Stoiklar hikmati

Epiktet (taxminan 50–135) yoshligida Rimda qul bo‘lgan, ozodlikka chiqqach falsafa o‘qitgan. O‘zi hech narsa yozmagan; uning shogirdi Flaviy Arrian II asr boshlarida ustozining suhbatlarini yozib olgan va eng muhim fikrlarini qisqa «Qo‘llanma» (yunoncha «Enxiridion» — «qo‘l ostida turadigan kitob») ga jamlagan. Quyida undan tanlangan bandlar berilgan.

1. Dunyodagi narsalarning bir qismi bizga bog‘liq, bir qismi bizga bog‘liq emas. Bizga bog‘liq narsalar: fikrimiz, intilishimiz, xohishimiz, nimadandir qochishimiz — bir so‘z bilan aytganda, o‘zimiz qiladigan ishlar. Bizga bog‘liq bo‘lmagan narsalar: tanamiz, mol-mulkimiz, obro‘yimiz, mansabimiz — bir so‘z bilan aytganda, o‘zimiz qilmaydigan ishlar. Bizga bog‘liq narsalar tabiatan erkin, ularni hech kim to‘xtata olmaydi, hech kim to‘sa olmaydi; bizga bog‘liq bo‘lmaganlari esa zaif, qaram, birovning izmida va o‘zgarib turadi.

Shuni yodda tuting: agar tabiatan qaram narsani erkin deb, birovnikini o‘zingizniki deb hisoblasangiz, qoqilasiz, qayg‘urasiz, xavotirga tushasiz, xudolarni ham, odamlarni ham ayblaysiz. Agar faqat o‘zingiznikini o‘zingizniki, birovnikini esa — aslida qanday bo‘lsa shunday — birovniki deb bilsangiz, sizni hech kim majburlay olmaydi, hech kim to‘sa olmaydi, hech kimni ayblamaysiz, hech kimdan nolimaysiz, birorta ishni istamay qilmaysiz, sizning dushmaningiz bo‘lmaydi, hech kim sizga zarar yetkaza olmaydi — chunki sizga hech qanday zarar yetmaydi.

Shunday ulug‘ narsalarga intilar ekansiz, bilingki, ularga yengil-yelpi harakat bilan erishib bo‘lmaydi: ba’zi narsalardan butunlay voz kechishingiz, ba’zilarini esa hozircha chetga surib qo‘yishingiz kerak bo‘ladi. Shuning uchun har qanday og‘ir taassurot kelganida unga darhol shunday deng: «Sen — shunchaki bir taassurotsan, aslida ko‘ringaningdek emassan». Keyin uni o‘zingizdagi qoidalar bilan, avvalo eng birinchisi bilan tekshiring: bu narsa bizga bog‘liqmi yoki yo‘qmi? Agar bizga bog‘liq bo‘lmasa, darhol aytingki: «Bu menga taalluqli emas».

2. Shuni unutmangki, xohish istagan narsaga erishishni, qochish esa qochgan narsaga duch kelmaslikni va’da qiladi. Istaganiga erisha olmagan odam baxtsiz, qochgan narsasiga yo‘liqqan odam ham baxtsiz. Shuning uchun faqat o‘zingizga bog‘liq narsalardan qochsangiz, hech qachon qochgan narsangizga duch kelmaysiz. Lekin kasallikdan, o‘limdan yoki qashshoqlikdan qochsangiz, baxtsiz bo‘lasiz.

3. Sizni quvontiradigan, sizga foyda keltiradigan yoki siz yaxshi ko‘radigan har bir narsa haqida uning asli nima ekanini o‘zingizga eslatib turing — eng arzimas narsadan boshlab. Agar sopol ko‘zani yaxshi ko‘rsangiz, «Men sopol ko‘zani yaxshi ko‘raman» deng: u sinsa, xafa bo‘lmaysiz. Farzandingiz yoki xotiningizni o‘pganingizda, o‘lishi mumkin bo‘lgan bir insonni o‘payotganingizni o‘ylang: u vafot etsa, hushingizni yo‘qotmaysiz.

