1. Sun Szi dedi: Urush san’ati yerning to‘qqiz turini ajratadi: tarqoq yer; yengil yer; talashli yer; ochiq yer; yo‘llar kesishgan yer; jiddiy yer; og‘ir yer; qamalgan yer; o‘lim yeri.

2. Hukmdor o‘z hududida jang qilsa — bu tarqoq yer.

3. Dushman hududiga kirgan, lekin uzoqqa ketmagan bo‘lsa — bu yengil yer.

4. Egallash har ikki tomonga katta ustunlik beradigan yer — talashli yer.

5. Har ikki tomon erkin harakatlana oladigan yer — ochiq yer.

6. Uch qo‘shni davlatning kaliti bo‘lgan, uni birinchi egallagan saltanatning katta qismini qo‘l ostida tutadigan yer — yo‘llar kesishgan yer.

7. Qo‘shin dushman mamlakatining qoq markaziga kirib borib, ortida ko‘plab mustahkam shaharlarni qoldirgan bo‘lsa — bu jiddiy yer.

8. Tog‘ o‘rmonlari, qoyali tik yonbag‘irlar, botqoq va ko‘lmaklar — o‘tish qiyin bo‘lgan barcha yerlar — og‘ir yer.

9. Tor darralar orqali kiriladigan, chiqish esa faqat egri-bugri so‘qmoqlar orqali mumkin bo‘lgan, dushmanning ozgina kuchi ham bizning katta qo‘shinimizni yanchib tashlashga yetadigan yer — qamalgan yer.

10. Faqat kechiktirmay jang qilibgina halokatdan qutulish mumkin bo‘lgan yer — o‘lim yeri.

11. Shuning uchun tarqoq yerda jang qilmang. Yengil yerda to‘xtamang. Talashli yerda hujum qilmang.

12. Ochiq yerda dushmanning yo‘lini to‘sishga urinmang. Yo‘llar kesishgan yerda ittifoqchilaringiz bilan qo‘l bering.

13. Jiddiy yerda o‘lja to‘plang. Og‘ir yerda to‘xtamay yurishda davom eting.

14. Qamalgan yerda hiylaga murojaat qiling. O‘lim yerida jang qiling.

15. Qadimda mohir sarkardalar deb atalganlar dushmanning old va orqa saflari orasiga pona qoqishni, uning katta va kichik bo‘linmalari hamkorligiga to‘sqinlik qilishni, yaxshi askarlarning yomonlarni qutqarishiga, zobitlarning askarlarini yig‘ishiga xalaqit berishni bilishgan.

16. Dushman askarlari tarqoq bo‘lganda, ular ularning jamlanishiga yo‘l qo‘ymagan; kuchlari birlashgan paytda ham ularni tartibsizlikda ushlab tura olishgan.

17. Foydali bo‘lganda oldinga yurishgan, aks holda joyida turishgan.

18. Agar mendan: «Tartibli saf tortgan, hujumga yo‘lga chiqay deb turgan ulkan dushman qo‘shiniga qanday dosh berish mumkin?» — deb so‘rashsa, men shunday derdim: «Raqibingiz qadrlaydigan biror narsani qo‘lga olishdan boshlang; shunda u sizning irodangizga bo‘ysunadi».

19. Tezlik — urushning mohiyati: dushmanning tayyor emasligidan foydalaning, kutilmagan yo‘llardan boring va qo‘riqlanmagan joylarga hujum qiling.

20. Bosqinchi qo‘shin quyidagi tamoyillarga amal qilishi kerak: mamlakat ichkarisiga qanchalik chuqur kirsangiz, askarlaringizning birdamligi shunchalik kuchayadi va himoyachilar sizni yenga olmaydi.

21. Qo‘shiningizni oziq bilan ta’minlash uchun hosildor yerlarga bosqin qiling.

22. Askarlaringizning holidan sinchiklab xabar oling va ularni haddan ortiq qiynamang. Kuchingizni jamlang va quvvatingizni asrang. Qo‘shiningizni doim harakatda tuting va hech kim tagiga yetolmaydigan rejalar tuzing.

23. Askarlaringizni qochib bo‘lmaydigan joyga tashlang — ular qochishdan ko‘ra o‘limni afzal ko‘radi. Agar ular o‘limga tik qarasa, qila olmaydigan ishi qolmaydi. Zobitlar ham, askarlar ham bor kuchini ishga soladi.

24. Askarlar umidsiz ahvolga tushganda qo‘rquv hissini yo‘qotadi. Boshpana bo‘lmasa, mahkam turadi. Dushman mamlakatining qoq markazida bo‘lsa, o‘jarlik bilan qarshilik ko‘rsatadi. Boshqa iloj qolmasa, qattiq jang qiladi.

25. Shunday qilib, saf tortishni kutmay, askarlar doim hushyor turadi; so‘rashni kutmay, sizning istagingizni bajaradi; cheklovlarsiz ham sodiq bo‘ladi; buyruq bermasangiz ham ularga ishonsa bo‘ladi.

