Ufa guberniyasida Ilyos degan bir boshqird yashardi. Otasidan Ilyosga meros ko‘p qolmagan edi. Otasi uni uylantirgandan bir yil o‘tib vafot etgan edi. O‘shanda Ilyosning bor-yo‘q mol-mulki yettita biya, ikkita sigir va yigirmatacha qo‘y edi. Lekin Ilyos uddaburon xo‘jayin edi, boyligini ko‘paytira boshladi: xotini bilan ertadan kechgacha ishlar, hammadan oldin turib, hammadan keyin yotar va yildan yilga boyib borardi. Ilyos shu tariqa o‘ttiz besh yil mehnatda yashab, katta boylik orttirdi.

Ilyosning ikki yuz bosh oti, bir yuz ellik bosh qoramoli va bir ming ikki yuz qo‘yi bo‘ldi. Yollangan erkaklar Ilyosning uyurlari va podalarini boqishar, ayol xizmatkorlar biyalar va sigirlarni sog‘ib, qimiz, sariyog‘ va pishloq tayyorlashardi. Ilyosning hamma narsasi mo‘l-ko‘l edi, butun atrofdagilar Ilyosning turmushiga havas qilishardi. Odamlar derdi:

— Ilyos baxtli odam: hamma narsasi to‘kin, unga hatto o‘lish ham kerakmas.

Obro‘li odamlar Ilyos bilan tanishib, u bilan do‘stlasha boshlashdi. Uzoq-uzoqlardan ham mehmonlar kelardi. Ilyos hammani qabul qilar, hammani to‘ydirib-sug‘orardi. Kim kelmasin, hammaga qimiz, choy, sharbat va qo‘y go‘shti tayyor edi. Mehmon kelishi bilan darhol bir-ikkita qo‘y so‘yishar, mehmon ko‘p kelsa, hatto biya ham so‘yishardi.

Ilyosning ikki o‘g‘li va bir qizi bor edi. Ilyos o‘g‘illarini ham uylantirdi, qizini ham erga berdi. Ilyos kambag‘al paytida o‘g‘illari u bilan birga ishlashar, uyur va podalarni o‘zlari boqishardi; boyishgach esa o‘g‘illari erkalanib, buzilib ketishdi, biri ichkilikka berilib ketdi. Biri, kattasi, bir mushtlashuvda o‘ldirildi, ikkinchisi, kichigi esa takabbur bir xotinga uylandi va bu o‘g‘il otasining gapiga kirmay qo‘ydi, Ilyos uni alohida chiqarishga majbur bo‘ldi.

Ilyos uni alohida chiqardi, unga uy va mol-qo‘y berdi, shu bilan Ilyosning boyligi kamaydi. Shundan ko‘p o‘tmay Ilyosning qo‘ylariga qirg‘in tushdi, ko‘p qo‘y nobud bo‘ldi. Keyin qahatchilik yili keldi, pichan bitmadi, qish bo‘yi ko‘p mol o‘ldi. Keyin qirg‘izlar eng yaxshi uyurini haydab ketishdi. Shunday qilib Ilyosning mol-mulki kamayib bordi. Ilyos pastga, yanada pastga tusha boshladi, kuchi ham kamayib bordi. Yetmish yoshga yetganida Ilyos po‘stinlarini, gilamlarini, egarlarini va o‘tovlarini sota boshlaydigan holga keldi, oxirgi mol-qo‘yini ham sotishga to‘g‘ri keldi va Ilyos quruq qoldi. Hech narsasi qolmaganini o‘zi ham sezmay qoldi, qariganda xotini bilan begona odamlarga xizmatkor bo‘lib yollanishga to‘g‘ri keldi. Ilyosning bor mulki — ustidagi kiyimi, po‘stini, telpagi, charm kovushi va boshmog‘i, hamda allaqachon kampir bo‘lib qolgan xotini Sham-Shemagi edi, xolos. Alohida chiqqan o‘g‘li uzoq yurtlarga ketib qolgan, qizi esa vafot etgan edi. Qariyalarga yordam beradigan hech kim yo‘q edi.

