Lutsiy Anney Seneka (miloddan avvalgi taxminan 4 – milodiy 65) — Rim faylasufi, yozuvchisi va davlat arbobi, yosh imperator Neronning murabbiyi va maslahatchisi bo‘lgan. «Hayotning qisqaligi haqida» risolasini u taxminan 49 yili, Korsika orolidagi surgundan qaytgan paytlarida yozgan va Rimning g‘alla ta’minotini boshqargan Paulinga bag‘ishlagan. Quyida risola qisqartirilgan holda berilgan.

Paulin, odamlarning ko‘pchiligi tabiatning baxilligidan noliydi: biz qisqa umr uchun tug‘ilamiz, bizga berilgan vaqt shunchalik tez, shunchalik yugurib o‘tadiki, juda kam odamni istisno qilmaganda, hammani hayot endi yashashga tayyorlanganida tashlab ketadi. Bu umumiy baxtsizlik haqida faqat oddiy olomon va nodon xalq nolimaydi: mashhur odamlar ham shu dard bilan ingraydi. Tabiblarning eng ulug‘i aytgan mashhur gap ham shundan: «Umr qisqa, san’at uzoq».

Aslida bizga berilgan vaqt kam emas, biz uning ko‘pini behuda sovuramiz. Agar umr to‘g‘ri sarflansa, u yetarlicha uzun va eng ulug‘ ishlarni amalga oshirish uchun mo‘l-ko‘l berilgan. Lekin u isrofgarchilik va beparvolik ichida oqib ketsa, hech bir yaxshi ishga sarflanmasa, oxirida, so‘nggi zarurat bizni siqqanida, o‘tib ketayotganini sezmagan umrimiz allaqachon o‘tib bo‘lganini anglaymiz. Gap shunda: bizga qisqa umr berilmagan, biz uni qisqa qilamiz; biz umrdan qashshoq emasmiz, uni isrof qilamiz. Podshohning ulkan boyligi yomon egaga tushsa, bir zumda sovuriladi; kamtarona boylik esa yaxshi saqlovchi qo‘liga tushsa, ishlatilgani sari ko‘payadi. Umrimiz ham, kim uni to‘g‘ri tartiblasa, shunday kengdir.

Nega tabiatdan nolimiz? U saxiylik qildi: umrdan foydalanishni bilsang, u uzun. Biroq birovni to‘ymas ochko‘zlik egallagan, boshqani behuda ishlarga tirishqoqlik band qilgan; biri sharobga botgan, boshqasi bekorchilikdan uxlab yotibdi; birini hamisha birovlarning fikriga bog‘liq shuhratparastlik charchatadi, boshqasini savdo ishtiyoqi barcha yurt va dengizlarga foyda umidida sudrab yuradi. Ba’zilarni urush ishqi qiynaydi, ular yo boshqalarga xavf solishni o‘ylaydi, yo o‘zlarining xavfidan tashvishlanadi. Ba’zilar esa yuqoridagilarga noshukur xizmat qilib, o‘z ixtiyori bilan qullikda o‘zini adoyi tamom qiladi. Ko‘pchilikning na aniq bir maqsadi bor, na turg‘unligi; ular doim o‘zidan norozi holda, bir rejadan boshqasiga otiladi. Ba’zilarning esa hayotda yo‘nalishi yo‘q: taqdir ularni esnab, holsiz o‘tirgan holda kutilmaganda tutib oladi. Shuning uchun men buyuk shoirlarning biridan qolgan bashoratdek gapga shubha qilmayman: «Biz hayotning juda kichik qismini yashaymiz». Qolgan hammasi hayot emas, shunchaki vaqt.

Ularni har tomondan illatlar o‘rab olgan, bosib turibdi, na qad ko‘tarishga, na ko‘zlarini haqiqatni ko‘rish uchun ochishga qo‘yadi. Ular hech qachon o‘zlariga qayta olmaydi. Agar tasodifan biror tinchlik nasib qilsa ham, ular dovul o‘tgandan keyin ham to‘lqinlanib turadigan dengiz kabi chayqalib turadi, hech qachon ehtiroslaridan qutulib dam olmaydi.