26. Fol ochishni taqiqlang, xurofiy shubhalarga barham bering. Shunda o‘limning o‘zi kelmaguncha, hech bir falokatdan qo‘rqmasa bo‘ladi.

27. Askarlarimizning puli ko‘p bo‘lmasa, bu ular boylikni yoqtirmaganidan emas; umrlari uzoq bo‘lmasa, bu ular uzoq yashashni istamaganidan emas.

28. Jangga chiqish buyurilgan kuni askarlaringiz yig‘lashi mumkin: o‘tirganlarining kiyimi ko‘z yoshidan ho‘l bo‘ladi, yotganlarining yuzidan yosh oqadi. Ammo ularni bir marta qochib bo‘lmaydigan joyga qamab qo‘ying — ular Chju yoki Guy kabi qahramonlarning jasoratini ko‘rsatadi.

29. Mohir taktikni shuayjanga qiyoslash mumkin. Shuayjan — Chan tog‘larida yashovchi ilon. Uning boshiga ursangiz, dumi bilan hujum qiladi; dumiga ursangiz, boshi bilan hujum qiladi; o‘rtasiga ursangiz, ham boshi, ham dumi bilan hujum qiladi.

30. Mendan qo‘shinni shuayjanga o‘xshatish mumkinmi deb so‘rashsa, «Ha» deb javob berardim. Chunki U xalqi bilan Yue xalqi dushman; ammo ular bir qayiqda daryodan o‘tayotganda bo‘ronga tushib qolsa, chap qo‘l o‘ng qo‘lga yordam berganidek, bir-biriga yordamga keladi.

31. Shuning uchun otlarni bog‘lab, arava g‘ildiraklarini yerga ko‘mib qo‘yishga ishonish yetarli emas.

32. Qo‘shinni boshqarish tamoyili — hamma yetishi shart bo‘lgan yagona jasorat mezonini o‘rnatish.

33. Kuchlidan ham, zaifdan ham eng yaxshi foydalanish — yerdan to‘g‘ri foydalanish masalasi.

34. Shunday qilib, mohir sarkarda qo‘shinini xuddi bitta odamni qo‘lidan ushlab yetaklayotgandek boshqaradi — u xohlaydimi-yo‘qmi, ergashadi.

35. Sarkardaning ishi — sokin bo‘lib, shu bilan sirni saqlash; to‘g‘ri va adolatli bo‘lib, shu bilan tartibni saqlash.

36. U zobit va askarlarini yolg‘on xabarlar va ko‘rinishlar bilan chalg‘itib, ularni to‘liq bexabar tuta olishi kerak.

37. Tartiblarini almashtirib, rejalarini o‘zgartirib, dushmanni aniq ma’lumotsiz qoldiradi. Qarorgohini ko‘chirib, aylanma yo‘llardan yurib, dushmanning uning maqsadini oldindan bilishiga yo‘l qo‘ymaydi.

38. Hal qiluvchi lahzada qo‘shin boshlig‘i balandlikka chiqib olib, orqasidagi narvonni tepib yuborgan odamdek ish tutadi. U niyatini ochishdan oldin askarlarini dushman hududining chuqur ichkarisiga olib kiradi.

39. U qayiqlarini yoqadi, qozonlarini sindiradi; qo‘y suruvini haydagan cho‘pondek askarlarini u yoqqa-bu yoqqa haydaydi va hech kim qayerga ketayotganini bilmaydi.

40. Qo‘shinini yig‘ib, uni xavf ichiga olib kirish — buni sarkardaning ishi deyish mumkin.

41. To‘qqiz turdagi yerga mos turli choralar; hujum yoki mudofaa taktikasining maqsadga muvofiqligi; inson tabiatining asosiy qonunlari — bularni albatta o‘rganish kerak.

42. Dushman hududiga bostirib kirganda umumiy tamoyil shunday: chuqur kirish birdamlik keltiradi; sayoz kirish tarqoqlikni anglatadi.

43. O‘z mamlakatingizni ortda qoldirib, qo‘shiningizni qo‘shni hudud orqali olib o‘tsangiz, hal qiluvchi yerda bo‘lasiz. To‘rt tomondan aloqa yo‘llari bo‘lsa, bu yo‘llar kesishgan yer.

44. Mamlakatga chuqur kirsangiz — bu jiddiy yer. Ozgina kirsangiz — bu yengil yer.

45. Orqangizda dushman qal’alari, oldingizda tor darralar bo‘lsa — bu qamalgan yer. Hech qanday boshpana bo‘lmasa — bu o‘lim yeri.

46. Shuning uchun tarqoq yerda men askarlarimni maqsad birligi bilan ruhlantirardim. Yengil yerda qo‘shinimning barcha qismlari o‘rtasida mustahkam aloqa bo‘lishini ta’minlardim.

47. Talashli yerda orqa safimni shoshirardim.

48. Ochiq yerda mudofaamni hushyorlik bilan kuzatardim. Yo‘llar kesishgan yerda ittifoqlarimni mustahkamlardim.

49. Jiddiy yerda ta’minotning uzluksiz oqishini ta’minlashga harakat qilardim. Og‘ir yerda yo‘l bo‘ylab to‘xtovsiz oldinga intilardim.

