I

Kavkazda bir zodagon ofitser bo‘lib xizmat qilardi. Ismi Jilin edi.

Bir kuni unga uyidan xat keldi. Keksa onasi yozibdi: «Men ancha qarib qoldim, o‘limim oldidan jonajon o‘g‘ilchamni bir ko‘rgim keladi. Kelib men bilan xayrlash, dafn qil, keyin Xudo yo‘lingni ochsin, yana xizmatingga qaytaver. Senga kelin ham topib qo‘ydim: aqlli ham, yaxshi ham, mol-mulki ham bor. Balki ko‘nglingga yoqib qolar, uylanarsan-u butunlay qolib ketarsan».

Jilin o‘ylanib qoldi: «Rostdan ham, kampir ancha holsizlanib qolibdi, balki boshqa ko‘rish nasib qilmas. Borish kerak; kelin yaxshi bo‘lsa — uylansa ham bo‘ladi».

U polkovnikning oldiga borib, ta’til qog‘ozini oldi, o‘rtoqlari bilan xayrlashdi, askarlariga xayrlashuv uchun to‘rt chelak aroq qo‘ydi va yo‘lga hozirlandi.

O‘sha paytlarda Kavkazda urush ketardi. Yo‘llarda kechasi ham, kunduzi ham yurib bo‘lmasdi. Ruslardan biror kishi qal’adan sal nariga otliq yo piyoda chiqdimi, tatarlar yo o‘ldirib ketardi, yo tog‘larga olib qochardi. Shuning uchun haftada ikki marta qal’adan qal’aga kuzatuvchi askarlar qatnaydigan tartib o‘rnatilgandi. Oldinda va orqada askarlar yuradi, o‘rtada esa xalq ketadi.

Yoz edi. Tong saharda karvonlar qal’a tashqarisiga to‘plandi, kuzatuvchi askarlar chiqib, yo‘lga tushishdi. Jilin otda borardi, narsalari ortilgan aravasi karvon ichida edi.

Yigirma besh chaqirim yo‘l bosish kerak edi. Karvon sekin yurardi: goh askarlar to‘xtab qoladi, goh karvonda kimningdir aravasining g‘ildiragi chiqib ketadi yoki oti qaysarlik qilib turib oladi — hamma to‘xtab kutadi.

Quyosh tush payti ham o‘tib ketdi, karvon esa yo‘lning yarmini bosgandi, xolos. Chang, issiq, quyosh qovurgandan qovuradi, soyalanadigan joy yo‘q. Yalang dasht: yo‘l bo‘yida bitta daraxt, bitta buta ham yo‘q.

Jilin oldinga o‘tib ketdi-da, to‘xtab, karvon yetib kelishini kutib turdi. Qarasa, orqada burg‘u chalindi — yana to‘xtash. Jilin o‘yladi: «Askarlarsiz, yolg‘iz o‘zim ketaversam-chi? Ostimdagi otim zo‘r, tatarlarga duch kelsam ham — qochib qutulaman. Yo bormay qo‘yaymi?..»

To‘xtab, o‘ylanib turibdi. Shu payt uning yoniga miltiq ko‘targan boshqa bir ofitser, Kostilin otda kelib:

— Ketdik, Jilin, ikkalamiz yolg‘iz boraylik. Toqatim qolmadi, qornim och, yana bu jazirama. Ko‘ylagimni siqsang suvi oqadi, — dedi. Kostilin og‘ir gavdali, semiz, qip-qizil odam edi, terlagandan terlardi. Jilin o‘ylab turib:

— Miltiq o‘qlanganmi? — deb so‘radi.

— O‘qlangan.

— Unday bo‘lsa, ketdik. Faqat shart — bir-birimizdan ajralmaymiz.

Ular yo‘l bo‘ylab oldinga ketishdi. Dashtdan borishyapti, gaplashib, atrofga qarab qo‘yishyapti. Atrof uzoq-uzoqqacha ko‘rinadi.

Dasht tugashi bilan yo‘l ikki tog‘ orasidagi daraga kirdi. Jilin dedi:

— Tog‘ga chiqib qarab olish kerak, bo‘lmasa bu yerda tog‘ ortidan otilib chiqishsa, sezmay ham qolasan.

Kostilin esa:

— Nimasiga qarab o‘tirasan? Oldinga ketaveraylik, — dedi.

Jilin unga quloq solmadi.

— Yo‘q, — dedi u, — sen pastda kutib tur, men bir qarab kelaman, xolos.

U otini chap tomonga, tog‘ga burdi. Jilinning ostidagi ot ovchilar oti edi (uni toychoqligida podadan yuz so‘mga sotib olib, o‘zi o‘rgatgandi); xuddi qanot chiqargandek uni tik qiyalikka olib chiqdi. Tepaga chiqishi bilan — qarasaki, ro‘parasida, bir tanobcha joyda otliq tatarlar turibdi. O‘ttiz chog‘li odam. U ularni ko‘rib, orqaga bura boshladi; tatarlar ham uni ko‘rib, unga qarab ot qo‘yishdi, chopib kelayotib g‘iloflaridan miltiqlarini sug‘urishyapti. Jilin otini bor kuchi bilan qiyalikdan pastga choptirdi va Kostilinga qichqirdi:

— Miltiqni ol! — o‘zi esa otiga ichida yolvorardi: «Onajon, olib chiq, oyog‘ing ilinib qolmasin; qoqilsang — tamom. Miltiqqa yetib olsam, o‘zim ham taslim bo‘lmayman».

Kostilin esa kutib turish o‘rniga, tatarlarni ko‘rishi bilan jon-jahdi bilan qal’a tomonga ot choptirib qochdi. Otini qamchi bilan goh u biqinidan, goh bu biqinidan savalaydi. Chang ichida faqat otning dumini silkitgani ko‘rinadi, xolos.

Jilin ko‘rdiki — ish chatoq. Miltiq ketib qoldi, bir o‘zi qilich bilan hech narsa qila olmaydi. U otini orqaga, askarlar tomonga burdi — qochib qutulaman, deb o‘yladi. Qarasa, yo‘lini to‘sib oltita otliq kelyapti. Uning oti zo‘r, ularniki esa undan ham zo‘r, buning ustiga yo‘lini kesib chopishyapti. U otni to‘xtatmoqchi, orqaga burmoqchi bo‘ldi, ammo ot shunchalik qizib ketgan ediki — to‘xtatib bo‘lmaydi, to‘ppa-to‘g‘ri ularga qarab uchib boryapti. Qarasa — kulrang otdagi malla soqolli bir tatar unga yaqinlashib kelyapti. Chiyillaydi, tishlarini irjaytirgan, miltig‘i shay.

«Xo‘sh, — deb o‘yladi Jilin, — sizlarni bilaman, shaytonlar: tirik qo‘lga tushirsangiz, chuqurga solasiz, qamchi bilan savalaysiz. Tirik qo‘lga tushmayman…»

Jilin bo‘yi past bo‘lsa ham, dovyurak yigit edi. U qilichini sug‘urib, otini to‘g‘ri malla tatarga qarab haydadi, ichida: «Yo ot bilan bosib ketaman, yo qilich bilan chopaman», dedi.

Jilin bir ot bo‘yi masofaga yetmay — orqadan unga qarab miltiqdan o‘q uzishdi va otiga tegizishdi. Ot butun gavdasi bilan yerga gursillab yiqildi — Jilinning oyog‘ini bosib qoldi.

U turmoqchi bo‘ldi, ammo ustiga allaqachon ikkita sassiq tatar chiqib olib, qo‘llarini orqasiga qayirishyapti. U siltanib, tatarlarni ustidan uloqtirib tashladi, lekin otlaridan yana uchtasi sakrab tushib, miltiq qo‘ndoqlari bilan boshiga ura boshlashdi. Ko‘zlari tinib, gandiraklab ketdi. Tatarlar uni tutib olishdi, egarlaridagi zaxira ayilbandlarni yechib, qo‘llarini orqasiga qayirib, tatarcha tugun bilan bog‘lashdi va egarga sudrab ketishdi. Qalpog‘ini tushirib yuborishdi, etiklarini yechib olishdi, hamma yog‘ini titkilashdi — pulini, soatini olishdi, kiyimlarini titib tashlashdi. Jilin otiga qaradi. Bechora jonivor qanday yonboshiga yiqilgan bo‘lsa, shunday yotibdi, faqat oyoqlarini silkitib tipirchilaydi — yerga yetkaza olmaydi; boshida teshik, teshikdan esa qora qon fontandek otilib chiqyapti — atrofdagi bir gazcha changni ho‘llab yuboribdi. Bir tatar otning yoniga kelib, egarini yecha boshladi — ot hamon tipirchilaydi; u xanjarini chiqarib, otning tomog‘ini kesdi. Tomog‘idan hushtakdek ovoz chiqdi, bir titrab qo‘ydi — va joni chiqdi.

Tatarlar egarni, jabduqni yechib olishdi. Malla soqolli tatar otiga mindi, boshqalar Jilinni uning orqasiga, egarga mindirishdi, yiqilib tushmasin deb belidan tasma bilan tatarga tortib bog‘lashdi va tog‘larga olib ketishdi.