Barcha odamlar o‘z mulkini hech kimga bermaydi; chegarasi haqida ozgina nizo chiqsa, tosh va qurolga yuguradi. Lekin o‘z umrlariga boshqalarning kirib kelishiga yo‘l qo‘yadilar, hatto o‘zlari bo‘lajak egalarini ham boshlab kiradilar. Pulini taqsimlashni istaydigan odamni topolmaysan, lekin umrini har kim qancha odamga bo‘lib beradi! Mol-mulkni saqlashda ular ziqna, vaqtni sovurishda esa — ziqnalik eng maqtovga loyiq bo‘lgan yagona narsada — eng isrofgar.

Shuning uchun keksalar orasidan birini tutib olib, unga shunday demoqchiman: «Ko‘ramizki, sen inson umrining eng so‘nggi chegarasiga yetibsan, yuz yoki undan ortiq yil yelkangda. Qani, umringni hisoblab chiq. Ayt-chi, shu vaqtdan qanchasini qarz beruvchi, qanchasini ma’shuqa, qanchasini homiy, qanchasini mijoz olib ketdi? Qanchasi xotining bilan janjalga, qanchasi qullaringni jazolashga, qanchasi shahar bo‘ylab xizmat yuzasidan yugurishga ketdi? O‘zing tortgan kasalliklarni, behuda o‘tgan vaqtni qo‘sh — ko‘rasanki, sen hisoblaganingdan kamroq yil yashagansan. Qachon o‘z rejangga sodiq qolganingni, qachon kunning o‘zing belgilagandek o‘tganini, qachon o‘zing bilan bo‘lganingni, yuzing o‘z holida, ruhing qo‘rquvsiz bo‘lganini, shuncha yillar davomida o‘zing uchun nima qilganingni esla. Senga sezdirmasdan qancha odam umringni o‘g‘irlaganini, behuda qayg‘u, ahmoqona quvonch, ochko‘z istak, xushomadli suhbat qanchasini tortib olganini ko‘r — o‘lim vaqtidan oldin kelyapti, deb bilasan».

Sababi nima? Siz go‘yo abadiy yashaydigandek yashaysiz, hech qachon o‘z zaifligingizni eslamaysiz, qancha vaqt o‘tib ketganini kuzatmaysiz. Uni go‘yo to‘la-to‘kis va bitmas bulog‘dan olayotgandek sovurasiz; vaholanki, biror odamga yoki biror ishga bag‘ishlagan o‘sha kuningiz, balki, so‘nggi kuningizdir. Hamma narsadan o‘lishi muqarrar odamlardek qo‘rqasiz, hamma narsani esa o‘lmaydigan odamlardek xohlaysiz. Ko‘pchilikdan eshitasan: «Ellik yoshga yetgach, bekorchilikka chekinaman, oltmish yoshda ishlardan ozod bo‘laman». Xo‘sh, umringning uzun bo‘lishiga kim kafil? Rejangga ko‘ra yurishingga kim yo‘l qo‘yadi? Umringning qoldig‘ini o‘zingga saqlab, faqat hech bir ishga yaramaydigan vaqtni ezgu fikrga bag‘ishlash uyat emasmi? Yashashni hayotni tugatish vaqti kelganda boshlash qanchalik kech! Sog‘lom fikrlarni ellik-oltmish yoshgacha kechiktirib, kam odam yetadigan yoshdan hayotni boshlashni istash — qanday ahmoqona unutuvchanlik!

Eng qudratli va yuksak mansabdagi odamlar ham bekorchilikni orzu qilishini, uni maqtashini, uni o‘zlarining barcha ne’matlaridan ustun qo‘yishini ko‘rasan. Ilohiy Avgust — xudolar unga boshqalardan ko‘proq bergan edi — dam olishni va davlat ishlaridan ozod bo‘lishni muttasil so‘rardi. Uning har bir suhbati shu orzuga, ya’ni bekorchilikka qaytardi. U ishlarini ham, garchi yolg‘on bo‘lsa-da, shirin taskin bilan yengillatardi: bir kun kelib o‘zim uchun yashayman, derdi. Hamma narsa uning qo‘lida bo‘lgan, ko‘plab xalqlarning taqdirini hal qilgan odam o‘sha kunni xursandchilik bilan kutardiki, u kunda o‘zining buyukligini tashlab qo‘yadi.