50. Qamalgan yerda chekinish yo‘lini to‘sib qo‘yardim. O‘lim yerida askarlarimga jonlarini qutqarishga umid yo‘qligini e’lon qilardim.

51. Chunki askarning tabiati shunday: qurshovda qolsa, o‘jarlik bilan qarshilik ko‘rsatadi; boshqa iloji qolmasa, qattiq jang qiladi; xavfga tushsa, buyruqni tez bajaradi.

52. Qo‘shni hukmdorlarning niyatlarini bilmay turib, ular bilan ittifoq tuza olmaymiz. Mamlakatning qiyofasini — tog‘lari va o‘rmonlarini, chuqurlari va jarliklarini, botqoq va ko‘llarini bilmay turib, qo‘shinni yurishga boshlay olmaymiz. Mahalliy yo‘lboshlovchilardan foydalanmasak, tabiiy ustunliklardan foyda chiqara olmaymiz.

53. Quyidagi to‘rt-besh tamoyilning birortasini bilmaslik jangovar hukmdorga yarashmaydi.

54. Jangovar hukmdor qudratli davlatga hujum qilganda, uning sarkardalik mahorati dushman kuchlarining jamlanishiga yo‘l qo‘ymaslikda namoyon bo‘ladi. U raqiblarini sarosimaga soladi, ularning ittifoqchilari esa unga qarshi birlasha olmaydi.

55. Shuning uchun u har kim bilan ittifoq tuzishga intilmaydi, boshqa davlatlarning kuchini oshirmaydi. U raqiblarini qo‘rquvda tutib, o‘zining maxfiy rejalarini amalga oshiradi. Shu tufayli ularning shaharlarini egallay oladi, saltanatlarini ag‘dara oladi.

56. Mukofotlarni qoidaga qaramay bering, buyruqlarni oldingi kelishuvlarga qaramay chiqaring — shunda butun qo‘shinni bitta odamni boshqargandek boshqara olasiz.

57. Askarlaringiz oldiga ishning o‘zini qo‘ying; rejangizni hech qachon ularga bildirmang. Istiqbol yorug‘ bo‘lsa, buni ularning ko‘z oldiga keltiring; vaziyat qorong‘i bo‘lsa, hech narsa demang.

58. Qo‘shiningizni o‘lim xavfi ostiga qo‘ying — u omon qoladi; uni umidsiz tanglikka tashlang — u sog‘-salomat chiqadi.

59. Chunki qo‘shin aynan xavf ostida qolgandagina g‘alaba uchun zarba bera oladi.

60. Urushda muvaffaqiyat dushman niyatiga sinchiklab moslashish orqali qo‘lga kiritiladi.

61. Dushmanning qanotiga tinmay yopishib olib, oxir-oqibat uning bosh sarkardasini yo‘q qilishga muvaffaq bo‘lamiz.

62. Bu — biror ishni sof ziyraklik bilan amalga oshirish qobiliyati deyiladi.

63. Qo‘mondonlikni qabul qilgan kuningiz chegaradagi o‘tish joylarini to‘sing, rasmiy ruxsatnomalarni bekor qiling va barcha elchilarning o‘tishini to‘xtating.

64. Kengash xonasida qattiqqo‘l bo‘ling, toki vaziyatni nazorat qila olasiz.

65. Dushman eshikni ochiq qoldirsa, darhol ichkariga bostirib kiring.

66. Raqibingiz qadrlagan narsani egallab, undan oldinroq harakat qiling va uning jang maydoniga kelish vaqtini ustalik bilan o‘zingiz belgilang.

67. Qoida belgilagan yo‘ldan yuring va hal qiluvchi jang qila olguningizcha dushmanga moslashib turing.

68. Avvaliga dushman sizga imkon bermaguncha qizdek uyatchan bo‘ling; keyin esa qochgan quyondek chaqqon bo‘ling — dushman qarshilik ko‘rsatishga ulgurmay qoladi.

Bugungi hayotda: «Narvonni tepib yuborish» va «qayiqlarni yoqish» — bu bobning eng kuchli obrazlari: ortga qaytish yo‘li bo‘lmasa, odam bor kuchini ishga soladi. Bu fikrdan ehtiyot bilan, lekin aqlli foydalanish mumkin: o‘zingizga «ertaga boshlayman» degan bahona qoldirmang — maqsadingizni ota-onangiz yoki do‘stingizga aytib qo‘ying, o‘qish jadvalini ochiq osib qo‘ying. Shuayjan iloni esa jamoaviy ishning ramzi: sinfdoshlar bir-biriga mavzu tushuntirsa, sport komandasida har kim bir-birini qo‘llasa, «bir qayiqdagi» odamlar raqib bo‘lsa ham birlashadi. 68-band esa imtihon va musobaqa taktikasi: boshida xotirjam, sabrli bo‘ling, imkoniyat ochilganda esa ikkilanmay, tez harakat qiling.