Qariyalarga qo‘shnisi Muhammadshohning rahmi keldi. Muhammadshoh na kambag‘al, na boy edi, bir tekis yashardi va yaxshi odam edi. U Ilyosning non-tuzini esladi, unga achinib, Ilyosga dedi:

— Ilyos, kampiring bilan kelib, menikida yasha. Yozda polizda kuching yetganicha ishla, qishda mollarga yem ber, Sham-Shemagi esa biyalarni sog‘ib, qimiz tayyorlasin. Ikkalangizni ham men boqib, kiyintiraman. Nima kerak bo‘lsa, aytinglar — hammasini beraman.

Ilyos qo‘shnisiga rahmat aytib, kampiri bilan Muhammadshohnikida xizmatkor bo‘lib yashay boshladi. Avvaliga ularga og‘ir bo‘ldi, keyin ko‘nikib ketishdi, qariyalar kuchlari yetganicha yashab, ishlay boshlashdi.

Xo‘jayinga bunday odamlarni saqlash foydali edi, chunki qariyalar o‘zlari ham ilgari xo‘jayin bo‘lgan, tartibni bilishardi, dangasa ham emasdilar, kuchlari yetganicha ishlashardi; faqat Muhammadshoh ularga qarab, odamlar shunday yuksak martabadan shunday pastga tushib qolganiga achinardi.

Bir kuni Muhammadshohnikiga uzoqdan mehmonlar — quda-andalar kelishdi, mulla ham keldi. Muhammadshoh Ilyosga bir qo‘yni tutib so‘yishni buyurdi. Ilyos qo‘yni so‘yib, terisini shildi, go‘shtini pishirib, mehmonlarga yubordi. Mehmonlar qo‘y go‘shtini yeb, choy ichishdi, keyin qimizga o‘tishdi. Mehmonlar xo‘jayin bilan gilamlar ustidagi par to‘shaklarda o‘tirib, kosalardan qimiz ichib suhbatlashishyapti, Ilyos esa ishini tugatib, eshik oldidan o‘tib ketdi. Muhammadshoh uni ko‘rib, mehmonga dedi:

— Hozir eshik oldidan o‘tib ketgan cholni ko‘rdingmi?

— Ko‘rdim, — dedi mehmon, — unda nima ajablanarli narsa bor?

— Ajablanarlisi shuki, u bizning eng birinchi boyimiz edi. Ilyos — balki eshitgandirsan?

— Eshitmay bo‘ladimi, — dedi mehmon, — o‘zini ko‘rmaganman, lekin uning dovrug‘i uzoqlarga ketgan edi.

— Endi esa hech narsasi qolmagan, menikida kampiri bilan xizmatkor bo‘lib yashaydi. Kampiri sigir sog‘adi.

Mehmon hayron qolib, tilini taqillatdi, bosh chayqab, dedi:

— Ko‘rinadiki, baxt g‘ildirakday aylanar ekan: birini tepaga ko‘taradi, boshqasini pastga tushiradi. Xo‘sh, chol qayg‘urayotgandir-da?

— Kim biladi deysan. Tinch, osoyishta yashaydi, yaxshi ishlaydi.

Mehmon dedi:

— U bilan gaplashsa bo‘ladimi? Undan turmushini so‘rab bilmoqchi edim.

— Nega bo‘lmasin, bo‘ladi, — dedi xo‘jayin va o‘tovdan chaqirdi: — Boboy (boshqirdcha «bobojon» degani), bu yoqqa kir, qimiz ich, kampirni ham chaqir.

Ilyos xotini bilan kirdi. Ilyos mehmonlar va xo‘jayin bilan salomlashdi, duo o‘qib, eshik oldida tiz cho‘kib o‘tirdi, xotini esa parda ortiga o‘tib, xo‘jayin bekasi bilan o‘tirdi.

Ilyosga bir kosa qimiz uzatishdi. Ilyos mehmonlar va xo‘jayinga yaxshi tilaklar bildirib, ta’zim qildi, bir ho‘plab, kosani yerga qo‘ydi.

— Xo‘sh, bobo, — dedi unga mehmon, — bizga qarab, ilgarigi turmushingni, qanday boy yashaganingni eslab, ko‘ngling g‘ash bo‘layotgandir, endi esa turmushing achchiq.

Ilyos jilmayib dedi:

— Agar men senga baxt va baxtsizlik haqida gapirsam, menga ishonmaysan. Yaxshisi, kampirdan so‘ra. U ayol — dilida nima bo‘lsa, tilida ham shu. U senga bu ish haqida butun haqiqatni aytib beradi.