4. Biror ishga kirishmoqchi bo‘lsangiz, avval u qanday ish ekanini o‘ylab ko‘ring. Hammomga ketayotgan bo‘lsangiz, hammomda nimalar bo‘lishini ko‘z oldingizga keltiring: suv sachratadiganlar, turtib o‘tadiganlar, so‘kinadiganlar, narsa o‘g‘irlaydiganlar bo‘ladi. Shunda ishga xotirjamroq kirishasiz va o‘zingizga deysiz: «Men hammomda yuvinmoqchiman, ayni paytda tabiatga mos ravishda o‘z fikrimni ham saqlamoqchiman». Har bir ishda shunday qiling. Agar biror narsa yuvinishingizga xalal bersa, darhol aytasiz: «Men faqat yuvinishni emas, o‘z fikrimni tabiatga muvofiq saqlashni ham xohlagan edim; agar bu voqeadan achchiqlansam, uni saqlay olmayman».

5. Odamlarni narsalarning o‘zi emas, narsalar haqidagi fikrlari bezovta qiladi. Masalan, o‘limda dahshatli hech narsa yo‘q — aks holda Suqrotga ham dahshatli tuyulgan bo‘lardi; dahshat o‘lim haqidagi «u dahshatli» degan fikrimizda. Shunday ekan, biror to‘siqqa uchrasak, bezovta bo‘lsak yoki qayg‘ursak, hech qachon boshqalarni emas, o‘zimizni — o‘z fikrlarimizni ayblaylik. O‘z baxtsizligi uchun boshqalarni ayblash — nodonning ishi; o‘zini ayblash — o‘rganishni boshlagan odamning ishi; na boshqani, na o‘zini ayblamaslik — o‘rganib bo‘lgan odamning ishi.

6. O‘zingizga tegishli bo‘lmagan ustunlik bilan maqtanmang. Agar ot maqtanib «men chiroyliman» desa, bunga chidash mumkin. Lekin siz maqtanib «mening chiroyli otim bor» desangiz, bilingki, otning fazilati bilan maqtanyapsiz. Xo‘sh, sizniki nima? Taassurotlardan to‘g‘ri foydalanish. Taassurotlardan tabiatga mos foydalansangiz, ana o‘shanda maqtaning — chunki o‘zingizning yaxshiligingiz bilan maqtangan bo‘lasiz.

7. Dengiz safarida kema bandargohga to‘xtaganda, suv olish uchun qirg‘oqqa chiqsangiz, yo‘l-yo‘lakay chig‘anoq yoki piyozcha terib olishingiz mumkin; lekin fikringiz doim kemada bo‘lishi, kema egasi qachon chaqirishini kutib turishingiz kerak. Chaqirsa, hamma narsani tashlab yuguring, aks holda qo‘y-qo‘zidek bog‘lab kemaga tashlashadi. Hayotda ham shunday: chig‘anoq va piyozcha o‘rniga sizga xotin va farzand berilsa, bunga hech qanday to‘siq yo‘q. Lekin kema egasi chaqirsa, ularni tashlab, ortga qaramay kemaga yuguring. Agar keksa bo‘lsangiz, kemadan uzoqqa ketmang, toki chaqirishganda kechikib qolmang.

8. Ishlar siz xohlagandek bo‘lishini talab qilmang, balki ular qanday bo‘lsa, shunday bo‘lishini xohlang — shunda hayotingiz osoyishta kechadi.

9. Kasallik — tananing to‘sig‘i, lekin agar irodangiz o‘zi istamasa, uning to‘sig‘i emas. Oqsoqlik — oyoqning to‘sig‘i, lekin irodaning emas. Har bir voqea haqida shuni ayting, shunda u birovning to‘sig‘i bo‘lsa-da, sizning to‘sig‘ingiz emasligini ko‘rasiz.