Jilin tatarning orqasida o‘tirib, chayqalib boradi, yuzi sassiq tatar yelkasiga turtilib ketadi. Ko‘z oldida faqat tatarning baquvvat yelkasi, paylari bo‘rtib chiqqan bo‘yni va qalpog‘i ostidan ko‘karib ko‘ringan qirtishlangan ensasi, xolos. Jilinning boshi yorilgan, ko‘zlari ustida qon qotib qolgan. Na otda to‘g‘rilanib o‘tira oladi, na qonni arta oladi. Qo‘llari shunday qayirib bog‘langanki, o‘mrovi zirqirab og‘riydi.

Ular uzoq vaqt tog‘ga chiqib borishdi, kechikdan daryoni kechib o‘tishdi, yo‘lga chiqib, soylik bo‘ylab ketishdi.

Jilin qayoqqa olib ketishayotganini, yo‘lni eslab qolmoqchi bo‘ldi, ammo ko‘zlari qonga belangan, burilishning esa iloji yo‘q.

Qosh qoraya boshladi: yana bir soydan o‘tishdi, toshloq tog‘ga ko‘tarila boshlashdi, tutun hidi keldi, itlar hura boshladi. Ovulga — tatar qishlog‘iga yetib kelishdi. Tatarlar otlaridan tushishdi, tatar bolalari to‘planib kelib, Jilinni o‘rab olishdi, chiyillab, xursand bo‘lishib, unga tosh ota boshlashdi.

Tatar bolalarni haydab yubordi, Jilinni otdan tushirib, xizmatkorini chaqirdi. Yonoq suyaklari bo‘rtib chiqqan, egnida bitta ko‘ylakdan boshqa narsa yo‘q bir no‘g‘ay keldi. Ko‘ylagi jul-jul, ko‘kragi butunlay ochiq. Tatar unga nimanidir buyurdi. Xizmatkor kishan olib keldi: temir halqalarga kiydirilgan ikkita eman g‘o‘la, bir halqada qoziqcha va qulf.

Jilinning qo‘llarini yechishdi, oyog‘iga kishan kiydirishdi va otxonaga olib borishdi; uni ichkariga itarib yuborib, eshikni qulflashdi. Jilin go‘ngga yiqildi. Bir oz yotdi, so‘ng qorong‘ida paypaslab, yumshoqroq joyni topib, yotdi.

II

Jilin deyarli tun bo‘yi uxlamadi. Tunlar qisqa edi. Qarasa, tirqishdan yorug‘ tusha boshladi. Jilin o‘rnidan turib, tirqishni kattaroq qilib kovladi-da, qaray boshladi.

Tirqishdan unga qiyalikdan pastga tushib ketgan yo‘l ko‘rinadi, o‘ng tomonda tatarlarning tosh uyi — saklya, yonida ikkita daraxt. Ostonada qora it yotibdi, echki uloqlari bilan yuribdi — dumchalarini likillatishadi. Qarasa, pastdan yosh bir tatar juvon kelyapti: egnida rang-barang ko‘ylak, belbog‘siz, ishton va etik kiygan, boshiga kaftan yopib olgan, boshida esa suvga to‘la katta tunuka ko‘za. Yelkasi titrab, egilib-bukilib kelyapti, qo‘lidan esa sochi olingan, egnida bitta ko‘ylakchadan boshqa narsa yo‘q tatar bolachani yetaklab olgan. Tatar juvon suv bilan saklyaga kirib ketdi, kechagi malla soqolli tatar chiqdi: egnida ipak beshmet, tasmasida kumush xanjar, yalang oyog‘ida kavush. Boshida baland, qora qo‘zichoq terisidan tikilgan qalpoq, orqasiga qiyshaytirib kiyilgan. Chiqib, kerishdi, malla soqolini silab qo‘ydi. Bir oz turdi, xizmatkorga nimanidir buyurdi-da, qayoqqadir ketdi.

Keyin ikki bola otlarda sug‘orishga o‘tib ketdi. Otlarning tumshug‘i ho‘l. Yana yalang ko‘ylakda, ishtonsiz, sochi olingan bolakaylar yugurib chiqishdi, to‘da bo‘lib otxonaga kelishdi-da, bir xivichni olib, tirqishga suqa boshlashdi. Jilin ularga bir «uh» deb o‘shqirgan edi, bolalar chiyillab, jon-jahdi bilan qochib ketishdi — faqat yalang‘och tizzalari yaltirab ko‘rinadi.

Jilinning esa chanqagani — tomog‘i qaqrab ketgan. O‘ylaydi: «Hech bo‘lmasa, holimdan xabar olgani kelishsa edi». Eshitadi — otxonaning qulfini ochishyapti. Malla tatar keldi, yonida esa boshqa biri — bo‘yi pastroq, qoramtir. Ko‘zlari qop-qora, chaqnoq, yuzi qizil, soqoli kichkina, kalta qirqilgan; chehrasi quvnoq, doim kulib turadi. Qoramtiri yanada yaxshi kiyingan: egnida jiyak tikilgan ko‘k ipak beshmet. Belida katta, kumush xanjar; oyog‘ida qizil saxtiyon, kumush bilan bezalgan kavushcha. Yupqa kavushchalarning ustidan yana boshqa, qalin kavush kiygan. Boshida oq qo‘zichoq terisidan baland qalpoq.

Malla tatar kirib, xuddi so‘kinayotgandek nimadir dedi-da, eshik kesakisiga suyanib turib oldi, xanjarini o‘ynatib, Jilinga bo‘ridek qovog‘ining ostidan qiya qaraydi. Qoramtiri esa — chaqqon, jonli, xuddi prujina ustida yurgandek — to‘g‘ri Jilinning yoniga keldi, cho‘nqayib o‘tirdi, tishini irjaytirib, uning yelkasiga qoqib qo‘ydi, o‘z tilida nimalarnidir tez-tez chuldiray boshladi, ko‘z qisadi, tilini taqillatadi. Hadeb takrorlaydi:

— Yaxshi urus! Yaxshi urus!

Jilin hech narsa tushunmadi va dedi:

— Ichgani, suv beringlar.

Qoramtiri kuladi.

— Yaxshi urus, — deydi-yu, o‘z tilida chuldirayveradi.

Jilin unga suv berishlarini lablari va qo‘llari bilan ko‘rsatdi.

Qoramtiri tushundi, kulib, eshikdan mo‘raladi va kimnidir chaqirdi:

— Dina!

Yugurib bir qizcha keldi — nozikkina, ozg‘in, o‘n uch yoshlar chamasi, yuzi qoramtirga o‘xshaydi. Qizi ekani ko‘rinib turibdi. Uning ham ko‘zlari qop-qora, chaqnoq, yuzi go‘zal. Egnida keng yengli, belbog‘siz uzun ko‘k ko‘ylak. Etaklari, ko‘kragi va yenglariga qizil jiyak tikilgan. Oyog‘ida ishton va kavushcha, kavushchaning ustidan esa baland poshnali boshqa kavush kiygan, bo‘ynida butunlay rus ellik tiyinliklaridan tizilgan marjon. Boshi ochiq, sochi qora o‘rilgan, sochiga lenta taqilgan, lentaga esa tangachalar va kumush so‘m osilgan.

Otasi unga nimanidir buyurdi. Qiz yugurib ketdi va qaytib keldi, tunuka ko‘zacha olib keldi. Suvni uzatdi-da, o‘zi cho‘nqayib o‘tirdi, shunday bukildiki, yelkalari tizzalaridan pastga tushib ketdi. O‘tiribdi, ko‘zlarini katta-katta ochib, Jilinning suv ichishiga qarab turibdi — xuddi qandaydir hayvonni tomosha qilayotgandek.

Jilin ko‘zachani unga qaytarib uzatdi. Qiz yovvoyi echkidek bir sakrab nariga qochdi. Hatto otasi ham kulib yubordi. Uni yana qayoqqadir yubordi. Qiz ko‘zachani olib, yugurib ketdi, yumaloq taxtachada xamirturushsiz non olib keldi va yana bukilib o‘tirdi, ko‘zini uzmay qarab turdi.

Tatarlar ketishdi, eshikni yana qulflashdi. Bir ozdan keyin Jilinning oldiga no‘g‘ay kelib:

— Ayda, xo‘jayin, ayda! — dedi.

U ham ruschani bilmaydi. Jilin faqat qayoqqadir yurishga buyurayotganini tushundi.

Jilin kishan bilan, oqsoqlanib yurdi, qadam bosib bo‘lmaydi, oyoqni hadeb chetga qayirib tashlaydi. Jilin no‘g‘ayning ortidan chiqdi. Qarasa — tatar qishlog‘i, o‘ntacha uy va ularning minorali masjidi bor. Bir uyning yonida egarlangan uchta ot turibdi. Bolakaylar jilovidan ushlab turishibdi. Shu uydan qoramtir tatar sakrab chiqdi va Jilinga oldimga kel, deb qo‘l siltadi. O‘zi kuladi, o‘z tilida nimanidir gapiradi va eshikdan kirib ketdi. Jilin uyga kirdi. Xona yaxshi, devorlari loy bilan tekis suvalgan. To‘rdagi devorga rang-barang par to‘shaklar taxlab qo‘yilgan, yonlarida qimmatbaho gilamlar osilgan; gilamlarda miltiqlar, to‘pponchalar, qilichlar — hammasi kumushdan bezakli. Bir devorda pol bilan barobar kichkina pechka. Poli tuproq, xirmondek toza, butun to‘r tomoni kigiz bilan to‘shalgan; kigizlarda gilamlar, gilamlarda esa par yostiqlar. Gilamlar ustida faqat kavushchada tatarlar o‘tirishibdi: qoramtiri, mallasi va uch mehmon. Hammasining orqasiga par yostiq qo‘yilgan, oldilarida esa yumaloq taxtachada tariq quymoqlar, kosachada eritilgan sariyog‘ va ko‘zachada tatar pivosi — buza. Qo‘l bilan yeyishyapti, qo‘llari yog‘ga belangan.