Hech kim, hamma ishlarga berilgan band odam hech narsani yaxshi qila olmasligiga e’tiroz bildirmaydi: notiqlikni ham, ilmlarni ham. Chunki chalg‘igan aql hech narsani chuqur qabul qilmaydi, balki go‘yo majburan tiqilgandek hamma narsani qaytarib chiqaradi. Band odam uchun eng kam narsa — yashashdir; yashashni o‘rganishdan qiyinroq ilm yo‘q. Boshqa san’atlarning o‘qituvchilari ko‘p va hamma joyda topiladi; ba’zilarini hatto bolalar shu qadar o‘zlashtirganki, o‘zlari o‘rgatishi mumkin. Lekin yashashni butun umr o‘rganish kerak, va — bu senga yana-da g‘alati tuyulishi mumkin — butun umr o‘lishni ham o‘rganish kerak.

Ishonavering: inson ishlarida yanglishishdan yuqori ko‘tarilgan buyuk insonning ishi — vaqtining hech bir zarrasini qo‘ldan chiqarmaslikdir. Shuning uchun uning umri eng uzun bo‘ladi: u o‘zida bo‘lgan barcha vaqtni faqat o‘ziga bag‘ishlagan. Undan hech narsa bo‘sh va behuda yotmagan, hech narsa birovning qo‘liga o‘tmagan; u vaqtiga mos bir narsa topa olmaganki, o‘z vaqti bilan almashtirsa — vaqtning eng tejamkor qo‘riqchisi. Shuning uchun unga vaqt yetarli bo‘lgan. Umrining katta qismini xalq olib ketgan odamlarga esa yetishmaydi.

Band odamlar kimlar, deb so‘raysanmi? Faqat sudlardan quvib chiqarilgandagina sud binosini tark etadiganlarni, o‘z yo‘lini qo‘yib, birovning ostonasida kun bo‘yi kutib o‘tiradiganlarni, mansabdorlar eshigini qoqib yuradiganlarni, sudxo‘rlik bilan boyib, kun kelib o‘zi chuvalchang yegandek yeyiladiganlarni o‘ylama. Ba’zilarning bo‘sh vaqti ham band: villasida yoki to‘shagida, yolg‘izlik ichida ham, hamma narsadan uzoqlashgan bo‘lsa-da, ular o‘zlarini charchatadi. Ularning hayotini bekorchilik emas, ishsiz bandlik deyish kerak.

Kunlarining ko‘p soatini sartaroshda o‘tkazadigan, kechasi o‘sgan sochni ham kesdiradigan, har bir tolani alohida maslahatlashib taraydigan, siyraklashgan sochni har tomondan peshonaga yig‘diradigan odamni bekor odam deysanmi? Agar sartarosh biror tolani noto‘g‘ri qo‘ysa, ular qanday g‘azablanadi! Ular o‘z davlatining tartibsizligidan ko‘ra sochining tartibsizligidan ko‘proq tashvishlanadi, o‘z obro‘sidan ko‘ra chiroyli ko‘rinishni afzal biladi. Taroq va oyna orasida band bo‘lganlarni bekor odamlar deysanmi?

Kun bo‘yi shashka o‘ynab, to‘p tepib yoki badanini quyoshda qovurib vaqt o‘tkazadiganlar-chi? Ishqibozlik bilan qo‘shiq yod oladigan, ovozini tabiat bergan to‘g‘ri va oddiy yo‘ldan eng bema’ni ohanglarga buradigan, barmoqlari bilan doim qandaydir kuy chertib o‘tiradiganlar-chi? Bularning hammasi bekorchilik emas, behuda bandlikdir. Ularning ziyofatlarini ham bo‘sh vaqt deb hisoblamayman: kumush idishlarni qanchalik tartib bilan terayotganlarini, xizmatkorlarning kiyimini qanchalik e’tibor bilan tuzatayotganlarini, oshpaz qushni qanday mohirlik bilan bo‘laklayotganini qanday hayajon bilan kuzatishlarini ko‘rib turibman.

Ilm bilan ham behuda ishlarga berilib ketganlar bor. Ular Uliss eshkakchilarining soni qancha bo‘lganini, avval «Iliada» yozilganmi yoki «Odisseya»mi, yo ularning muallifi bitta odammi — shunday savollarni tekshiradi. Bunday bilim, o‘zingda saqlasang, ichki xotirjamlikka hech narsa qo‘shmaydi; boshqalarga aytsang, bilimdon emas, zerikarli bo‘lib ko‘rinasan. Mana, behuda bilishga intilish ham ko‘p odamni egallab olgan.