10. Har qanday voqea yuz berganda, o‘zingizga qayting va undan foydalanish uchun ichingizda qanday kuch borligini so‘rang. Chiroyli odamni ko‘rsangiz, o‘zingizda bunga qarshi turadigan kuch — o‘zini tiyishni topasiz. Mashaqqatli ish oldingizga kelsa — chidamlilikni, haqorat eshitsangiz — sabrni topasiz. Shunga o‘rgansangiz, taassurotlar sizni olib qochib ketmaydi.

11. Hech qachon biror narsa haqida «Men uni yo‘qotdim» demang, «Men uni qaytardim» deng. Farzandingiz vafot etdimi? U qaytarildi. Xotiningiz vafot etdimi? U qaytarildi. Yeringizni tortib olishdimi? Bu ham qaytarildi. «Lekin uni olgan odam yomon-ku!» Sizga bergan Zot uni kim orqali qaytarib olishi sizga nima? U sizga berib turgan ekan, unga birovning narsasidek qarang — xuddi yo‘lovchilar karvonsaroyga qaraganidek.

12. Agar kamol topmoqchi bo‘lsangiz, shunday o‘ylardan voz keching: «Agar ishimga e’tibor bermasam, yeyishga narsa topa olmayman», «Agar xizmatkorimni jazolamasam, u buziladi». Qo‘rquv va xavotir ichida yashab, mo‘l-ko‘l dasturxonda o‘lgandan ko‘ra, qayg‘u va qo‘rquvdan xoli holda ochlikdan o‘lgan yaxshi. Xizmatkoringiz buzilgandan ko‘ra, o‘zingiz baxtsiz bo‘lganingiz yomonroq. Shuning uchun kichik narsalardan boshlang. Ozgina moy to‘kilibdimi, ozgina sharob o‘g‘irlanibdimi — o‘zingizga ayting: «Xotirjamlik shu narxda sotiladi, osoyishtalik shuncha turadi; hech narsa tekinga berilmaydi».

13. Agar kamol topmoqchi bo‘lsangiz, tashqi narsalar haqida nodon va soddadil ko‘rinishga rozi bo‘ling. Biror narsani bilaman deb ko‘rinishga intilmang. Agar kimdir sizni biror narsa deb hisoblasa, o‘zingizga ishonmang. Bilingki, o‘z irodangizni tabiatga mos holda saqlash bilan tashqi narsalarni ko‘paytirish bir vaqtda oson emas: birini ehtiyot qilsangiz, ikkinchisidan albatta qo‘l yuvasiz.

14. Agar farzandlaringiz, xotiningiz va do‘stlaringiz har doim tirik bo‘lishini xohlasangiz, aqlsizlik qilasiz: chunki o‘zingizga bog‘liq bo‘lmagan narsa sizga bog‘liq bo‘lishini, birovniki sizniki bo‘lishini istayapsiz. Kim nimani xohlasa yoki nimani istamasa, o‘sha narsani beradigan yoki tortib oladigan odam uning xo‘jayinidir. Shunday ekan, kim erkin bo‘lishni istasa, boshqalarga bog‘liq narsani xohlamasin va undan qochmasin. Aks holda, albatta qulga aylanadi.

15. Shuni yodda tutingki, hayotda ziyofatdagidek o‘zingizni tuting. Taom aylantirilib sizga kelib qoldimi? Qo‘lingizni cho‘zib, odob bilan oling. O‘tib ketdimi? To‘xtatmang. Hali kelmadimi? Orqasidan intilmang, o‘zingizga kelguncha kuting. Farzandga, xotinga, mansabga, boylikka ham shunday munosabatda bo‘ling — shunda bir kun kelib xudolarning dasturxoniga munosib mehmon bo‘lasiz.

