Tarixchi Gibbon shunday degan: «Har bir odam ikki xil ta’lim oladi: biri — boshqalardan oladigani, ikkinchisi, eng muhimi — o‘zi o‘ziga beradigani». Maktab, ustoz va kitoblar bizga yo‘l ko‘rsatadi, ammo yo‘lni bosib o‘tish faqat o‘zimizga bog‘liq. O‘zi o‘rgangan narsa odamga chuqurroq singadi va umrbod qoladi.

Kimyogar Xamfri Devi: «Men nima bo‘lgan bo‘lsam, o‘zimni o‘zim shunday qildim», degan. Bu gapni ko‘plab buyuk insonlar takrorlashi mumkin edi. Maktab ularga faqat boshlang‘ich bilim berdi; qolganini ular o‘z mehnati bilan qo‘lga kiritdi.

O‘z-o‘zini tarbiyalash faqat aqlni emas, tanani ham o‘z ichiga oladi. Sog‘lom tana — sog‘lom fikrning asosi. Ko‘p olim va yozuvchilar kasallik tufayli o‘z ishini oxiriga yetkaza olmagan. Shuning uchun jismoniy mehnat, toza havo, harakat va mo‘tadil hayot tarzi — ta’limning ajralmas qismi. Qadimgi yunonlar bunga katta ahamiyat bergan: ular uchun tananing kuchi va aqlning kuchi bir-birini to‘ldirardi.

Jismoniy mehnatni kamsitish noto‘g‘ri. Qo‘l mehnati aqlni zaiflashtirmaydi, aksincha, uni mustahkamlaydi. Ko‘p buyuk olimlar va ixtirochilar qo‘l mehnatidan chiqqan: ular asboblarni o‘z qo‘li bilan yasagan, tajribalarni o‘zi o‘tkazgan. Qo‘l bilan ishlash odamni aniq va sabrli bo‘lishga o‘rgatadi.

Bilim olishning oson yo‘li yo‘q. Bugun ko‘p narsalar osonlashtirilgan: qisqa kitoblar, tayyor xulosalar, oson darsliklar. Ular foydali bo‘lishi mumkin, lekin ular chuqur bilimning o‘rnini bosa olmaydi. Mashaqqat bilan o‘rganilgan narsa esda yaxshi qoladi. Oson kelgan bilim oson unutiladi.

Faylasuf Edmund Byork: «Qiyinchilik — qattiqqo‘l ustoz; u bilan kurashgan odam asablarimizni mustahkamlaydi va mahoratimizni charxlaydi. Raqibimiz — bizning yordamchimiz», degan. Haqiqatan ham, qiyinchilik bilan to‘qnashmagan odam o‘z kuchini bilmaydi. Har bir yengilgan qiyinchilik odamga yangi kuch beradi.

O‘qishning ham to‘g‘ri yo‘li bor. Ko‘p kitob o‘qish hali dono bo‘lish degani emas. Kitobni o‘qib, u haqida o‘ylamagan odam boshqalarning fikrini yig‘ib yuradi, xolos. Faylasuf Jon Lokk: «O‘qish aqlga faqat bilim materiallarini beradi; o‘qilganni o‘ziniki qiladigan narsa — fikrlash», degan. Kam, lekin chuqur o‘qish ko‘p, lekin yuzaki o‘qishdan yaxshiroq.

O‘z-o‘zini tarbiyalashda eng muhim narsa — maqsad. Maqsadsiz o‘qish va o‘rganish kuchni sochib yuboradi. Maqsadi aniq odam esa har bir yangi bilimni o‘z maqsadiga xizmat qildiradi. U nimani bilishi kerakligini va nima uchun bilishi kerakligini biladi.

Ko‘p odamlar «vaqtim yo‘q» deb bahona qiladi. Ammo eng ko‘p ish qilganlar ko‘pincha eng band odamlar bo‘lgan. Ular har bir bo‘sh daqiqadan foydalangan. Ko‘p ishchilar ish orasidagi qisqa tanaffuslarda, kechqurun chiroq yorug‘ida, yakshanba kunlari o‘qib, olim bo‘lgan. Jorj Stivenson kechalari kon ishidan keyin o‘qishni o‘rgangan. Xyu Miller tosh teruvchilik ishi orasida tabiatni kuzatgan.

