Mark Avreliy (121–180) — Rim imperatori, 161 yildan umrining oxirigacha davlatni boshqargan. U so‘nggi o‘n yilini Dunay bo‘yidagi urushlarda, qo‘shin chodirlarida o‘tkazgan va o‘sha yerda, kechqurunlari, o‘zi uchun kundalik yozgan. Bu yozuvlar hech kimga mo‘ljallanmagan edi; keyinchalik ular «O‘z-o‘zimga» (ko‘pincha «Mulohazalar») nomi bilan mashhur bo‘ldi. Ikkinchi kitob boshida muallif «Kvadlar yurtida, Granua daryosi bo‘yida» deb yozib qo‘ygan. Quyida shu kitob to‘liq tarjimada berilgan.

1. Tongda o‘zingga ayt: bugun men ezma, noshukur, takabbur, ayyor, hasadgo‘y va odamovi kishilarga duch kelaman. Ularning hammasi shunday, chunki yaxshi nima-yu yomon nima ekanini bilmaydi. Men esa yaxshilikning tabiati go‘zal, yomonlikning tabiati xunuk ekanini ko‘rganman; gunoh qilayotgan odamning tabiati ham menikiga qarindosh ekanini bilaman — qon va urug‘ jihatidan emas, balki aql va ilohiy ulush jihatidan. Shuning uchun ularning birortasi menga zarar yetkaza olmaydi: hech kim meni xunuk ishga tortolmaydi. Men qarindoshimdan achchiqlana olmayman, undan nafratlana olmayman. Biz bir-birimizga yordam berish uchun yaratilganmiz — xuddi oyoqlar, qo‘llar, qovoqlar, yuqori va pastki tishlar kabi. Bir-biriga qarshi ish qilish tabiatga zid; achchiqlanish va yuz o‘girish esa ana shunday qarshilikdir.

2. Men nima bo‘lsam ham — bir oz et, bir oz nafas va hukmron aql. Kitoblarni qo‘y, ularga berilib ketma — senga ruxsat yo‘q. Go‘yo o‘lim to‘shagida yotgandek, etingni nazar-pisand qilma: u qon, suyak va tomir-u ip-chirmashiq to‘qimasi, xolos. Nafasingga ham qara: bu nima? Shamol, u ham doim bir xil emas — har lahza chiqarib, yana yutib turiladi. Uchinchisi — hukmron aql qoldi. O‘ylab ko‘r: sen keksasan; uni endi qul bo‘lishga, xudbin intilishlar ipida qo‘g‘irchoqdek tortqilanishga, hozirgi qismatidan norozi bo‘lishga yoki kelajakdan qo‘rqishga yo‘l qo‘yma.

3. Xudolarning ishlari ilohiy taqdirga to‘la. Tasodifning ishlari ham tabiatdan, taqdir boshqaradigan narsalar bilan bog‘liqlik va chirmashishdan xoli emas. Hamma narsa o‘sha yerdan oqib keladi; bundan tashqari, zarurat va butun olamning foydasi bor — sen ham uning bir qismisan. Butun tabiat nimani olib kelsa va nimani saqlasa, tabiatning har bir qismi uchun yaxshidir. Olamni esa unsurlarning ham, ulardan tuzilgan narsalarning ham o‘zgarishi saqlab turadi. Bu senga yetarli bo‘lsin, bu senga doimiy qoida bo‘lsin. Kitoblarga chanqoqlikni esa tashla, toki nolib emas, chin dildan osoyishta va xudolarga minnatdor holda o‘l.

4. Esla: qanchadan beri bu ishlarni kechiktirib kelasan, xudolar senga necha marta muhlat berdi, sen esa undan foydalanmading. Endi nihoyat sen qanday olamning bir qismi ekaningni va qanday Boshqaruvchidan oqib chiqqaningni anglash vaqti keldi. Senga belgilangan vaqtning chegarasi bor; agar undan aqlingni tinchlantirish uchun foydalanmasang, u o‘tib ketadi, sen ham o‘tib ketasan, va u qaytib kelmaydi.

5. Har soat, rimlik va erkak sifatida, qo‘lingdagi ishni chinakam va oddiy salobat bilan, mehr, erkinlik va adolat bilan bajarishga qat’iy intil; boshqa barcha xayollardan o‘zingni xalos et. Har bir ishni umringning so‘nggi ishidek qilsang, xalos bo‘lasan: beparvolikdan, aqlga qarshi ehtirosli yuz o‘girishdan, ikkiyuzlamachilikdan, xudbinlikdan va o‘z qismatingdan norozilikdan xoli holda. Ko‘ryapsanmi, xudolarga o‘xshab osoyishta va oqar hayot kechirish uchun inson qanchalik oz narsaga ega bo‘lishi kerak: kim shularga amal qilsa, xudolar undan boshqa hech narsa talab qilmaydi.

