Seneka umrining so‘nggi yillarida (taxminan 62–65), Neron saroyidan uzoqlashgach, do‘sti va shogirdi — o‘sha paytda Sitsiliyada xizmat qilgan Lutsiliyga maktublar yozgan. Bizgacha 124 ta maktub yetib kelgan; ularda Seneka kundalik hayot misollari orqali stoik falsafani sodda va samimiy tilda tushuntiradi. Birinchi maktub vaqtning qadri haqida.

Seneka do‘sti Lutsiliyga salom yo‘llaydi.

Shunday qil, azizim Lutsiliy: o‘zingni o‘zingga qaytar, shu choqqacha sendan tortib olingan yoki o‘g‘irlangan yoki o‘z-o‘zidan qo‘ldan chiqib ketgan vaqtni yig‘ib, asra. Ishon menga, gap men yozayotgandek: vaqtimizning bir qismi bizdan zo‘rlik bilan tortib olinadi, bir qismi sezdirmay o‘g‘irlanadi, bir qismi esa shunchaki oqib ketadi. Lekin eng uyatlisi — beparvolik tufayli yo‘qotilgan vaqt. Agar diqqat bilan qarasang, umrning katta qismi yomon ishlar bilan, ancha qismi hech narsa qilmaslik bilan, butun umr esa kerak bo‘lmagan ishlar bilan o‘tib ketadi.

Menga vaqtni qadrlaydigan, kunning bahosini biladigan, har kun o‘lib borayotganini tushunadigan bitta odamni ko‘rsat-chi! Biz o‘limni oldinda deb o‘ylab yanglishamiz: uning katta qismi allaqachon o‘tib ketgan. Ortimizda qolgan har bir yilni o‘lim egallab olgan.

Shuning uchun, Lutsiliy, menga yozganingdek qil: har bir soatni qo‘lingda mahkam ushla. Bugungi kunni qo‘lingga olsang, ertaga kamroq bog‘liq bo‘lasan. Ishlarni kechiktirib turganimizda, umr o‘tib ketadi. Hamma narsa, Lutsiliy, birovniki, faqat vaqt bizniki. Tabiat bizni faqat shu bitta, qochib ketuvchi va sirg‘anchiq narsaga ega qilib qo‘ygan — uni ham istagan odam bizdan tortib oladi. Odamlarning ahmoqligi shunchalikki, eng arzimas va qadrsiz, har holda qaytarib olinadigan narsalarni olganida o‘zini qarzdor deb hisoblaydi; vaqt olgan odam esa — vaholanki, bu qaytarib berib bo‘lmaydigan yagona qarzdir, uni hatto eng minnatdor odam ham qaytara olmaydi — hech kim o‘zini qarzdor deb bilmaydi.

Balki so‘rarsan: senga bu nasihatlarni berayotgan o‘zim qanday yashayapman? Ochiq tan olaman: men isrofgar, lekin ehtiyotkor odamlardek yashayman — xarajatlarimning hisobini olib boraman. Hech narsa yo‘qotmayman, deb ayta olmayman, lekin nimani, nima uchun va qanday yo‘qotayotganimni ayta olaman, qashshoqligimning sabablarini bilaman. Menga ham o‘z aybisiz kambag‘al bo‘lib qolgan ko‘pchilik odamlarning ahvoli tushgan: hamma ularni oqlaydi, lekin hech kim yordam bermaydi.

Xo‘sh, nima demoqchiman? Ozgina narsasi bilan qanoat qiladigan odamni kambag‘al deb hisoblamayman. Lekin sen o‘zingnikini asra va yaxshi vaqtda boshla. Ota-bobolarimiz aytganidek: «Idish tubiga yetganda tejash kech». Tubida faqat eng oz narsa emas, eng yomoni ham qoladi.

Salomat bo‘l.