O‘z-o‘zini tarbiyalashning maqsadi faqat bilim olish emas, balki yaxshiroq odam bo‘lish. Bilim xarakterga aylanmasa, u foydasiz, hatto zararli bo‘lishi mumkin. Bilimli, lekin xudbin, yolg‘onchi yoki dangasa odam jamiyatga foyda keltirmaydi. Shuning uchun eng yaxshi ta’lim — bu xarakterni tarbiyalash: o‘zini tiyish, sabr, halollik va burchni bajarish.

Doktor Arnold, mashhur Regbi maktabining rahbari, o‘quvchilarida birinchi navbatda bilimni emas, xarakterni tarbiyalashga intilgan. U o‘quvchilarni o‘zini hurmat qilishga, mustaqil fikrlashga, haqiqatni sevishga o‘rgatgan. Uning shogirdlari keyinchalik turli sohalarda yuksak axloq namunasi bo‘lgan.

O‘zini hurmat qilish — o‘z-o‘zini tarbiyalashning poydevori. O‘zini hurmat qilgan odam pastkashlikka yo‘l qo‘ymaydi, chunki u o‘zining qadrini biladi. Bu kibr emas: kibrli odam boshqalarni kamsitadi, o‘zini hurmat qilgan odam esa boshqalarni ham hurmat qiladi.

O‘z-o‘zini tarbiyalash yo‘lida muvaffaqiyatsizliklar ham bo‘ladi. Ba’zan odam o‘qiydi, harakat qiladi, lekin natija ko‘rinmaydi. Bunday paytlarda umidsizlikka tushmaslik kerak. Bilim urug‘ga o‘xshaydi: u darhol unib chiqmaydi, lekin vaqti kelib albatta meva beradi.

Ko‘pchilik o‘z kamchiliklarini tug‘ma deb hisoblaydi va ularni o‘zgartirish mumkin emas, deb o‘ylaydi. Ammo tarix ko‘rsatadiki, iroda bilan odam o‘zini ancha o‘zgartira oladi. Duduqlanib gapirgan bola buyuk notiq, kasalmand bola kuchli odam, sust o‘quvchi taniqli olim bo‘lgan misollar ko‘p. Qadimgi yunon notig‘i Demosfen duduq bo‘lgan; u og‘ziga tosh solib, dengiz bo‘yida to‘lqinlar shovqinini bosib gapirishni mashq qilgan va oxir-oqibat o‘z zamonasining eng buyuk notig‘iga aylangan.

Mashhur rassom va olimlarning ko‘pchiligi bolalikda alohida iste’dod ko‘rsatmagan. Ba’zilari maktabda sust o‘quvchi hisoblangan. Ular keyinchalik o‘z qiziqishini topib, unga butun kuchini bag‘ishlagan. Bu shuni ko‘rsatadiki, iste’dod ko‘pincha mehnat jarayonida ochiladi.

Valter Skott ham shunday deb yozgan edi: «Har bir odam olgan ta’limning eng yaxshi qismi — u o‘zi o‘ziga bergan qismidir». Skottning o‘zi maktabda sust o‘quvchi hisoblangan, o‘qituvchilari uni «bo‘sh bola» deb atashgan. Ammo u o‘z qiziqishlarini topgach, tinimsiz o‘qib, tarix va xalq og‘zaki ijodini chuqur o‘rgandi va o‘z zamonasining eng sevimli yozuvchisiga aylandi.

Nyuton ham maktabda yaxshi o‘qimagan. Aytishlaricha, bir kuni sinfdagi bir bola uni qattiq tepib yuboradi. Kichkina Nyuton alamini olish uchun o‘qishda undan o‘zib ketishga qaror qiladi. U shunday g‘ayrat bilan o‘qishga kirishdiki, tez orada sinfning eng yaxshi o‘quvchisiga aylandi. Ba’zan kichik bir turtki ham odamning butun hayotini o‘zgartirib yuboradi.