Bekor odamlar faqat donolikka vaqt ajratadiganlardir, dedim. Ular yolg‘iz yashaydi. Har kuni ertalabdan kechgacha birovning eshigi oldida turib, boshqalarning qulluq salomini kutadiganlar esa, kun oxirida qancha uyda bo‘lganini sanasa-da, o‘zlarining uyiga qaytishga hech qachon vaqt topa olmaydilar.

Ular ochko‘zlikka, ishq-havasga, shuhratga xizmat qiladi va bir ishdan ikkinchisiga yugurib, oxirida o‘zlari bilan birga bo‘la olmaydi. Qanday kulfatki, insonning eng so‘nggi kunida, o‘lim to‘shagida yotib, butun umri davomida faqat o‘zini tanimaganini anglashi! Ular ko‘pincha ko‘p yashashni Xudodan so‘raydi, o‘lim yaqinlashganda esa umrning har qanday ulushini ushlashga intiladi: o‘zlarini yoshroq qilib ko‘rsatadi, o‘zlarini aldab, go‘yo taqdirni ham aldayotgandek quvonadi. Agar biror kasallik ularga o‘limni eslatsa, qanday qo‘rquv bilan, go‘yo hayotdan chiqib emas, undan sudrab olib chiqilayotgandek o‘ladilar! Ular yashamaganliklari uchun ahmoq bo‘lganlarini qichqirib aytadi va agar bu kasallikdan qutulsa, bekor yashashga va’da beradi. Shunda ular hech qachon foydalanmagan narsalarni qanchalik behuda tayyorlaganlarini, butun mehnati qanchalik zoe ketganini o‘ylaydi.

Umri hamma ishlardan uzoqda o‘tadigan odamlar uchun esa umr qanday keng! Undan hech narsa birovga berilmaydi, hech narsa u yoqqa-bu yoqqa sochilmaydi, hech narsa taqdirga topshirilmaydi, hech narsa beparvolik bilan yo‘qolmaydi, hech narsa saxiylik bilan sovurilmaydi, hech narsa ortiqcha emas. Butun umr, aytish mumkinki, foyda keltiradi. Shuning uchun u qanchalik qisqa bo‘lmasin, to‘la-to‘kis yetarli; dono odam esa so‘nggi kuni kelganda, ikkilanmasdan, mustahkam qadam bilan o‘limga ketadi.

Oqargan sochlari yoki ajinlari tufayli birovni uzoq yashagan deb o‘ylashga hech qanday asos yo‘q: u uzoq yashamagan, shunchaki uzoq mavjud bo‘lgan. Agar kimdir bandargohdan chiqishi bilan qattiq bo‘ronga tushib, u yoqdan bu yoqqa otilib, qarama-qarshi shamollar ta’sirida bir joyda aylanib yursa, uni uzoq suzgan deb o‘ylaysanmi? U uzoq suzmagan, uzoq chayqalgan, xolos.

Odamlar vaqt so‘rashlari va uni beradiganlarning bunga osonlik bilan rozi bo‘lishi meni doim hayron qoldiradi. Har ikkisi ham vaqt nima uchun so‘ralganini ko‘radi, vaqtning o‘zini esa hech kim ko‘rmaydi: go‘yo hech narsa so‘ralmayotgandek, go‘yo hech narsa berilmayotgandek. Eng qimmatli narsa bilan o‘ynashadi; ular uni ko‘rmaydi, chunki u ko‘zga ko‘rinmaydi, shuning uchun arzon, deyarli tekin deb hisoblanadi. Odamlar yillik maosh va hadyalarni juda qadrlaydi, o‘z mehnati, kuchi va g‘ayratini ularga sarflaydi; vaqtni esa hech kim qadrlamaydi. Ammo xuddi shu odamlar kasal bo‘lib, o‘lim xavfi yaqinlashganda tabiblarning tizzasini quchoqlayotganini, o‘lim jazosidan qo‘rqqanida esa yashab qolish uchun bor-yo‘g‘ini berishga tayyor turganini ko‘rasan. Ularning tuyg‘ularida shunchalik nomuvofiqlik bor! Agar har birimizning kelajakdagi yillar sonini, o‘tgan yillarni sanab bo‘lgandek, oldimizga qo‘yib bo‘lsa edi, ozgina yili qolganini ko‘rganlar qanchalik titrar, ularni qanchalik tejardi!