Qoramtiri sakrab turdi-da, Jilinni chetroqqa, gilamga emas, yalang yerga o‘tqazishni buyurdi; o‘zi yana gilamga chiqib, mehmonlarni quymoq va buza bilan siylay boshladi. Xizmatkor Jilinni joyiga o‘tqazdi, o‘zi ustki kavushini yechib, boshqa kavushlar turgan eshik oldiga qator qilib qo‘ydi va xo‘jayinlarga yaqinroq, kigizga o‘tirdi, ularning ovqatlanishiga qarab, so‘lagini artib turdi.

Tatarlar quymoqlarni yeb bo‘lishdi, xuddi qizchaniki kabi ko‘ylak va ishton kiygan, boshiga ro‘mol o‘ragan bir tatar ayol keldi. U sariyog‘ni, quymoqlarni olib ketdi, chiroyli tog‘ora va ingichka jo‘mrakli ko‘za keltirdi. Tatarlar qo‘l yuvishdi, so‘ng qo‘llarini qovushtirib, tiz cho‘kib o‘tirishdi, har tarafga puflab, duo o‘qishdi. O‘z tillarida gaplashishdi. Keyin mehmon tatarlardan biri Jilinga o‘girilib, ruschalab gapira boshladi.

— Seni, — dedi u, — Kazi-Muhammad qo‘lga oldi, — malla tatarni ko‘rsatdi, — va seni Abdul-Muratga berdi, — qoramtirni ko‘rsatdi. — Endi Abdul-Murat sening xo‘jayining.

Jilin jim turibdi. Abdul-Murat gapira boshladi, hadeb Jilinni ko‘rsatib, kulib, takrorlaydi:

— Soldat, urus, yaxshi, urus.

Tilmoch dedi:

— U senga uyingga xat yozishni buyuryapti, toki sen uchun to‘lov yuborishsin. Pul yuborishgach, seni qo‘yib yuboradi.

Jilin o‘ylab turib:

— To‘lovga ko‘p so‘raydimi? — dedi.

Tatarlar o‘zaro gaplashib olishdi; tilmoch esa:

— Uch ming tanga, — dedi.

— Yo‘q, — dedi Jilin, — men buncha pul to‘lay olmayman.

Abdul sakrab turib, qo‘llarini silkita boshladi, Jilinga nimanidir gapiradi — hadeb u tushunadi, deb o‘ylaydi. Tilmoch tarjima qilib dedi:

— Unda qancha berasan?

Jilin o‘ylab turib:

— Besh yuz so‘m, — dedi.

Shunda tatarlar birdaniga tez-tez gapira ketishdi. Abdul malla tatarga qichqira boshladi, shunday chuldiradiki, og‘zidan so‘lagi sachraydi.

Malla esa faqat ko‘zlarini qisadi-yu, tilini taqillatadi.

Ular jim bo‘lishdi, tilmoch dedi:

— Xo‘jayinga besh yuz so‘m to‘lov ozlik qiladi. Uning o‘zi sen uchun ikki yuz so‘m to‘lagan. Kazi-Muhammad unga qarzdor edi. Seni qarz evaziga olgan. Uch ming so‘m, undan kam qo‘yib yuborib bo‘lmaydi. Yozmasang, chuqurga solishadi, qamchi bilan jazolashadi.

«Eh, — deb o‘yladi Jilin, — bular bilan qanchalik qo‘rqoqlik qilsang, shuncha yomon».

U sakrab o‘rnidan turdi va dedi:

— Sen unga, bu itga ayt: agar meni qo‘rqitmoqchi bo‘lsa, bir tiyin ham bermayman, xat ham yozmayman. Qo‘rqmaganman, sizlardan, itlardan, qo‘rqmayman ham.

Tilmoch gapni yetkazdi, hammalari yana birdan gapira ketishdi.

Uzoq chuldirashdi, keyin qoramtiri sakrab turib, Jilinning oldiga keldi.

— Urus, — dedi u, — jigit, jigit urus!

«Jigit» ularning tilida «azamat» degani. O‘zi kuladi; tilmochga nimadir dedi, tilmoch esa:

— Ming so‘m ber, — dedi.

Jilin o‘z so‘zida turib oldi:

— Besh yuz so‘mdan ortiq bermayman. O‘ldirsangiz — hech narsa olmaysiz.

Tatarlar gaplashib olishdi, xizmatkorni qayoqqadir jo‘natishdi, o‘zlari goh Jilinga, goh eshikka qarab qo‘yishyapti. Xizmatkor qaytib keldi, uning ortidan qandaydir bir odam kelyapti — baland bo‘yli, semiz, yalangoyoq va jul-jul kiyimda; oyog‘ida u ham kishan.

Jilin «oh» deb yubordi — Kostilinni tanidi. Uni ham tutib olishibdi. Ikkalasini yonma-yon o‘tqazishdi; ular bir-birlariga boshlaridan o‘tganlarni so‘zlab bera boshlashdi, tatarlar esa jim qarab turishibdi.

Jilin o‘zi bilan nima bo‘lganini aytib berdi; Kostilin esa ostidagi oti to‘xtab qolganini, miltig‘i o‘t olmaganini va mana shu Abdul uni quvib yetib, qo‘lga olganini so‘zlab berdi.

Abdul sakrab turib, Kostilinni ko‘rsatib, nimadir dedi. Tilmoch tarjima qildi: endi ikkalasi bir xo‘jayinniki, kim oldin pul bersa, o‘sha oldin qo‘yib yuboriladi.

— Mana, — dedi u Jilinga, — sen hadeb jahl qilasan, o‘rtog‘ing esa yuvosh; u uyiga xat yozdi, besh ming tanga yuborishadi. Shuning uchun uni yaxshi boqishadi, xafa qilishmaydi.

Jilin dedi:

— O‘rtog‘im bilganini qilsin, u balki boydir, men esa boy emasman. Men, — dedi u, — qanday aytgan bo‘lsam, shunday bo‘ladi. Xohlasangiz — o‘ldiring, sizga foydasi yo‘q, besh yuz so‘mdan ortiqqa yozmayman.

Jim qolishdi. Birdan Abdul sakrab turdi-da, sandiqchani olib, undan pero, bir parcha qog‘oz va siyoh chiqardi, Jilinga tutqazdi, yelkasiga qoqib, «Yoz», deb ko‘rsatdi. Besh yuz so‘mga rozi bo‘ldi.

— Hali to‘xta, — dedi Jilin tilmochga, — sen unga ayt: bizni yaxshi boqsin, kiyintirib, oyog‘imizga poyabzal bersin, birga saqlasin — bizga ko‘ngilliroq bo‘ladi, kishanni ham olib tashlasin.

O‘zi xo‘jayinga qarab kuladi. Xo‘jayin ham kuladi. Eshitib bo‘lib, dedi:

— Kiyimning eng yaxshisini beraman: cherkeska ham, etik ham — hatto uylansa bo‘ladi. Knyazlardek boqaman. Birga yashashni xohlasa, otxonada yashayversin. Kishanni esa olib bo‘lmaydi — qochib ketishadi. Faqat kechasi yechib qo‘yaman. — Sakrab kelib, yelkasiga qoqadi. — Sening yaxshi, mening yaxshi!

Jilin xat yozdi, ammo manzilni noto‘g‘ri yozdi — yetib bormasin, deb. O‘zi ichida: «Men qochib ketaman», deb o‘yladi.

Jilin bilan Kostilinni otxonaga olib borishdi, u yerga ularga makkajo‘xori poyasi, ko‘zachada suv, non, ikkita eski cherkeska va titilib ketgan askar etiklarini olib kelishdi. Ko‘rinib turibdi — o‘ldirilgan askarlardan yechib olingan. Kechasi ularning kishanlarini yechib, otxonaga qamab qo‘yishdi.

III

Jilin o‘rtog‘i bilan shu tarzda bir oy yashadi. Xo‘jayin hadeb kuladi: «Sening, Ivan, yaxshi, — mening, Abdul, yaxshi». Ammo yomon boqardi — tariq unidan pishirilgan xamirturushsiz zog‘ora nondan boshqa narsa bermasdi, ba’zan esa umuman pishmagan xamir berardi.

Kostilin uyiga yana bir marta xat yozdi, hadeb pul kelishini kutib, zerikib yurardi. Kun bo‘yi otxonada o‘tirib, xat qachon yetib borishini kun sanab chiqadi yoki uxlaydi. Jilin esa o‘z xati yetib bormasligini bilardi, boshqasini ham yozmadi.

«Onam, — deb o‘ylardi u, — men uchun to‘lashga shuncha pulni qayerdan olsin. Uning o‘zi ham ko‘proq men yuborgan pul bilan kun ko‘rardi. Besh yuz so‘m yig‘ish uchun butunlay xonavayron bo‘lishi kerak; Xudo xohlasa — o‘zim ham qutulib chiqaman».