16. Kimnidir farzandi uzoqqa ketgani yoki mol-mulkidan ayrilgani uchun yig‘layotganini ko‘rsangiz, taassurot sizni olib qochib ketmasin: «Uni tashqi narsalar baxtsiz qildi» deb o‘ylamang. Darhol ichingizda shuni ayting: «Uni voqeaning o‘zi emas — chunki boshqa odamni bu voqea xafa qilmaydi — balki voqea haqidagi fikri ezmoqda». Biroq so‘z bilan unga hamdard bo‘lishdan tortinmang, kerak bo‘lsa birga ah uring. Faqat ichingizdan ham ah urmaslikdan ehtiyot bo‘ling.

17. Yodda tutingki, siz sahnadagi o‘yinchisiz, spektakl esa muallif xohlaganicha bo‘ladi: qisqa bo‘lsa — qisqa, uzun bo‘lsa — uzun. Agar u sizga gado rolini bergan bo‘lsa, uni ham mohirlik bilan o‘ynang; oqsoq, hukmdor yoki oddiy fuqaro rolini bergan bo‘lsa ham shunday. Sizning ishingiz — berilgan rolni yaxshi o‘ynash; rolni tanlash esa boshqaning ishi.

19. Agar o‘zingizga bog‘liq bo‘lmagan bellashuvga kirmasangiz, hech qachon yengilmaysiz.

20. Yodda tutingki, sizni so‘kayotgan yoki urayotgan odam emas, balki ular sizni haqorat qilyapti degan fikringiz haqorat qiladi. Kimdir sizni g‘azablantirsa, bilingki, sizni o‘z fikringiz g‘azablantirdi. Shuning uchun taassurot sizni darhol olib qochmasin: biroz vaqt o‘tkazsangiz, o‘zingizni osonroq boshqarasiz.

21. O‘lim, surgun va dahshatli tuyulgan barcha narsalarni har kuni ko‘z oldingizda tuting, ayniqsa o‘limni. Shunda hech qachon past narsani o‘ylamaysiz va hech narsani haddan ortiq xohlamaysiz.

23. Agar biror marta kimgadir yoqish uchun tashqariga burilsangiz, bilingki, yo‘lingizdan adashdingiz. Hamma narsada faylasuf bo‘lish sizga yetarli. Agar boshqalarga ham faylasuf bo‘lib ko‘rinishni xohlasangiz, avval o‘zingizga ko‘rining — bu yetarli.

24. Shunday o‘ylar seni qiynamasin: «Men obro‘siz yashayman, hech qayerda hech kim bo‘lmayman». Agar obro‘sizlik yomonlik bo‘lsa, birov seni yomonlikka botira olmaydi, xuddi sharmandalikka botira olmaganidek. Mansab olish yoki ziyofatga taklif qilinish sening ishingmi? Yo‘q. Unda bu qanday qilib obro‘sizlik bo‘ladi? Faqat o‘zingga bog‘liq narsalarda hech kim bo‘lishing kerak, ularda esa eng katta qadr sohibi bo‘lishing mumkin. «Lekin do‘stlarimga yordam berolmayman-ku». Ularga pul bermaysanmi, Rim fuqaroligini olib bermaysanmi? Kim senga bu bizga bog‘liq, boshqalarniki emas, dedi? Agar ishonchli, kamtar va olijanob odamligimni saqlagan holda pul topa olsam, topaman. Agar ulardan voz kechishimni talab qilsalar, ko‘ring, qanchalik insofsiz va aqlsizsiz: menga yaxshilik bo‘lmagan narsa uchun o‘zimdagi yaxshilikni yo‘qotishimni xohlaysiz. Siz nimani afzal ko‘rasiz — pulnimi yoki sodiq va kamtar do‘stnimi?