Hech kim senga yillaringni qaytarib bermaydi, hech kim seni o‘zingga qaytarmaydi. Umr bir marta boshlagan yo‘lidan ketadi, ortga qaytmaydi, to‘xtamaydi; shovqin solmaydi, o‘z tezligini eslatmaydi; jimgina oqib o‘tadi. U podshohning buyrug‘i bilan ham, xalqning iltifoti bilan ham uzaymaydi. Birinchi kunidan qanday yugurib ketgan bo‘lsa, shunday yuguradi, hech qayerda burilmaydi, hech qayerda kutib turmaydi. Natija nima? Sen bandsan, umr esa shoshib o‘tyapti; o‘lim esa keladi va istaysanmi, yo‘qmi, unga bo‘sh vaqt topishing kerak bo‘ladi.

O‘zini dono hisoblaydigan, ammo bandlikka berilgan odamlarning eng katta ahmoqligi shuki, ular yaxshiroq yashay olish uchun kun ko‘rishga harakat qiladi. Ular hayotni hayot hisobidan quradi; rejalarini uzoqqa cho‘zadi. Kechiktirish esa umrning eng katta isrofidir: u har bir kelayotgan kunni tortib oladi, kelajakni va’da qilib, hozirgini o‘g‘irlaydi. Yashashning eng katta to‘sig‘i — ertaga bog‘liq bo‘lgan va bugunni yo‘qotadigan kutishdir. Sen taqdir qo‘lida bo‘lgan narsani tartiblaysan, o‘z qo‘lingdagi narsani esa qo‘yib yuborasan. Qayoqqa qarayapsan? Nimaga intilyapsan? Kelajakdagi hamma narsa noaniq: hozir yasha!

Eng buyuk shoir ilohiy ilhom bilan go‘yo qutqaruvchi qo‘shiq kuylagan: «Bechora bandalar uchun umrning eng yaxshi kuni birinchi bo‘lib qochib ketadi». Nega ikkilanasan, deydi u, nega kechiktirasan? Ushlamasang, u qochib ketadi. Ushlasang ham, baribir qochib ketadi. Shuning uchun vaqtning tezligi bilan uni ishlatish tezligi orqali kurashish kerak: tez oqib o‘tadigan va doim ham oqmaydigan daryodan tez ichib olinganidek.

Umr uch qismga bo‘linadi: bo‘lgan, bo‘layotgan va bo‘ladigan. Ulardan hozirgi qismi qisqa, kelajagi noaniq, o‘tmishi esa aniq. Chunki o‘tmish ustidan taqdir hukmini yo‘qotgan, uni hech kimning ixtiyoriga qaytarib bo‘lmaydi. Band odamlar aynan shu qismni yo‘qotadi: ularning o‘tmishga qarashga vaqti yo‘q, bo‘lsa ham, pushaymon bo‘ladigan narsani eslash ular uchun yoqimsiz. Xotirjam va osoyishta aql esa umrining har bir qismini kezib chiqa oladi; band odamlarning aqli esa go‘yo bo‘yinturuq ostida turgandek, burilib ortiga qaray olmaydi. Shuning uchun ularning umri tubsiz chuqurga tushib ketadi. Qancha quysang ham, idishning tagi teshik bo‘lsa, hech narsa saqlanmaydi; xuddi shunday, qancha vaqt berilsa ham, ushlab turadigan joy bo‘lmasa, foydasi yo‘q.

Hozirgi vaqt esa juda qisqa — shunchalik qisqaki, ba’zilarga u umuman yo‘qdek tuyuladi. Chunki u doim harakatda, oqadi va shoshiladi; kelishidan oldin o‘tib bo‘ladi va to‘xtashga chidolmaydi — xuddi osmon va yulduzlar kabi, ularning tinimsiz harakati hech qachon bir joyda turmaydi. Shunday ekan, band odamlarga faqat hozirgi vaqt tegishli, u esa shunchalik qisqaki, uni ushlab bo‘lmaydi; u ham ular ko‘p ishlarga bo‘lingani uchun qo‘llaridan sirg‘alib chiqib ketadi.