O‘zi esa qanday qochish yo‘lini hadeb kuzatadi, surishtiradi.

Ovul bo‘ylab hushtak chalib yuradi; yo bo‘lmasa o‘tirib, biror qo‘l ishi bilan shug‘ullanadi — yo loydan qo‘g‘irchoq yasaydi, yo xivichlardan savat to‘qiydi. Jilin har qanday qo‘l ishining ustasi edi.

Bir kuni u burni, qo‘llari, oyoqlari bor, tatarcha ko‘ylak kiygan qo‘g‘irchoq yasab, uni tomga qo‘yib qo‘ydi.

Tatar ayollar suvga ketishayotgan edi. Xo‘jayinning qizi Dina qo‘g‘irchoqni ko‘rib, ayollarni chaqirdi. Ular ko‘zalarini yerga qo‘yib, qarashadi, kulishadi. Jilin qo‘g‘irchoqni olib, ularga uzatdi. Ular kulishadi-yu, olishga botinisha olmaydi. U qo‘g‘irchoqni qoldirib, otxonaga kirib ketdi va nima bo‘larkin, deb kuzatib turdi.

Dina yugurib keldi, atrofga alanglab qaradi-da, qo‘g‘irchoqni chaqqonlik bilan olib qochdi.

Ertasiga tong saharda qarasa, Dina ostonaga qo‘g‘irchoq bilan chiqibdi. Qo‘g‘irchoqni qizil latta-puttalar bilan bezab olibdi va uni xuddi go‘dakdek tebratib, o‘z tilida allalayapti. Bir kampir chiqib, uni koyidi, qo‘g‘irchoqni tortib olib, sindirib tashladi va Dinani qayoqqadir ishga jo‘natib yubordi.

Jilin boshqa, undan ham chiroyliroq qo‘g‘irchoq yasab, Dinaga berdi. Bir kuni Dina ko‘zacha olib kelib, qo‘ydi-da, o‘tirib, unga qarab turdi, o‘zi kulib, ko‘zachani ko‘rsatadi.

«Nimaga suyunyapti ekan?» — deb o‘yladi Jilin. Ko‘zachani olib, ichmoqchi bo‘ldi. Suv deb o‘ylagan edi, qarasa, sut ekan. U sutni ichib qo‘ydi.

— Yaxshi, — dedi u.

Dina qanday quvonib ketdi!

— Yaxshi, Ivan, yaxshi! — deb sakrab turdi, qarsak chaldi, ko‘zachani tortib olib, qochib ketdi.

Shundan beri u har kuni yashirincha unga sut olib keladigan bo‘ldi. Tatarlar echki sutidan pishloq kulchalar qilib, tomlarda quritishardi — u o‘sha kulchalardan ham yashirincha olib kelib turardi. Bir safar xo‘jayin qo‘y so‘ygan edi — qiz yengiga solib bir bo‘lak qo‘y go‘shti olib keldi. Tashlaydi-yu, qochib ketadi.

Bir kuni kuchli momaqaldiroq bo‘lib, bir soat chelaklab yomg‘ir quydi. Hamma soylar loyqalanib ketdi. Kechik bo‘lgan joyda uch gaz chuqurlikda suv oqib, toshlarni dumalatardi. Hamma yoqda jilg‘alar oqadi, tog‘larda gumburlagan ovoz. Momaqaldiroq o‘tib ketgach, qishloqning hamma yog‘ida jilg‘alar oqib yotardi. Jilin xo‘jayindan pichoq so‘rab oldi, o‘q, taxtachalar yo‘nib, g‘ildirakka parraklar qildi, g‘ildirakning ikki uchiga ikkita qo‘g‘irchoq o‘rnatdi.

Qizchalar unga latta-puttalar olib kelishdi — u qo‘g‘irchoqlarni kiyintirdi: biri erkak, biri ayol; ularni mahkamladi va g‘ildirakni jilg‘aga qo‘ydi. G‘ildirak aylanadi, qo‘g‘irchoqlar esa sakraydi.

Butun qishloq yig‘ildi: bolakaylar, qizchalar, ayollar; tatar erkaklari ham kelib, tillarini taqillatishadi:

— Ay, urus! Ay, Ivan!

Abdulning buzilib qolgan rus soati bor edi. U Jilinni chaqirib, soatni ko‘rsatdi, tilini taqillatdi. Jilin dedi:

— Ber, tuzatib beraman.

Oldi, pichoqcha bilan qismlarga ajratdi, yoyib qo‘ydi; yana yig‘ib, qaytarib berdi. Soat yuryapti.

Xo‘jayin xursand bo‘lib, o‘zining jul-jul eski beshmetini olib kelib, sovg‘a qildi. Iloj yo‘q — oldi: kechasi ustiga yopinsa ham yaraydi.

Shundan beri Jilinning usta ekani haqida dovruq tarqaldi. Uzoq qishloqlardan uning oldiga kela boshlashdi: kimdir miltiq yoki to‘pponchaning tepkisini tuzattirgani olib keladi, kimdir soat. Xo‘jayin unga asbob-uskuna olib keldi: ombircha ham, parmacha ham, egovcha ham.

Bir kuni bir tatar kasal bo‘lib qoldi, Jilinning oldiga kelishdi: «Yur, davolab qo‘y». Jilin qanday davolashni hech bilmaydi. Bordi, qaradi, o‘yladi: «Balki o‘zi tuzalib ketar». Otxonaga qaytib, suv, qum olib, aralashtirdi. Tatarlarning ko‘z oldida suvga nimadir pichirlab, ichishga berdi. Uning baxtiga tatar sog‘ayib ketdi. Jilin ularning tilini ozroq tushuna boshladi. Unga o‘rganib qolgan tatarlar kerak bo‘lganda: «Ivan, Ivan», deb chaqirishadi; ba’zilari esa hamon unga hayvonga qaragandek qiya boqishadi.

Malla tatar Jilinni yoqtirmasdi. Ko‘rishi bilan qovog‘ini solib, yuzini o‘girib ketadi yoki so‘kib qoladi. Ularning yana bir choli bor edi. U ovulda emas, tog‘ning etagida yashab, u yerdan kelib turardi. Jilin uni faqat masjidga namoz o‘qigani o‘tayotganda ko‘rardi. U bo‘yi past chol edi, qalpog‘iga oq sochiq o‘ralgan. Soqol-mo‘ylovi kalta qirqilgan, paxtadek oppoq; yuzi esa g‘ishtdek qizil va burishgan; burni qirg‘iynikidek qayrilgan, ko‘zlari esa kulrang, g‘azabli, tishlari yo‘q — faqat ikkita qoziq tishi bor. Sallasini o‘rab, hassasiga tayanib, bo‘ridek atrofga alanglab yurardi. Jilinni ko‘rishi bilan xirillab, yuzini o‘girib olardi.

Bir kuni Jilin chol qayerda yashashini ko‘rgani tog‘ etagiga tushdi. So‘qmoqdan pastga tushib qarasa — bog‘cha, tosh devor, devor ortida gilos, o‘rik daraxtlari va tomi tekis kulbacha. Yaqinroq borib qarasa — somondan to‘qilgan asalari uyalari turibdi, arilar uchib, g‘uvillashyapti. Chol esa tiz cho‘kib, uyaning yonida nimadir bilan ovora. Jilin yaxshiroq ko‘rish uchun yuqoriroq ko‘tarilgan edi, kishani shaqillab ketdi. Chol o‘girilib qaradi-da, bir chiyillab, belidan to‘pponchasini sug‘urib, Jilinga qarata o‘q uzdi. Jilin bir tosh ortiga zo‘rg‘a berkinib ulgurdi.

Chol xo‘jayinga shikoyat qilib keldi. Xo‘jayin Jilinni chaqirdi, o‘zi kulib so‘radi:

— Cholning oldiga nimaga bording?

— Men, — dedi u, — unga yomonlik qilganim yo‘q. Qanday yashashini ko‘rmoqchi edim.

Xo‘jayin buni tarjima qildi. Chol esa g‘azablanib, vishillab, nimalarnidir chuldiraydi, qoziq tishlarini ko‘rsatib, Jilinga qo‘l siltaydi.

Jilin hammasini tushunmadi, ammo chol xo‘jayinga ruslarni ovulda saqlamay, o‘ldirib yuborishni buyurayotganini tushundi. Chol ketdi.

Jilin xo‘jayindan: bu qanaqa chol, deb so‘ray boshladi. Xo‘jayin dedi:

— Bu katta odam! U birinchi jigit bo‘lgan, ko‘p ruslarni o‘ldirgan, boy bo‘lgan. Uning uchta xotini va sakkizta o‘g‘li bor edi. Hammasi bitta qishloqda yashashardi. Ruslar kelib, qishloqni vayron qilishdi va yetti o‘g‘lini o‘ldirishdi. Bitta o‘g‘li qoldi, u ham ruslar tomoniga o‘tib ketdi. Chol borib, o‘zi ham ruslarga taslim bo‘ldi. Ularnikida uch oy yashadi; u yerda o‘g‘lini topib, o‘z qo‘li bilan o‘ldirdi-da, qochib ketdi. Shundan beri jang qilishni tashladi, Makkaga hajga bordi, shuning uchun sallasi bor. Makkada bo‘lgan odamni hoji deyishadi, u salla o‘raydi. U sizlarni yoqtirmaydi. Seni o‘ldirishni buyuryapti; ammo men o‘ldira olmayman — sen uchun pul to‘laganman; buning ustiga, Ivan, seni yaxshi ko‘rib qoldim; o‘ldirish u yoqda tursin, so‘z bermaganimda seni qo‘yib ham yubormasdim. — Kuladi, o‘zi ruschalab takrorlaydi: — Sening, Ivan, yaxshi — mening, Abdul, yaxshi!