6. O‘zingni xo‘rla, xo‘rla, ey ruh! O‘zingni hurmat qilish uchun vaqting qolmaydi. Har kimning umri bitta, seniki esa deyarli tugab qoldi, sen esa o‘zingni hurmat qilmay, baxtingni boshqalarning ruhida izlayapsan.

7. Tashqaridan kelayotgan narsalar seni chalg‘itadimi? Unda o‘zingga biror yaxshi narsani o‘rganish uchun vaqt ajrat va har yoqqa sudralishni bas qil. Endi boshqa adashishdan ham ehtiyot bo‘l: ishlar bilan charchab ketgan, lekin har bir intilishini, har bir fikrini yo‘naltiradigan maqsadga ega bo‘lmagan odamlar ham hayotida bekorchilik qilayotgan bo‘ladi.

8. Boshqa odamning ruhida nima bo‘layotganiga e’tibor bermagani uchun baxtsiz bo‘lgan odamni kamdan-kam ko‘rasan. Lekin o‘z ruhining harakatlarini kuzatmaydiganlar muqarrar baxtsiz bo‘ladi.

9. Doim shuni yodda tut: butun olamning tabiati nima, mening tabiatim nima, ular bir-biriga qanday bog‘liq, men qanday butunning qanday qismiman. Va hech kim senga sen bir qismi bo‘lgan tabiatga mos ishni qilish va gapirishga xalal bera olmasligini ham yodda tut.

10. Gunohlarni bir-biri bilan solishtirar ekan, Teofrast chinakam faylasufdek aytadi: shahvat tufayli qilingan gunohlar g‘azab tufayli qilinganlaridan og‘irroq. Chunki g‘azablangan odam qandaydir og‘riq va ichki siqilish bilan aqldan yuz o‘giradi; shahvatga berilib gunoh qilgan esa rohatga yengilib, o‘zini tiyishda yanada yumshoqroq va ayolsifatroq ko‘rinadi. To‘g‘ri va faylasufga munosib so‘z: rohat bilan qilingan gunoh og‘riq bilan qilinganidan ko‘ra ko‘proq qoralanishga loyiq. Biri ko‘proq nohaqlik ko‘rib, og‘riqdan g‘azabga majbur bo‘lgan odamga o‘xshaydi; ikkinchisi esa shahvat sari o‘zi intilib, nohaqlikka o‘zi qo‘l urgan.

11. Har bir ishni, har bir so‘zni va har bir fikrni hozir hayotdan ketishi mumkin bo‘lgan odamdek qil. Agar xudolar bor bo‘lsa, odamlar orasidan ketish qo‘rqinchli emas: ular seni yomonlikka giriftor qilmaydi. Agar xudolar bo‘lmasa yoki ular insonlar ishiga befarq bo‘lsa, xudolarsiz va ilohiy taqdirsiz olamda yashashdan nima foyda? Lekin ular bor va insonlar ishiga g‘amxo‘rlik qiladi: chin yomonlikka tushmaslik uchun hamma narsani inson ixtiyoriga berib qo‘ygan. O‘lim va hayot, shon va sharmandalik, mashaqqat va rohat, boylik va qashshoqlik yaxshi odamlarga ham, yomon odamlarga ham birdek keladi, chunki bular o‘z-o‘zicha na go‘zal, na xunuk. Demak, ular na yaxshilik, na yomonlikdir.

12. Hamma narsa qanchalik tez yo‘qoladi: tanalarning o‘zi dunyoda, xotiralari esa vaqt ichida! Sezgilarga tegadigan narsalar — ayniqsa rohat bilan aldaydigan, og‘riq bilan qo‘rqitadigan yoki shuhrat bilan maqtaladigan narsalar — qanchalik arzimas, xor, iflos, o‘tkinchi va o‘lik! Aqlli kuch buni o‘ylab ko‘rishi kerak. Fikri va so‘zi bilan shuhrat beradigan odamlar kim? O‘lim nima? Agar uni yolg‘iz o‘zini ko‘rib, uning atrofidagi xayollarni fikr bilan ajratib tashlasang, u tabiatning ishidan boshqa narsa emasligini anglaysan. Tabiatning ishidan qo‘rqqan odam esa — bola. Bu esa faqat tabiatning ishigina emas, balki unga foydali ish hamdir. Inson xudoga qanday va o‘zining qaysi qismi bilan yaqinlashishini ham o‘ylab ko‘r.