Mehmon parda ortiga qarab dedi:

— Qani, momo, ayt-chi, ilgarigi baxt va hozirgi qayg‘u haqida qanday fikrdasan?

Sham-Shemagi parda ortidan gapira boshladi:

— Men shunday o‘ylayman: chol bilan ellik yil yashadik, baxt izladik-u, topolmadik, mana endi ikkinchi yildirki, hech narsamiz qolmagan, xizmatkor bo‘lib yashayapmiz va haqiqiy baxtni topdik, bizga boshqa baxt kerakmas.

Mehmonlar hayron qolishdi, xo‘jayin ham hayron bo‘lib, hatto o‘rnidan qo‘zg‘alib, kampirga qarash uchun pardani qayirdi. Kampir esa qo‘llarini qovushtirib, jilmayib, cholga qarab turibdi, chol ham jilmayib turibdi. Kampir yana dedi:

— Men hazillashmayapman, rost gapiryapman: yarim asr baxt izladik, boy bo‘lgan paytimizda topolmadik; endi hech narsamiz qolmadi, xizmatkorlikka kirdik va shunday baxt topdikki, bundan yaxshisi kerakmas.

— Endi baxtingiz nimada o‘zi?

— Mana nimada: boy bo‘lgan paytimizda chol bilan bir soat ham tinchlik ko‘rmadik: na gaplashishga, na jon haqida o‘ylashga, na Xudoga ibodat qilishga vaqtimiz yo‘q edi. Faqat tashvish bor edi, xolos. Goh bizda mehmonlar — tashvish: nima bilan siylash kerak, nima sovg‘a qilish kerak, tag‘in bizni yomonlab yurishmasin. Keyin mehmonlar ketadi — xizmatkorlarga qarash kerak: ular dam olishga, shirinroq yeyishga intilishadi, biz esa mol-mulkimiz zoye ketmasin, deb intilamiz — va gunohga botamiz. Keyin bo‘ri toy yo buzoqni yorib ketmasin, o‘g‘rilar uyurni haydab ketmasin, deb tashvish qilamiz. Uxlagani yotsang — uyqu kelmaydi, qo‘ylar qo‘zilarni bosib qolmasin, deb. Yurasan, kechasi turasan; endigina tinchlansang — yana tashvish: qishga yem-xashakni qanday g‘amlash kerak. Buning ustiga chol bilan ahil ham emasdik. U shunday qilish kerak, deydi, men esa bunday, deyman; urisha boshlaymiz — gunohga botamiz. Shu tariqa tashvishdan tashvishga, gunohdan gunohga o‘tib yashadik, baxtli turmush ko‘rmadik.

— Xo‘sh, endi-chi?

— Endi esa chol bilan turamiz, doim mehr bilan, ahillik bilan gaplashamiz, urishadigan narsa yo‘q, tashvish qiladigan narsa yo‘q — birgina tashvishimiz bor: xo‘jayinga qanday yaxshi xizmat qilsak ekan. Kuchimiz yetganicha ishlaymiz, ishtiyoq bilan ishlaymiz, toki xo‘jayinga zarar emas, foyda bo‘lsin. Kelamiz — tushlik ham, kechki ovqat ham, qimiz ham bor. Sovuq bo‘lsa — isinishga tezak ham, po‘stin ham bor. Gaplashishga ham, jon haqida o‘ylashga ham, Xudoga ibodat qilishga ham vaqt bor. Ellik yil baxt izladik, faqat endi topdik.

Mehmonlar kulib yuborishdi.

Ilyos esa dedi:

— Kulmanglar, birodarlar, — bu hazil ish emas, bu inson hayotining ishi. Biz ham kampir bilan ahmoq edik, mol-mulkimizni yo‘qotdik, deb yig‘lardik, endi esa Xudo bizga haqiqatni ochdi, biz buni sizlarga o‘z tasallimiz uchun emas, sizlarning yaxshiligingiz uchun ochib aytyapmiz.

Mulla esa dedi:

— Bu aqlli so‘z, Ilyos hammasini to‘g‘ri aytdi, bu kitobda ham yozilgan.

Mehmonlar kulishni bas qilib, o‘yga tolishdi.