IV

Jilin shu tarzda yana bir oy yashadi. Kunduzi ovulda aylanib yuradi yoki qo‘l ishi bilan band, tun kirib, ovul jimib qolgach esa otxonasida yer kovlaydi. Toshlar ko‘pligidan kovlash qiyin edi, ammo u toshlarni egov bilan ishqalab, devor tagidan bemalol o‘ta oladigan teshik kovlab qo‘ydi. «Faqat, — deb o‘ylardi u, — qaysi tomonga borish kerakligini, joyni yaxshilab bilib olsam bo‘ldi. Tatarlar esa hech kim aytmaydi».

Mana, u xo‘jayin ketgan paytni tanladi; tushlikdan keyin ovul ortidagi tog‘ga yo‘l oldi — u yerdan joylarni ko‘rib olmoqchi bo‘ldi. Xo‘jayin ketayotganda esa o‘g‘liga Jilinning ortidan yurishni, uni ko‘zdan qochirmaslikni buyurgan edi. Bola Jilinning orqasidan yugurib, qichqiradi:

— Borma! Otam ruxsat bermagan. Hozir odamlarni chaqiraman!

Jilin uni ko‘ndira boshladi.

— Men, — dedi u, — uzoqqa ketmayman, faqat ana u tog‘ga chiqaman, xolos, menga o‘t topish kerak — sizlarning odamlaringizni davolash uchun. Men bilan yur; kishan bilan qochib ketolmayman. Senga esa ertaga o‘q-yoy yasab beraman.

Bolani ko‘ndirdi, ketishdi. Qarashga tog‘ yaqin, ammo kishan bilan qiyin; yurib-yurib, zo‘rg‘a chiqib oldi. Jilin o‘tirib, joylarni ko‘zdan kechira boshladi. Janubda, otxona ortida soylik, unda yilqi o‘tlab yuribdi, pastlikda boshqa bir ovul ko‘rinadi. Ovuldan narida yana bir tog‘, undan ham tikroq; u tog‘ning ortida yana tog‘. Tog‘lar orasida o‘rmon ko‘karib ko‘rinadi, undan narida yana tog‘lar — tobora baland ko‘tarilib ketadi. Hammasidan balandda esa qandek oppoq, qorli tog‘lar turibdi. Bir qorli tog‘ boshqalardan baland, xuddi qalpoqdek qad ko‘targan. Sharq va g‘arbda ham xuddi shunday tog‘lar, u yer-bu yerda daralarda ovullar tutab turibdi. «Xo‘sh, — deb o‘yladi u, — bularning hammasi ularning yurti».

Rus tomoniga qaray boshladi: oyog‘i ostida soy, o‘zlarining ovuli, atrofida bog‘chalar. Soyda — xuddi kichkina qo‘g‘irchoqlardek — ayollar o‘tirib, kir chayqashyapti. Ovuldan nariroqda pastroq tog‘, uning ortida yana ikki tog‘, ularda o‘rmon; ikki tog‘ orasida esa tekis joy ko‘karib ko‘rinadi, tekislikda esa uzoq-uzoqlarda go‘yo tutun yoyilib yotibdi. Jilin qal’ada yashagan paytlarida quyosh qayerdan chiqib, qayerga botganini eslay boshladi. Qarasa — shubhasiz, qal’amiz ana shu vodiyda bo‘lishi kerak. Ana o‘sha ikki tog‘ orasidan qochish kerak.

Quyosh bota boshladi. Qorli tog‘lar oqdan qip-qizilga aylandi; qora tog‘larda qorong‘i tushdi; soyliklardan bug‘ ko‘tarildi, qal’amiz bo‘lishi kerak bo‘lgan o‘sha vodiy esa shafaqdan xuddi olovdek yonib ketdi.

Jilin tikilib qaray boshladi — vodiyda nimadir xira ko‘rinadi, go‘yo mo‘rilardan chiqayotgan tutun. Unga xuddi shu — rus qal’asi bo‘lib tuyuladi.

Ancha kech bo‘ldi. Mulla azon aytgani eshitildi. Podani haydab kelishyapti — sigirlar mo‘raydi. Bola hadeb: «Ketdik», deb chaqiradi, Jilinning esa ketgisi kelmaydi.

Uyga qaytishdi. «Xo‘sh, — deb o‘yladi Jilin, — endi joyni bilaman, qochish kerak». U o‘sha kechasiyoq qochmoqchi bo‘ldi. Tunlar qorong‘i edi — oy kichrayib borayotgan payt. Afsuski, kechga yaqin tatarlar qaytib kelishdi. Odatda ular kelganda mol-qo‘y haydab, xursand bo‘lib qaytishardi. Bu safar esa hech narsa haydab kelishmadi, buning ustiga egarga o‘zlarining o‘ldirilgan bir tatarini — mallaning akasini ortib kelishdi. Jahllari chiqib qaytishdi, hammalari dafnga yig‘ilishdi. Jilin ham qaragani chiqdi. O‘likni tobutsiz, oq matoga o‘rab, qishloq tashqarisiga, chinorlar tagiga olib chiqishdi, o‘tga yotqizishdi. Mulla keldi, oqsoqollar to‘planishdi, qalpoqlariga sochiq o‘rashdi, poyabzallarini yechib, marhumning oldida tovonlari ustida qator o‘tirishdi.

Oldinda mulla, orqasida sallali uch chol qator, ularning ortida esa yana tatarlar. O‘tirishdi, boshlarini egib, jim turishibdi. Uzoq jim turishdi. Mulla boshini ko‘tarib dedi:

— Olloh! (ya’ni Xudo.) — Shu birgina so‘zni aytdi-yu, yana boshlarini egib, uzoq jim turishdi; o‘tirishibdi, qimir etishmaydi.

Mulla yana boshini ko‘tardi:

— Olloh! — hamma: «Olloh», dedi va yana jim bo‘lishdi. O‘lik o‘t ustida yotibdi — qimir etmaydi, ular ham xuddi o‘likdek o‘tirishibdi. Birontasi qimirlamaydi. Faqat chinorda shabadadan yaproqchalarning ag‘darilgani eshitiladi. Keyin mulla duo o‘qidi, hamma o‘rnidan turdi, o‘likni qo‘llariga ko‘tarib olib ketishdi. Go‘rga olib kelishdi; go‘r oddiy emas, yer ostiga yerto‘ladek o‘yib kovlangan edi. O‘likni qo‘ltig‘i va tizzasining ostidan ushlab, bukib, sekingina tushirishdi, yer ostiga o‘tirgan holda suqib qo‘yishdi, qo‘llarini qorniga qo‘yishdi.

No‘g‘ay ko‘k qamish sudrab keldi, go‘rni qamish bilan yopishdi, tezda tuproq tortib, tekislashdi, marhumning bosh tomoniga esa tik qilib tosh qo‘yishdi. Tuproqni oyoq bilan zichlashdi, yana qabr oldida qator o‘tirishdi. Uzoq jim turishdi.

— Olloh! Olloh! Olloh! — Xo‘rsinib, o‘rinlaridan turishdi.

Malla tatar oqsoqollarga pul ulashdi, keyin o‘rnidan turib, qamchini oldi-da, o‘z peshonasiga uch marta urdi va uyiga ketdi.

Ertasiga ertalab Jilin qarasa — malla tatar biyani qishloq tashqarisiga yetaklab boryapti, ortidan uchta tatar kelyapti. Qishloqdan chiqishdi, malla beshmetini yechib, yenglarini shimardi — bilaklari baquvvat, — xanjarini chiqarib, qayroqda charxladi. Tatarlar biyaning boshini yuqoriga ko‘tarishdi, malla kelib, tomog‘ini kesdi, biyani yiqitib, terisini shila boshladi, baquvvat mushtlari bilan terini ajratadi. Ayollar, qizlar kelib, ichak-chavoqni yuva boshlashdi. Keyin biyani bo‘laklab, uyga tashib ketishdi. Butun qishloq marhumni xotirlash uchun mallaning uyiga yig‘ildi.

Uch kun biyani yeb, buza ichishdi — marhumni xotirlashdi. Hamma tatarlar uyda edi. To‘rtinchi kuni Jilin qarasa, tushlik paytida qayoqqadir otlanishyapti. Otlarni yetaklab kelishdi, kiyinib-yasanib, o‘n chog‘li odam jo‘nab ketdi, malla ham ketdi; faqat Abdul uyda qoldi. Oy endigina tug‘ilgan — tunlar hali qorong‘i edi.

«Xo‘sh, — deb o‘yladi Jilin, — bugun qochish kerak», — va Kostilinga aytdi. Kostilin esa qo‘rqib ketdi.

— Qanday qochamiz, axir yo‘lni ham bilmaymiz.