26. Tabiatning irodasini biz bir-birimizdan farq qilmaydigan narsalardan bilib olamiz. Masalan, qo‘shnining xizmatkori kosani sindirsa, darhol aytamiz: «Bunday narsa bo‘lib turadi». Bil, sening kosang sinsa ham, birovning kosasi singandagidek bo‘lishing kerak. Buni kattaroq narsalarga ham qo‘lla. Birovning bolasi yoki xotini vafot etdi — «Bu insonning qismati» demaydigan odam yo‘q. Lekin o‘zining yaqini vafot etsa, darhol: «Voy, sho‘rim qurisin, bechora men!» Vaholanki, birov bilan bunday hol yuz berganda nima his qilganimizni eslashimiz kerak.

28. Agar kimdir tanangni duch kelgan odamga topshirsa, achchiqlanarding. Sen esa o‘z aqlingni duch kelgan odamga topshirib, u seni so‘ksa — bezovta bo‘lib, sarosimaga tushasan, shunga uyalmaysanmi?

29. Har bir ishda undan oldin keladigan va undan keyin keladigan narsalarni o‘ylab ko‘ring, keyin ishga kirishing. Aks holda, avvaliga oqibatini o‘ylamay, zavq bilan boshlaysiz, keyin biror qiyinchilik chiqqach, sharmanda bo‘lib tashlab ketasiz. Olimpiada g‘olibi bo‘lmoqchimisiz? Men ham xohlayman — chunki bu chiroyli. Lekin avval nima kerakligini, keyin nima bo‘lishini o‘ylab ko‘ring: tartibga bo‘ysunish, buyurilgan taomni yeyish, shirinlikdan voz kechish, issiqda ham, sovuqda ham belgilangan soatda mashq qilish, sovuq suv ichmaslik, ba’zan sharob ham ichmaslik — bir so‘z bilan, o‘zingizni murabbiyga xuddi tabibga topshirgandek topshirish. Keyin musobaqada qo‘lingizni chiqarib olishingiz, oyog‘ingizni burab olishingiz, ko‘p qum yutishingiz, kaltak yeyishingiz — va shuncha mashaqqatdan keyin yengilishingiz ham mumkin. Bularning barchasini o‘ylab ko‘rgach, hali ham xohlasangiz, bellashuvga boring. Aks holda, bolalarga o‘xshab qolasiz: ular goh polvon, goh gladiator o‘ynaydi, goh karnay chaladi, goh sahnada o‘ynaydi. Siz ham goh polvon, goh gladiator, goh notiq, goh faylasuf bo‘lasiz — lekin chin dildan hech kim bo‘lmaysiz.

30. Burchlar munosabatlar bilan o‘lchanadi. Bu odam — otang. Unga g‘amxo‘rlik qilish, hamma narsada yon berish, u so‘ksa ham, ursa ham chidash buyurilgan. «Lekin u yomon ota». Tabiat seni yaxshi otaga emas, otaga bog‘lagan. «Akam menga nohaqlik qilyapti». Sen unga nisbatan o‘z o‘rningni saqla; uning nima qilayotganiga emas, sen nima qilsang irodang tabiatga mos bo‘lishiga qara. Sen o‘zing istamasang, hech kim senga zarar yetkazmaydi. Senga faqat zarar yetkazildi, deb o‘ylagan vaqtingda zarar yetadi.

33. O‘zingiz uchun bir xarakter va qiyofa belgilang va yolg‘iz qolganingizda ham, odamlar orasida ham unga amal qiling. Ko‘pincha jim turing yoki faqat zarur gapni, qisqa qilib ayting. Kulgi ko‘p bo‘lmasin, ko‘p narsaga kulmang va to‘xtovsiz kulmang. Imkon bo‘lsa, qasamdan butunlay voz keching. O‘zingiz haqingizda, qilgan ishlaringiz va boshdan kechirgan xavf-xatarlaringiz haqida ko‘p gapirmang: siz uchun ularni eslash qanchalik yoqimli bo‘lsa, boshqalar uchun eshitish shunchalik yoqimli emas.