13. Hamma narsani aylanib chiqadigan, shoirning so‘zi bilan aytganda «yer ostini ham kovlaydigan», qo‘shnilarining ruhida nima borligini taxminlar bilan izlaydigan odamdan baxtsizroq odam yo‘q. U ichidagi ilohiy ruh bilan birga bo‘lish va unga chin dildan xizmat qilish yetarli ekanini tushunmaydi. Unga xizmat qilish esa uni ehtiros, bekorchilik va xudolardan hamda odamlardan keladigan narsalardan norozilikdan pok saqlashdir. Xudolardan kelgan narsalar fazilati tufayli hurmatga loyiq; odamlardan kelgani esa qarindoshlik tufayli sevgiga loyiq, ba’zan esa — ular yaxshi va yomonni ajrata olmagani uchun — achinishga loyiq. Bu nuqson oq va qorani ajrata olmaslikdan kam emas.

14. Uch ming yil, hatto o‘ttiz ming yil yashaganingda ham, esla: hech kim o‘zi yashayotgan hayotdan boshqa hayotni yo‘qotmaydi va o‘zi yo‘qotadigan hayotdan boshqasini yashamaydi. Demak, eng uzun hayot ham, eng qisqa hayot ham bir xil. Hozirgi lahza hamma uchun teng, demak yo‘qotilayotgan narsa ham teng; shuning uchun yo‘qotilayotgan narsa bir lahza bo‘lib chiqadi. Hech kim na o‘tmishni, na kelajakni yo‘qota olmaydi: o‘zida bo‘lmagan narsani undan qanday tortib olish mumkin? Shuning uchun ikki narsani yodda tut. Birinchisi: hamma narsa azaldan bir xil va aylanib takrorlanadi; biror narsani yuz yil davomida ko‘rasanmi, ikki yil davomidami yoki cheksiz vaqt davomidami — farqi yo‘q. Ikkinchisi: eng uzoq yashagan ham, eng tez o‘lgan ham bir xil narsani yo‘qotadi. Chunki inson faqat hozirgi lahzadan mahrum qilinadi: unda faqat shu bor, inson esa o‘zida bo‘lmagan narsani yo‘qota olmaydi.

15. «Hamma narsa — faqat fikr». Kinik Monim aytgan bu gapning foydasi aniq, agar uning mag‘zi haqiqat chegarasida qabul qilinsa.

16. Inson ruhi o‘zini eng ko‘p xo‘rlaydigan holat — u imkoni boricha olam tanasidagi xo‘ppoz yoki shishga aylanganida. Chunki yuz berayotgan biror narsadan norozi bo‘lish — har bir qismdagi tabiatni o‘z ichiga olgan butun tabiatdan ajralishdir. Ikkinchisi — u biror odamdan yuz o‘girganida yoki unga zarar yetkazish niyatida qarshi chiqqanida, g‘azablanganlarning ruhi shunday bo‘ladi. Uchinchisi — rohat yoki og‘riqqa yengilganida. To‘rtinchisi — ikkiyuzlamachilik qilib, yolg‘on ish qilganida yoki yolg‘on gapirganida. Beshinchisi — hech bir harakati va intilishini biror maqsadga qaratmay, uni o‘ylamasdan, tartibsiz qilganida; vaholanki, eng kichik ishlar ham maqsadga yo‘naltirilishi kerak. Aqlli mavjudotlarning maqsadi esa eng qadimiy shahar va davlatning aqli va qonuniga ergashishdir.

17. Inson hayotining vaqti — bir nuqta, mohiyati — oqim, sezgisi — xira, butun tanasining tarkibi — chirishga moyil, ruhi — girdob, qismati — jumboq, shuhrati — noaniq. Bir so‘z bilan: tanaga tegishli hamma narsa — daryo, ruhga tegishli hamma narsa — tush va tutun; hayot — urush va musofirning to‘xtash joyi, keyingi shuhrat — unutilish. Xo‘sh, insonni nima olib bora oladi? Faqat bitta narsa — falsafa. U esa ichimizdagi ilohiy ruhni haqoratdan va zarardan xoli, rohat va og‘riqdan ustun saqlashda, hech narsani maqsadsiz, yolg‘on yoki ikkiyuzlamachilik bilan qilmaslikda, boshqaning qilgan yoki qilmagan ishiga muhtoj bo‘lmaslikda, yuz berayotgan va unga nasib qilgan narsalarni o‘zi qayerdan kelgan bo‘lsa, o‘sha yerdan kelgan deb qabul qilishda, nihoyat, o‘limni har bir tirik mavjudot tarkib topgan unsurlarning tarqalishidan boshqa narsa emas deb, xotirjam fikr bilan kutishdadir. Agar unsurlarning o‘zi uchun doimo birining ikkinchisiga aylanishida dahshatli hech narsa bo‘lmasa, nega hammasining o‘zgarishi va tarqalishidan qo‘rqish kerak? Bu tabiatga mos, tabiatga mos narsa esa yomon bo‘lmaydi.