Ko‘pchilik dam olishni vaqtni behuda o‘tkazish deb biladi. Aslida, to‘g‘ri dam olish ham o‘z-o‘zini tarbiyalashning bir qismi. Charchagan aql yaxshi ishlamaydi. Faol jismoniy dam olish — yurish, sport, bog‘da ishlash — aqlni tetiklashtiradi va yangi kuch beradi. Muhimi — dam olish o‘yin-kulgiga, bekorchilikka aylanib ketmasin.

Bilimni boshqalarga ko‘z-ko‘z qilish uchun emas, o‘zini va boshqalarni yaxshilash uchun o‘rganish kerak. Ba’zi odamlar faqat imtihondan o‘tish yoki diplom olish uchun o‘qiydi. Ular imtihondan keyin hamma narsani unutadi. Haqiqiy bilim esa hayotga tatbiq qilinadi va odamning fikrlash tarzini o‘zgartiradi.

Hamma narsani darhol o‘rganishga urinmaslik ham kerak. Bir vaqtda ko‘p narsa bilan shug‘ullangan odam hech narsani chuqur bilmaydi. Yaxshisi — bir yo‘nalishni tanlab, unda chuqur bilim olish va keyin boshqa sohalarga o‘tish. «Bitta narsani yaxshi biladigan odam — ko‘p narsani yuzaki biladigan odamdan kuchliroq».

O‘z-o‘zini tarbiyalashda eng katta xavf — o‘zidan tez qanoatlanish. Bir oz narsa o‘rgangan odam ko‘pincha o‘zini hamma narsani biladigandek his qiladi. Holbuki, chinakam bilimdon odam qanchalik ko‘p bilsa, shunchalik ko‘p narsani bilmasligini anglaydi. Nyuton umrining oxirida o‘zini dengiz bo‘yida chig‘anoq terib o‘ynayotgan bolaga o‘xshatgan: haqiqatning ulkan ummoni esa uning oldida hali ochilmagan holda yotgan edi.

Amerikalik temirchi Ilayxu Berritt o‘z-o‘zini tarbiyalashning ajoyib namunasi. U kun bo‘yi temirxonada bolg‘a urardi, ammo sandal yonida doim bir kitob ochiq turardi. Ish orasidagi har bir daqiqadan foydalanib, u o‘zi mustaqil ravishda o‘n sakkizdan ortiq tilni o‘rgandi. Uni «olim temirchi» deb atashgan. Berrittning o‘zi esa hech qachon o‘zini daho deb hisoblamagan: uning ishonchicha, bunday natijaga har bir daqiqani qadrlagan har qanday odam erisha olardi.

Angliyada duradgor bo‘lib ishlagan Semyuel Li ham shunday yo‘lni bosib o‘tgan. U ish orasida lotin, yunon va qadimgi sharq tillarini o‘rgangan. Bir kuni ustaxonasi yonib, asboblari kul bo‘ladi. Shunda u o‘z bilimiga tayanib o‘qituvchilik qila boshladi va keyinchalik dorilfununda professor bo‘ldi.

Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, o‘qish uchun eng qulay sharoit kutish shart emas. Qulay sharoit hech qachon kelmasligi mumkin. Eng yaxshi vaqt — hozir; eng yaxshi joy — siz turgan joy. Kim o‘rganishni chin dildan istasa, u har qanday sharoitda imkoniyat topadi.

O‘z-o‘zini tarbiyalash yo‘lida yaxshi do‘stlar ham katta yordam beradi. Inson atrofidagilarga o‘xshab boradi. Dangasa, maqsadsiz odamlar bilan yurgan yigit asta-sekin o‘zi ham shunday bo‘lib qoladi. Mehnatkash, bilimga intiluvchi do‘stlar esa odamni yuqoriga tortadi. Shuning uchun do‘st tanlashga ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak.