— Men yo‘lni bilaman.

— Bir kechada yetib ham borolmaymiz.

— Yetib borolmasak — o‘rmonda kunduzi yashirinib turamiz. Mana, men zog‘ora nonlar yig‘ib qo‘ydim. Nima, shu yerda o‘tiraverasanmi? Yaxshi — pul yuborishsa, yuborishmasa-chi, yig‘a olishmasa-chi? Tatarlar esa hozir g‘azabda, ruslar ularning odamini o‘ldirgani uchun. Bizni o‘ldirmoqchi, degan gaplar yuribdi.

Kostilin o‘yladi-o‘yladi.

— Xo‘p, ketdik!

V

Jilin teshikka kirib, Kostilin ham sig‘sin deb uni kengroq kovladi; keyin ikkalasi ovul jimib qolishini kutib o‘tirishdi.

Ovulda odamlar jimib qolishi bilan Jilin devor tagidan emaklab, tashqariga chiqib oldi. Kostilinga shivirladi:

— Kel.

Kostilin ham emaklab chiqdi, ammo oyog‘i toshga ilinib, shaqillatib yubordi. Xo‘jayinning qorovuli bor edi — ola it. Juda ham yovuz edi; uni Ulyashin deb chaqirishardi. Jilin uni oldindan boqib, o‘rgatib qo‘ygan edi. Ulyashin eshitib, hurib tashlandi, uning ortidan boshqa itlar ham. Jilin sekin hushtak chaldi, bir bo‘lak zog‘ora tashladi — Ulyashin tanidi, dumini likillatib, hurishdan to‘xtadi.

Xo‘jayin eshitib, saklyadan qichqirdi:

— Hayt! Hayt, Ulyashin!

Jilin esa Ulyashinning qulog‘i orqasini qashib turibdi. It jim, uning oyoqlariga suykanadi, dumini likillatadi.

Ular burchak ortida bir oz o‘tirishdi. Hamma yoq jimib qoldi, faqat qo‘tonda qo‘yning yo‘tali-yu pastda toshlar ustidan shildirab oqayotgan suv eshitiladi. Qorong‘i, yulduzlar osmonda baland turibdi; tog‘ ustida yangi oy qizarib, shoxlari yuqoriga qaragancha botyapti. Soyliklarda tuman sutdek oqarib yotibdi.

Jilin o‘rnidan turib, o‘rtog‘iga dedi:

— Xo‘sh, birodar, ayda!

Yo‘lga tushishdi, endigina bir oz yurishgan edi, eshitishadi — tomda mulla azon aytdi: «Olloh, Bismilloh! Ir-Rahmon!» Demak — odamlar masjidga boradi. Yana devor tagiga biqinib o‘tirishdi.

Odamlar o‘tib ketishini kutib, uzoq o‘tirishdi. Yana jimjitlik cho‘kdi.

— Xo‘p, Xudo yor bo‘lsin! — Cho‘qinib olib, yo‘lga tushishdi. Hovli orqali qiyalikdan soyga tushishdi, soydan o‘tishdi, soylik bo‘ylab ketishdi. Tuman quyuq, ammo pastda turibdi, tepada esa yulduzlar yaqqol ko‘rinadi. Jilin yulduzlarga qarab qaysi tomonga yurish kerakligini aniqlab boradi. Tumanda salqin, yurish yengil, faqat etiklar noqulay, yeyilib ketgan. Jilin o‘z etiklarini yechib, tashlab yubordi-da, yalangoyoq ketdi. Toshdan toshga sakrab, yulduzlarga qarab qo‘yadi. Kostilin orqada qola boshladi.

— Sekinroq yur, — dedi u, — la’nati etiklar — oyoqlarimni yara qilib tashladi.

— Yechib tashla, yengil bo‘ladi.

Kostilin yalangoyoq yurdi — bundan ham battar: toshlarda oyoqlarini kesib, tilib tashladi, hadeb orqada qoladi. Jilin unga dedi:

— Oyog‘ingni shilib olsang — bitib ketadi, quvib yetishsa — o‘ldirishadi, bu battar.

Kostilin hech narsa demaydi, ingrab-ingrab ketyapti. Ular pastlikdan uzoq yurishdi. Eshitishadi — o‘ng tomonda itlar hura boshladi. Jilin to‘xtadi, atrofga qaradi, tog‘ga chiqib, qo‘llari bilan paypasladi.

— Eh, — dedi u, — adashibmiz — o‘ngga burilib ketibmiz. Bu yerda begona ovul bor, uni tog‘dan ko‘rgan edim; orqaga qaytib, chapga, tog‘ga yurish kerak. Bu yerda o‘rmon bo‘lishi kerak.

Kostilin esa dedi:

— Hech bo‘lmasa bir oz to‘xta, nafasimni rostlab olay, oyoqlarim qonga belanib ketdi.

— E, birodar, bitib ketadi; sen yengilroq sakra. Mana bunday!

Jilin orqaga va chapga, tog‘ga, o‘rmon tomonga yugurib ketdi.

Kostilin hadeb orqada qoladi, ingraydi. Jilin unga «ship-ship» deb tanbeh beradi, o‘zi esa yuraveradi.

Tog‘ga chiqishdi. Rostdan ham — o‘rmon. O‘rmonga kirishdi, tikanlarga ilinib, egnidagi oxirgi kiyimlarini ham titib tashlashdi. O‘rmonda bir so‘qmoqqa duch kelishdi. Ketishyapti.

— To‘xta! — Yo‘lda tuyoq dupurlagani eshitildi. To‘xtab, quloq solishdi. Xuddi otdek dupurladi-da, to‘xtadi. Ular yurishdi — yana dupurladi. Ular to‘xtashadi — u ham to‘xtaydi. Jilin emaklab borib, yo‘lning yorug‘ tomoniga qaradi — nimadir turibdi: ot desa ot emas, ot ustida esa qandaydir g‘alati, odamga o‘xshamaydigan narsa. Pishqirdi — eshitdi. «Bu qanaqa mo‘jiza!» Jilin sekingina hushtak chalgan edi — u yo‘ldan o‘rmonga shitirlab otildi, butun o‘rmon bo‘ylab xuddi bo‘ron uchayotgandek shoxlarni sindirib, qarsillab ketdi.

Kostilin qo‘rqqanidan yiqilib tushdi. Jilin esa kulib dedi:

— Bu bug‘u-ku. Eshityapsanmi, shoxlari bilan o‘rmonni qanday sindiryapti. Biz undan qo‘rqamiz, u esa bizdan qo‘rqadi.

Yo‘lda davom etishdi. Hulkar yulduzlari pasaya boshladi, tongga oz qolgan. To‘g‘ri ketishyaptimi, yo‘qmi — bilishmaydi. Jilinga mana shu yo‘ldan uni olib kelishgandek, o‘zlarinikigacha yana o‘n chaqirimcha qolgandek tuyuladi, ammo aniq belgi yo‘q, buning ustiga kechasi farqlab bo‘lmaydi. Bir maydonchaga chiqishdi, Kostilin o‘tirib oldi va dedi:

— Xohlasang o‘zing bil, men yetib borolmayman: oyoqlarim yurmayapti.

Jilin uni ko‘ndira boshladi.

— Yo‘q, — dedi u, — yetib borolmayman, qo‘limdan kelmaydi.

Jilinning jahli chiqdi, tupurib, uni so‘kdi.

— Unda men yolg‘iz ketaman, xayr.

Kostilin sakrab turib, yurdi. To‘rt chaqirimcha yo‘l bosishdi. O‘rmonda tuman yanada quyuqlashdi, oldingda hech narsa ko‘rinmaydi, yulduzlar ham zo‘rg‘a ko‘rinadi.

Birdan eshitishadi — oldinda ot dupurlab kelyapti. Taqasi toshlarga tegib taqillagani eshitiladi. Jilin qorni bilan yotib, yerga quloq tutdi.

— Rostdan ham, bu yoqqa, biz tomonga otliq kelyapti!

Ular yo‘ldan qochib, butalar orasiga o‘tirib kutishdi. Jilin yo‘lga emaklab borib qaradi — otliq tatar sigir haydab kelyapti. O‘zicha nimadir xirgoyi qiladi. Tatar o‘tib ketdi. Jilin Kostilinning oldiga qaytdi.

— Xo‘sh, Xudo saqladi; tur, ketdik.

Kostilin turmoqchi bo‘lib, yiqilib tushdi.

— Qo‘limdan kelmaydi, Xudo haqqi, qo‘limdan kelmaydi; madorim qolmadi.

Og‘ir gavdali, semiz odam terlab ketgan; buning ustiga o‘rmonda sovuq tuman uni qamrab olgan, oyoqlari shilingan — butunlay bo‘shashib qolgandi. Jilin uni kuch bilan turg‘izmoqchi bo‘ldi. Kostilin baqirib yubordi:

— Voy, og‘riyapti!

Jilin qotib qoldi.

— Nimaga qichqirasan? Axir tatar yaqinda, eshitib qoladi. — O‘zi esa o‘ylaydi: «U rostdan ham holdan toyibdi, u bilan nima qilay? O‘rtoqni tashlab ketish yaramaydi».

— Xo‘p, — dedi u, — tur, orqamga min — ko‘tarib ketaman, yurolmasang.