Faqat donolikka vaqt ajratganlargina bekorchilarning eng yaxshilaridir; faqat ular yashaydi. Ular faqat o‘z umrini yaxshi saqlab qolmaydi, balki har bir asrni o‘z asriga qo‘shadi: ulardan oldin o‘tgan barcha yillar ularning mulkiga aylanadi. Agar noshukur bo‘lmasak, eng buyuk fikrlarning ulug‘ asoschilari biz uchun tug‘ilgan, biz uchun hayotni tayyorlagan. Boshqalarning mehnati bilan biz eng go‘zal narsalarga olib boriladigan yo‘lga chiqamiz. Hech bir asr bizga yopiq emas, hammasiga kirishimiz mumkin; agar aqlning ulug‘ligi tufayli inson zaifligining tor doirasidan chiqishni istasak, kezib chiqadigan vaqtning juda katta maydoni bor. Suqrot bilan bahslashish, Karneadning shubhasini o‘rganish, Epikur bilan osoyishtalikda, stoiklar bilan inson tabiatini yengishda, kiniklar bilan undan oshib ketishda birga bo‘lish mumkin. Nega bu qisqa va o‘tkinchi vaqt o‘tishidan o‘zimizni butun qalbimiz bilan abadiy va cheksiz, eng yaxshi odamlar bilan baham ko‘riladigan narsalarga bermasligimiz kerak?

Ular senga o‘z yillaridan hech birini olib qo‘ymaydi, aksincha, o‘z yillarini senga qo‘shadi. Ulardan hech biri bilan suhbat xavfli emas, birortasining do‘stligi o‘limga olib bormaydi, ularni hurmat qilish qimmatga tushmaydi. Ulardan istaganingcha olasan; ularda bo‘lgan narsadan qancha ko‘p olsang, bundan ularning hech narsasi kamaymaydi. Ularning mijozi bo‘lgan odamni qanday baxt, qanday go‘zal qarilik kutadi! Uning kichik va katta ishlarda maslahatlashadigan, har kuni o‘zi haqida so‘raydigan, haqiqatni haqoratsiz eshitadigan, xushomadsiz maqtov oladigan va o‘zini ularga o‘xshatib shakllantiradigan do‘stlari bo‘ladi.

Donoga umr keng yoyilgan, unga boshqalarni o‘rab turgan chegaralar ta’sir qilmaydi. Faqat u inson zoti qonunlaridan ozod: barcha asrlar unga xudoga xizmat qilganidek xizmat qiladi. Biror vaqt o‘tib ketdimi — u uni xotira bilan ushlaydi; hozirmi — undan foydalanadi; kelajakmi — uni oldindan qabul qiladi. Barcha vaqtlarni bittaga jamlash uning umrini uzun qiladi. O‘tmishni unutadigan, hozirgisini e’tiborsiz qoldiradigan va kelajakdan qo‘rqadiganlarning umri esa juda qisqa va juda tashvishli: oxiriga yetganda, bechoralar shuncha vaqt hech narsa qilmay band bo‘lganlarini juda kech anglaydilar.

Shuning uchun, azizim Paulin, o‘zingni olomondan ajrat va yoshing jihatidan bo‘lmasa ham, boshdan kechirganlaring jihatidan haddan ortiq chayqalgan kemangni nihoyat tinch bandargohga olib kir. Umringning ko‘p qismini davlatga bag‘ishlading; bir qismini o‘zingga ham bag‘ishla. Seni dangasa va harakatsiz dam olishga chaqirmayapman, uyqu va olomon yoqtiradigan rohatlarga chorlamayapman. Bu dam olish emas. O‘zingni qochib olib kelganingdan keyin ham, bu chekinishda xotirjam qilib bajaradigan buyukroq ishlarni topasan. Butun bu hayot — hech qachon tugamaydigan ishlarning hayoti. Shunday ekan, chekin — bu yerda seni ko‘p ezgu ishlar kutmoqda: ezgulik sevgisi va undan foydalanish, ehtiroslarni unutish, yashash va o‘lish ilmi, chuqur osoyishtalik.

Band odamlarning hammasining ahvoli baxtsiz, lekin eng baxtsizi — o‘z ishlari bilan emas, birovning ishi bilan band bo‘lganlar: ular birovning uyqusiga moslab uxlaydi, birovning qadamiga moslab yuradi, sevish va nafratlanishdek eng erkin narsalarni ham buyruq bilan qiladi. Agar ular umrlari qanchalik qisqa ekanini bilishni istasa, umrlarining qanchasi o‘zlariniki bo‘lganini o‘ylab ko‘rsinlar.