34. Agar biror rohat taassurotini olsang, unga qolganlari kabi berilib ketma, balki u seni biroz kutib tursin, o‘zingga biroz muhlat ol. Keyin ikki vaqtni esla: rohatdan bahramand bo‘ladigan vaqtni va undan keyin pushaymon bo‘lib, o‘zingni so‘kadigan vaqtni. Ularga qarama-qarshi qo‘y: agar o‘zingni tiysang, qanchalik quvonasan va o‘zingni maqtaysan. Agar uni qilish vaqti kelgandek tuyulsa ham, uning yoqimliligi va jozibasi seni yengib qo‘ymasin; o‘zing ustidan qozongan g‘alabani anglash bundan qanchalik yaxshiroq ekanini qarshi qo‘y.

38. Yurganda mixga bosib olmaslikka yoki oyog‘ingni burab olmaslikka qanday ehtiyot bo‘lsang, hukmron aqlingga zarar yetkazmaslikka ham shunday ehtiyot bo‘l. Agar har bir ishda shunga amal qilsak, ishga xavfsizroq kirishamiz.

41. Badanga ko‘p vaqt sarflash — masalan, ko‘p mashq qilish, ko‘p yeyish, ko‘p ichish — tabiatan qobiliyatsizlik belgisi. Bularni yo‘l-yo‘lakay qilish kerak; butun e’tibor esa aqlga qaratilsin.

43. Har bir narsaning ikki dastasi bor: biridan ushlasa ko‘tarsa bo‘ladi, ikkinchisidan ko‘tarib bo‘lmaydi. Agar akangiz sizga nohaqlik qilsa, uni «u menga nohaqlik qildi» degan dastasidan ushlamang — bu dastadan ko‘tarib bo‘lmaydi. Uni boshqa dastasidan — «u mening akam, men bilan birga katta bo‘lgan» degan dastasidan ushlang: shunda uni ko‘tara olasiz.

44. Bunday xulosalar mantiqsiz: «Men sendan boyroqman, demak, sendan yaxshiroqman», «Men sendan notiqroqman, demak, sendan yaxshiroqman». To‘g‘risi bunday: «Men sendan boyroqman, demak, mening boyligim senikidan ko‘proq», «Men sendan notiqroqman, demak, mening nutqim seningdan yaxshiroq». Sen esa na boylik, na nutqsan.

45. Kimdir tez yuvinadi — «yomon yuvinadi» dema, «tez yuvinadi» de. Kimdir ko‘p sharob ichadi — «yomon ichadi» dema, «ko‘p ichadi» de. Uning sababini bilmasdan turib, buni yomon deb qayerdan bilasan? Shunda bir narsaning aniq taassurotini olib, boshqasiga rozilik bildirib qo‘ymaysan.

46. Hech qachon o‘zingizni faylasuf deb atamang, oddiy odamlar orasida qoidalar haqida ko‘p gapirmang, balki o‘sha qoidalarga amal qiling. Masalan, ziyofatda qanday ovqatlanish kerakligini aytmang, balki o‘zingiz kerakli tarzda ovqatlaning. Qo‘ylar ham qancha o‘t yeganini cho‘ponga ko‘rsatib yurmaydi: o‘tni ichida hazm qilib, tashqaridan jun va sut beradi. Siz ham odamlarga qoidalarni ko‘rsatmang, balki ularni hazm qilgandan keyingi ishlaringizni ko‘rsating.

48. Oddiy odamning holati va xarakteri shunday: u hech qachon foyda yoki zararni o‘zidan kutmaydi, balki tashqaridan kutadi. Faylasufning holati va xarakteri esa shunday: u har qanday foyda va zararni o‘zidan kutadi. Kamolot yo‘liga kirgan odamning belgilari: u hech kimni ayblamaydi, hech kimni maqtamaydi, hech kimdan nolimaydi, hech kimga da’vo qilmaydi, o‘zi haqida hech narsa demaydi — go‘yo u biror narsa yoki kimdir bo‘lsa. Biror to‘siqqa uchrasa, o‘zini ayblaydi. Kimdir uni maqtasa, ichida maqtovchidan kuladi; kimdir uni ayblasa, o‘zini oqlamaydi. U kasaldan yangi turgan odamdek ehtiyotkor yuradi: hali mustahkam bo‘lmagan joyini qo‘zg‘atib qo‘yishdan qo‘rqadi.