Kostilinni orqasiga mindirib, sonlaridan qo‘llari bilan ushladi-da, yo‘lga chiqib, sudrab ketdi.

— Faqat, — dedi u, — Xudo haqqi, qo‘llaring bilan tomog‘imdan bo‘g‘ma. Yelkamdan ushla.

Jilinga og‘ir, oyoqlari ham qonga belangan, charchab qolgan. Egilib, to‘g‘rilab, Kostilin balandroq o‘tirsin deb sakratib qo‘yadi, uni yo‘l bo‘ylab sudraydi.

Ko‘rinib turibdiki, tatar Kostilinning qichqirganini eshitgan. Jilin eshitadi — orqadan kimdir kelyapti, o‘z tilida chaqiradi. Jilin butalar orasiga tashlandi. Tatar miltig‘ini olib, o‘q uzdi — tegmadi, o‘z tilida chiyillab, yo‘l bo‘ylab ot choptirib ketdi.

— Xo‘sh, — dedi Jilin, — tamom bo‘ldik, birodar! U it hozir ortimizdan quvish uchun tatarlarni to‘playdi. Uch chaqirimcha uzoqlashmasak — tamom. — O‘zi esa Kostilinga qarab o‘ylaydi: «Shayton yo‘ldan urib, bu to‘nkani o‘zim bilan olib kelibman-da. Yolg‘iz bo‘lganimda allaqachon qutulib ketgan bo‘lardim».

Kostilin dedi:

— Yolg‘iz ket, nimaga men tufayli halok bo‘lasan.

— Yo‘q, ketmayman: o‘rtoqni tashlab ketish yaramaydi.

Yana yelkasiga ko‘tarib, olg‘a ketdi. Shu tarzda bir chaqirimcha yurdi. Hadeb o‘rmon, chiqish yo‘li ko‘rinmaydi. Tuman esa tarqala boshladi, go‘yo bulutlar kelayotgandek. Yulduzlar endi ko‘rinmaydi. Jilin holdan toydi.

Yo‘l bo‘yida tosh bilan o‘ralgan bir buloqqa yetib keldi. To‘xtab, Kostilinni yerga tushirdi.

— Qani, — dedi u, — dam olay, suv ichay. Zog‘ora yeymiz. Uzoq qolmagan bo‘lsa kerak.

Suv ichish uchun endigina engashgan edi, eshitadi — orqada dupur-dupur. Yana o‘ngga, butalar orasiga, jar tagiga tashlanib, yotib olishdi.

Eshitishadi — tatarcha ovozlar; tatarlar xuddi ular yo‘ldan burilgan joyda to‘xtashdi. Gaplashib olishdi, keyin itni gij-gijlagandek «us-us» deyishdi. Eshitishadi — butalar orasida nimadir qarsillayapti, to‘ppa-to‘g‘ri ularga qarab kimningdir begona iti kelyapti. To‘xtab, hura boshladi.

Tatarlar ham kirib kelishdi — ular ham begonalar; ikkalasini tutib olishdi, bog‘lashdi, otlarga o‘tqazib olib ketishdi.

Uch chaqirimcha yurishgach, ularni xo‘jayin Abdul ikki tatar bilan kutib oldi. Tatarlar bilan nimadir gaplashdi, ularni o‘z otlariga o‘tqazib, ovulga qaytarib olib ketishdi.

Abdul endi kulmaydi, ular bilan bir og‘iz ham gaplashmaydi.

Tong otganda ovulga olib kelib, ko‘chaga o‘tqazishdi. Bolalar yugurib kelishdi. Ularni tosh, qamchi bilan urishadi, chiyillashadi.

Tatarlar davra bo‘lib to‘planishdi, tog‘ etagidagi chol ham keldi. Gaplasha boshlashdi. Jilin eshitadiki, ular haqida hukm chiqarishyapti, ularni nima qilish kerak, deb.

Ba’zilari ularni tog‘larga, uzoqroqqa jo‘natib yuborish kerak, deydi, chol esa:

— O‘ldirish kerak, — deydi.

Abdul bahslashib, deydi:

— Men ular uchun pul berganman. Ular uchun to‘lov olaman.

Chol esa deydi:

— Ular hech narsa to‘lamaydi, faqat boshga balo keltiradi. Buning ustiga ruslarni boqish gunoh. O‘ldirish kerak — vassalom.

Tarqalishdi. Xo‘jayin Jilinning oldiga kelib, gapira boshladi.

— Agar, — dedi u, — sizlar uchun menga to‘lov yuborishmasa, ikki haftadan keyin sizlarni qamchi bilan savalab o‘ldiraman. Yana qochishga urinsang, seni itdek o‘ldiraman. Xat yoz, yaxshilab yoz.

Ularga qog‘oz olib kelishdi, ular xat yozishdi. Oyoqlariga kishan urishdi, masjid ortiga olib borishdi. U yerda besh gaz chuqurlikdagi o‘ra bor edi — ularni shu o‘raga tushirib yuborishdi.

VI

Ularning hayoti butunlay og‘irlashdi. Kishanlarni yechishmas, ochiq havoga chiqarishmasdi. Ularga xuddi itlarga tashlagandek pishmagan xamir tashlashar, ko‘zachada suv tushirishardi. O‘rada sassiq hid, dim, zax. Kostilin butunlay kasal bo‘lib qoldi, shishib ketdi, butun badani zirqirab og‘riydigan bo‘ldi, hadeb ingraydi yoki uxlaydi. Jilin ham ruhan cho‘kdi, ish chatoq ekanini ko‘rib turibdi. Qanday qutulishni bilmaydi.

U yer ostidan yo‘l kovlamoqchi bo‘lgan edi, ammo tuproqni tashlaydigan joy yo‘q; xo‘jayin ko‘rib qolib, o‘ldiraman, deb do‘q qildi.

Bir kuni u o‘rada cho‘nqayib o‘tirib, erkin hayotni o‘ylab, ko‘ngli g‘ash bo‘lib turgan edi. Birdan to‘ppa-to‘g‘ri tizzasiga bitta zog‘ora tushdi, keyin yana bittasi, gilos ham sochilib tushdi. Yuqoriga qarasa — Dina. Unga bir qaradi-yu, kulib, qochib ketdi. Jilin o‘yladi: «Dina yordam bermasmikan?»

U o‘raning bir joyini tozalab, loy kovlab oldi va qo‘g‘irchoqlar yasay boshladi. Odamlar, otlar, itlar yasadi; ichida: «Dina kelsa, unga otaman», deb o‘yladi.

Ammo ertasiga Dina kelmadi. Jilin eshitadi — otlar dupurladi, kimlardir o‘tib ketdi, tatarlar masjid oldida to‘planib, bahslashyapti, qichqirishyapti, ruslarni tilga olishyapti. Cholning ovozi ham eshitiladi. U yaxshi farqlay olmadi, ammo ruslar yaqin kelib qolganini, tatarlar ular ovulga kirib qolmasin, deb qo‘rqayotganini va asirlarni nima qilishni bilmay turishganini taxmin qildi.

Gaplashib, ketishdi. Birdan eshitadi — tepada nimadir shitirladi. Qarasa — Dina cho‘nqayib o‘tiribdi, tizzalari boshidan baland chiqib turibdi, o‘raga engashib qarayapti, marjonlari o‘ra ustida osilib, chayqalyapti. Ko‘zchalari xuddi yulduzlardek charaqlaydi. Yengidan ikkita pishloq kulcha chiqarib, unga tashladi. Jilin olib dedi:

— Nimaga ko‘pdan beri kelmading? Men esa senga o‘yinchoqlar yasab qo‘ydim. Ma, ol! — Ularni birma-bir unga ota boshladi, qiz esa boshini chayqaydi, qaramaydi ham.

— Kerakmas! — dedi u. Bir oz jim o‘tirdi-da, dedi: — Ivan, seni o‘ldirishmoqchi. — O‘zi qo‘li bilan bo‘ynini ko‘rsatadi.

— Kim o‘ldirmoqchi?

— Otam, oqsoqollar buyuryapti, menga esa sening rahming keladi.

Jilin dedi:

— Rahming kelsa, menga uzun xoda olib kel.

Qiz «mumkin emas», degandek boshini chayqaydi. Jilin qo‘llarini qovushtirib, unga yolvoradi.

— Dina, iltimos. Dinajon, olib kel.

— Mumkin emas, — dedi u, — ko‘rib qolishadi, hamma uyda. — Va ketib qoldi.

Mana, Jilin kechqurun o‘tirib, o‘ylaydi: «Nima bo‘larkin?» Hadeb yuqoriga qarab qo‘yadi. Yulduzlar ko‘rinadi, oy esa hali chiqmagan. Mulla azon aytdi, hamma yoq jimib qoldi. Jilin mudray boshladi, ichida: «Qiz qo‘rqib ketadi», deb o‘yladi.

Birdan boshiga loy sochilib tushdi; yuqoriga qarasa — uzun xoda o‘raning narigi chetiga turtinyapti. Turtinib-turtinib, pastga tusha boshladi, o‘raga sirg‘alib kiryapti. Jilin xursand bo‘lib ketdi, qo‘li bilan ushlab, pastga tushirdi; xoda baquvvat. U bu xodani avvalroq xo‘jayinning tomida ko‘rgan edi.