Nihoyat, o‘z-o‘zini tarbiyalash faqat o‘zi uchun emas. O‘zini yaxshilagan odam oilasi, ishxonasi va jamiyati uchun ham foydaliroq bo‘ladi. U boshqalarga namuna bo‘ladi va ularni ham o‘z ustida ishlashga undaydi. Shunday qilib, bitta odamning o‘z-o‘zini tarbiyalashi butun jamiyatning yuksalishiga hissa qo‘shadi.

O‘z-o‘zini tarbiyalashda yana bir muhim narsa — kuzatish. Ko‘p odamlar dunyoga qaraydi, lekin uni ko‘rmaydi. Kuzatuvchan odam esa oddiy narsalardan ham saboq oladi. Nyuton daraxtdan tushgan olmani ko‘rgan birinchi odam emas edi; ammo u bundan savol chiqargan birinchi odam edi. Galiley cherkovda chayqalayotgan qandilni ko‘rib, mayatnik qonuniyatini sezgan. Uatt choynakdan chiqayotgan bug‘ga qarab o‘ylagan. Ular boshqalar ko‘rmagan narsani ko‘rgan, chunki ular qarashni emas, ko‘rishni o‘rgangan edi.

Kundalik yuritish, o‘qilgan kitoblardan muhim fikrlarni yozib borish ham foydali odat. Yozilgan fikr aniqroq bo‘ladi; yozish odamni o‘ylashga majbur qiladi. Ko‘p olim va yozuvchilar bunday daftarlarni butun umr yuritgan va ulardan keyinchalik o‘z asarlari uchun material olgan.

Lord Sent-Leonards ismli mashhur huquqshunosdan bunday chuqur bilimga qanday erishgani haqida so‘rashganda, u shunday javob bergan: «Huquqni o‘qishni boshlaganimda, men o‘rgangan har bir narsani to‘liq o‘zimniki qilishga va bir narsani to‘liq tushunmaguncha ikkinchisiga o‘tmaslikka qaror qildim. Ko‘p hamkasblarim bir haftada o‘qigan narsani men o‘n ikki oyda zo‘rg‘a o‘qib chiqardim. Ammo o‘n ikki oy o‘tganda ham mening bilimim xotiramda yangidek turar, ularniki esa unutilib bo‘lgan edi».

Bilimning kuchi ham uning hajmida emas, uning tartibida va undan foydalana bilishda. Ko‘p narsani bilgan, lekin uni tartibga sola olmagan odam xuddi omborxonasi to‘la, lekin hech narsani topa olmaydigan savdogarga o‘xshaydi. Shuning uchun o‘rganilgan narsani takrorlash, uni boshqa bilimlar bilan bog‘lash va amalda qo‘llab ko‘rish kerak.

Jismoniy tarbiyaning ahamiyatini Vellington ham yaxshi bilgan. U bir safar yoshligida o‘qigan Iton maktabining o‘yin maydonlarini tomosha qilib turib: «Vaterloo jangi mana shu yerda yutilgan», degan ekan. Bu bilan u bolalikdagi sport o‘yinlari, chiniqish va jamoa bo‘lib harakat qilish keyinchalik og‘ir sinovlarda kerak bo‘ladigan jasorat va chidamni tarbiyalashini nazarda tutgan.

O‘z-o‘zini tarbiyalashning maqsadi faqat boylik yoki mansab bo‘lmasligi kerak. Bilimni faqat yuqori lavozim yoki katta maosh uchun egallashga intilgan odam ko‘pincha ilmning asl lazzatini his qilmaydi. Bilim — insonning o‘zi uchun mukofot: u fikrni kengaytiradi, odamni yolg‘izlikda ham zeriktirmaydi, unga dunyoni chuqurroq tushunish imkonini beradi. Oddiy ishchi ham, agar u bilimga chanqoq bo‘lsa, eng boy odamdan ko‘ra boyroq ichki hayot kechirishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, o‘z-o‘zini tarbiyalash — hayot bo‘yi davom etadigan ish. U maktabda tugamaydi, balki maktabdan keyin boshlanadi. Har kuni yangi narsa o‘rganish, har kuni o‘zini biroz yaxshilash — mana shu inson kamolotining yo‘li.