chunki qonunlar faqat ular hurmat qilinganda ishlaydi, va ularni hurmat qiladigan — xarakterli odamlar. Agar jamiyatda halol, rostgo‘y, burchga sodiq odamlar ko‘p bo‘lsa, u jamiyat har qanday sinovdan o‘tadi.

Huquqshunos Lord Erskin o‘z hayotining asosiy qoidasini shunday ifodalagan: «Har doim vijdonim nima desa, shuni qildim — natijasini esa Xudoga topshirdim». U bu qoidaga amal qilib, ko‘p bor o‘z manfaatiga zid bo‘lsa ham haqiqatni himoya qilgan. Va oxir-oqibat bu yo‘l unga obro‘ ham, muvaffaqiyat ham keltirgan.

Xarakterning kuchi ko‘pincha jimgina ishlaydi. Xarakterli odam ko‘p gapirmaydi, o‘zini maqtamaydi. Ammo uning borligining o‘zi atrofdagilarga ta’sir qiladi: uning oldida odamlar yolg‘on gapirishdan, past ish qilishdan uyaladi. U o‘z namunasi bilan boshqalarni yaxshilikka chorlaydi.

Yaxshi xulq-atvor ham xarakterning tashqi ko‘rinishi. Odob, muloyim so‘z, tabassum — bular arzimas narsalardek tuyuladi, lekin ular odamga ko‘p eshiklarni ochadi. Bir xil gapni qo‘pol va muloyim aytish mumkin; birinchisi odamni o‘zidan itaradi, ikkinchisi esa tortadi. Xulq — bu boshqalarga ko‘rsatilgan hurmatning shakli.

Chin janob boshqalarning kamchiligini masxara qilmaydi, ularning qiyin ahvolidan foydalanmaydi. U o‘zidan kuchsizlarga ayniqsa ehtiyotkor munosabatda bo‘ladi: bolalarga, keksalarga, xizmatchilarga, kambag‘allarga. Aslida, odamning kimligini u o‘zidan pastroqdagilarga qanday munosabatda bo‘lishidan bilish mumkin.

Xarakter bir kunda shakllanmaydi va bir kunda buzilmaydi. U ming bir kichik qarorning yig‘indisi. Har bir to‘g‘ri qaror keyingisini osonlashtiradi; har bir noto‘g‘ri qaror esa keyingi xatoga yo‘l ochadi. Shuning uchun «bir martagina» degan bahona juda xavfli: bir martalik yolg‘on yoki xiyonat odatga aylanishi oson.

Yaxshi xarakterning eng ishonchli sinovi — qiyin damlar. Hamma narsa yaxshi bo‘lganda halol bo‘lish oson. Ammo yo‘qotish, xavf yoki vasvasa paytida ham to‘g‘ri yo‘ldan chiqmaslik — haqiqiy xarakter belgisi. Tarix eslab qolgan janoblarning hammasi aynan shunday damlarda o‘zini ko‘rsatgan: Sidni o‘lim to‘shagida, Aberkrombi so‘nggi soatida, Autram boylik oldida.

Xarakterli odam o‘z burchini so‘zsiz bajaradi. U burchni og‘ir yuk emas, balki sharaf deb biladi. Uni hech kim kuzatmasa ham, maqtamasa ham, u qilishi kerak bo‘lgan ishni qiladi. Burch tuyg‘usi — xarakterning yuragi. U odamni qiyin paytda ham to‘g‘ri yo‘lda ushlab turadi, vasvasalardan saqlaydi va hayotga ma’no beradi.

Shunday odamlar hayoti oddiy bo‘lishi mumkin: ular shuhrat qozonmaydi, ularning nomi gazetalarda chiqmaydi. Ammo ular yashagan uy, ular ishlagan ustaxona, ular yurgan mahalla ular tufayli yaxshiroq joyga aylanadi. Bu esa har qanday shuhratdan ham qimmatroq.

Shuning uchun har bir yosh odam hayot yo‘lini boshlar ekan, eng avvalo xarakterini tarbiyalashi kerak. Bilim, boylik, mansab — bularning hammasi kerak, ammo ular xarakter poydevoriga qurilmasa, mustahkam bo‘lmaydi. Rostgo‘y bo‘ling, halol bo‘ling, mehnatsevar va sabrli bo‘ling, boshqalarni hurmat qiling — va siz, kim bo‘lishingizdan qat’i nazar, chin janob bo‘lasiz.