Yuqoriga qaradi: yulduzlar osmonda baland charaqlaydi, o‘raning ustida esa qorong‘ida Dinaning ko‘zlari mushuknikidek yaltiraydi. U yuzini o‘ra chetiga engashtirib, shivirlaydi:

— Ivan, Ivan! — O‘zi esa yuzi oldida qo‘lini silkitib, «sekinroq», deb ishora qiladi.

— Nima? — dedi Jilin.

— Hamma ketdi, uyda faqat ikki kishi.

Jilin dedi:

— Qani, Kostilin, ketdik, oxirgi marta urinib ko‘raylik; seni ko‘tarib chiqaraman.

Kostilin eshitishni ham istamaydi.

— Yo‘q, — dedi u, — ko‘rinib turibdi, men bu yerdan chiqolmayman. Burilishga ham madorim yo‘q, qayoqqa boraman?

— Unda xayr, meni yomonlik bilan eslama. — Kostilin bilan o‘pishib xayrlashdi.

Xodaga yopishdi, Dinaga ushlab turishni buyurdi va tirmasha boshladi. Ikki marta qo‘li chiqib ketdi, kishan xalaqit berardi. Kostilin uni suyab turdi — qandaydir yo‘l bilan tepaga chiqib oldi. Dina qo‘lchalari bilan uni ko‘ylagidan bor kuchi bilan tortadi, o‘zi kuladi. Jilin xodani olib dedi:

— Joyiga eltib qo‘y, Dina, bo‘lmasa bilib qolishsa, seni urishadi. — Qiz xodani sudrab ketdi, Jilin esa qiyalikdan pastga yo‘l oldi. Jar tagiga tushib, o‘tkir tosh oldi-da, kishandagi qulfni sindira boshladi. Qulf esa mustahkam, hech sindira olmaydi, buning ustiga noqulay. Eshitadi — tepalikdan kimdir yengil sakrab-sakrab yugurib kelyapti. O‘ylaydi: «To‘g‘ri, yana Dina bo‘lsa kerak». Dina yugurib keldi, toshni olib dedi:

— Men qilay.

Tizzalab o‘tirib, sindira boshladi. Ammo qo‘lchalari xivichdek ingichka, hech kuchi yo‘q. Toshni tashlab, yig‘lab yubordi. Jilin yana qulfga kirishdi, Dina esa uning yonida cho‘nqayib, yelkasidan ushlab o‘tiribdi. Jilin atrofga qaradi, qarasa, chapda tog‘ ortida qizil shafaq yondi. Oy chiqyapti. «Xo‘sh, — deb o‘yladi u, — oy chiqquncha soylikdan o‘tib, o‘rmonga yetib olish kerak». O‘rnidan turib, toshni tashladi. Kishan bilan bo‘lsa ham, yurish kerak.

— Xayr, — dedi u, — Dinajon. Umrbod seni eslab yuraman.

Dina unga yopishib oldi, qo‘llari bilan hamma yog‘ini paypaslab, zog‘oralarni qayeriga solib qo‘ysam ekan, deb joy qidiradi. U zog‘oralarni oldi.

— Rahmat, — dedi u, — oqilam. Mensiz senga kim qo‘g‘irchoq yasab beradi? — Va boshini silab qo‘ydi.

Dina qanday yig‘lab yubordi, qo‘llari bilan yuzini yopib, tog‘ga qarab yugurdi, echkichadek sakrab ketdi. Faqat qorong‘ida sochidagi marjonlarning yelkasiga tegib jiringlagani eshitiladi.

Jilin cho‘qinib oldi, shaqillamasin deb kishandagi qulfni qo‘li bilan ushlab, oyog‘ini sudrab yo‘l bo‘ylab ketdi, o‘zi esa oy chiqayotgan shafaq tomonga hadeb qarab qo‘yadi. Yo‘lni tanidi. To‘g‘ri yurilsa, sakkiz chaqirimcha. Faqat oy butunlay chiqmasdan oldin o‘rmonga yetib olsa bo‘ldi. Soydan o‘tdi: tog‘ ortida yorug‘lik oqarib qoldi. Soylik bo‘ylab ketdi, yuradi, o‘zi qarab qo‘yadi: oy hali ko‘rinmaydi. Shafaq allaqachon yorishdi, soylikning bir tomoni tobora yorug‘lashib boryapti. Tog‘ etagi bo‘ylab soya sudralib, unga tobora yaqinlashyapti.

Jilin ketyapti, hadeb soyadan chiqmaslikka urinadi. U shoshiladi, oy esa undan ham tezroq chiqib kelyapti; o‘ng tomondagi cho‘qqilar ham yorishib ketdi. O‘rmonga yaqinlasha boshlaganda oy tog‘lar ortidan chiqib keldi — oppoq, yop-yorug‘, xuddi kunduzgidek. Daraxtlardagi hamma yaproqchalar ko‘rinadi. Tog‘larda jimjit, yorug‘: go‘yo hamma narsa o‘lib qolgandek. Faqat pastda soyning shildirashi eshitiladi.

O‘rmonga yetib keldi — hech kimga duch kelmadi. Jilin o‘rmonning qorong‘iroq bir joyini tanlab, dam olgani o‘tirdi.

Dam oldi, bitta zog‘ora yedi. Bir tosh topib, yana kishanni sindirishga kirishdi. Qo‘llarini qonatib yubordi, ammo sindira olmadi. O‘rnidan turib, yo‘lda davom etdi. Bir chaqirimcha yurgach, madori qurib qoldi — oyoqlari zirqiraydi. O‘n qadamcha bosadi-yu, to‘xtaydi. «Iloj yo‘q, — deb o‘ylaydi u, — kuchim borida sudralib boraveraman. O‘tirib qolsam, boshqa turolmayman. Qal’agacha yetib borolmayman, tong otsa, o‘rmonda yotib, kunduzi yashirinaman, kechasi yana yo‘lga tushaman».

Tun bo‘yi yurdi. Faqat ikkita otliq tatarga duch keldi, ammo Jilin ularni uzoqdan eshitib, daraxt ortiga yashirindi.

Oy xiralasha boshladi, shabnam tushdi, tong otishiga oz qoldi, Jilin esa hali o‘rmon chetiga yetib bormagan edi. «Xo‘sh, — deb o‘yladi u, — yana o‘ttiz qadam yuraman-da, o‘rmonga burilib, o‘tiraman». O‘ttiz qadam yurdi, qarasa — o‘rmon tugayapti. Chetiga chiqdi — tong butunlay yorishgan; ro‘parasida kaftdagidek dasht va qal’a, chap tomonda esa, juda yaqinda, tog‘ etagida gulxanlar yonib, so‘nib turibdi, tutun yoyilyapti, gulxanlar atrofida odamlar.

Tikilib qaradi, ko‘rdi: miltiqlar yaltiraydi — kazaklar, askarlar.

Jilin xursand bo‘lib ketdi, so‘nggi kuchini to‘plab, tog‘dan pastga yurdi. O‘zi esa o‘ylaydi: «Xudo saqlasin, shu ochiq dalada biror otliq tatar ko‘rib qolsa: yaqin bo‘lsa ham, qochib qutulolmaysan».

O‘ylashi bilan — qarasa: chap tomonda, ikki tanobcha narida, tepalikda uchta tatar turibdi. Uni ko‘rishdi-yu, unga qarab ot qo‘yishdi. Yuragi shuv etib ketdi. Qo‘llarini silkitib, o‘zinikilarga jon-jahdi bilan qichqirdi:

— Birodarlar! Qutqaringlar! Birodarlar!

Biznikilar eshitishdi. Otliq kazaklar otilib chiqib, tatarlarning yo‘lini kesib, unga qarab ot qo‘yishdi.

Kazaklarga uzoq, tatarlarga esa yaqin. Ammo Jilin ham so‘nggi kuchini yig‘di, kishanni qo‘li bilan ko‘tarib, kazaklarga qarab yuguryapti, o‘zini o‘zi bilmaydi, cho‘qinadi va qichqiradi:

— Birodarlar! Birodarlar! Birodarlar!

Kazaklar o‘n besh chog‘li edi.

Tatarlar qo‘rqib ketishdi — yetib bormasdanoq to‘xtay boshlashdi. Jilin esa kazaklarga yugurib yetib keldi.

Kazaklar uni o‘rab olib, so‘rashadi: kim u, qanaqa odam, qayerdan? Jilin esa o‘zini o‘zi bilmaydi, yig‘laydi va takrorlaydi:

— Birodarlar! Birodarlar!

Askarlar yugurib chiqib, Jilinni o‘rab olishdi — kimdir unga non, kimdir bo‘tqa, kimdir aroq beradi; kimdir shineli bilan uning ustini yopadi, kimdir kishanni sindiradi.

Ofitserlar uni tanib, qal’aga olib ketishdi. Askarlar xursand bo‘lishdi, o‘rtoqlari Jilinning oldiga yig‘ilishdi.

Jilin boshidan o‘tgan hamma narsani aytib berdi va dedi:

— Mana, uyga ham borib keldim, uylandim ham! Yo‘q, ko‘rinib turibdi, bu mening taqdirim emas ekan.

Shundan keyin u Kavkazda xizmatini davom ettirdi. Kostilinni esa yana bir oydan keyingina besh ming so‘mga sotib olishdi. Zo‘rg‘a tirik olib kelishdi.