50. O‘zingiz uchun belgilagan qoidalarga qonun kabi amal qiling, ularni buzish gunoh deb biling. Kim siz haqingizda nima desa, e’tibor bermang — bu endi sizning ishingiz emas.

51. Qachongacha o‘zingizni eng yaxshi narsalarga loyiq deb bilishni va aql ko‘rsatgan chegarani hech qachon buzmaslikni kechiktirasiz? Siz o‘rganishingiz kerak bo‘lgan qoidalarni oldingiz va o‘rgandingiz. Yana qanday ustozni kutyapsiz, toki o‘zingizni tuzatishni unga topshirsangiz? Siz endi bola emassiz, voyaga yetgan odamsiz. Agar beparvo va dangasa bo‘lsangiz, kun ortidan kun, bahona ortidan bahona qo‘yib, o‘zingizga qarashni kechiktirsangiz, sezmay qolasiz: hech qanday o‘sish bo‘lmaydi, butun umringiz davomida oddiy odamligingizcha yashab o‘lasiz. Shuning uchun hozirdanoq o‘zingizni o‘sib borayotgan kamol topgan odam sifatida yashashga loyiq deb biling. Eng yaxshi deb topgan har bir narsa siz uchun buzib bo‘lmaydigan qonun bo‘lsin. Agar biror mashaqqat yoki rohat, shon yoki sharmandalik oldingizga kelsa, yodda tutingki, bellashuv hozir, Olimpiada o‘yinlari hozir, kechiktirish mumkin emas va bitta mag‘lubiyat yoki bitta bo‘shashish bilan taraqqiyot yo yo‘qoladi, yo saqlanadi. Suqrot ham shunday kamolga yetgan: har bir narsada faqat aqlga e’tibor berardi. Siz hali Suqrot bo‘lmasangiz ham, Suqrot bo‘lishni xohlayotgan odamdek yashashingiz kerak.

52. Falsafaning birinchi va eng zarur qismi — qoidalarni amalda qo‘llash, masalan: «Yolg‘on gapirmaslik kerak». Ikkinchisi — isbotlar: «Nega yolg‘on gapirmaslik kerak?» Uchinchisi — bularni mustahkamlash va tahlil qilish: «Bu nega isbot bo‘ladi? Isbot nima, natija nima, qarama-qarshilik nima, haqiqat nima, yolg‘on nima?» Shunday qilib, uchinchisi ikkinchisi uchun zarur, ikkinchisi birinchisi uchun zarur; eng zaruri va to‘xtash kerak bo‘lgani esa birinchisi. Biz esa teskarisini qilamiz: uchinchisida vaqt o‘tkazamiz, butun g‘ayratimizni unga sarflaymiz, birinchisini esa butunlay unutamiz. Shuning uchun yolg‘on gapiramiz, lekin nega yolg‘on gapirmaslik kerakligini isbotlashga doimo tayyormiz.

53. Har qanday holatda mana bu so‘zlar doim qo‘lingda tursin:

«Meni olib bor, ey Zevs, sen ham, ey Taqdir, Qayerga ilgari menga belgilagan bo‘lsangiz; Ikkilanmay ergashaman. Istamasam ham, Yomon odam bo‘lib qolaman, baribir ergashaman». (Kleanf)

«Zarurat oldida to‘g‘ri bosh egadigan kishi bizda dono hisoblanadi va ilohiy narsalarni biladi». (Evripid)

«Ey Kriton, agar xudolarga shunday ma’qul bo‘lsa, shunday bo‘lsin». (Suqrot)

«Anit va Melet meni o‘ldirishi mumkin, lekin menga zarar yetkaza olmaydi». (Suqrot)