Mumu

Moskvaning chekka ko‘chalaridan birida, oq ustunli, ustki qavatchali va qiyshayib qolgan ayvonli kulrang uyda bir zamonlar ko‘p sonli xizmatkorlar qurshovida bir beva xonim yashardi. O‘g‘illari Peterburgda xizmat qilar, qizlari erga tegib ketgan edi; u kamdan-kam tashqariga chiqar, xasis va zerikarli keksaligining so‘nggi yillarini yolg‘izlikda o‘tkazardi. Uning quvonchsiz, bulutli kuni allaqachon o‘tib ketgan; ammo kechasi ham tundan qora edi.

Uning butun xizmatkorlari orasida eng ko‘zga ko‘ringani hovli farroshi Gerasim edi — bo‘yi ikki gazdan ham baland, polvon qomatli va tug‘ma kar-soqov bir erkak. Xonim uni qishloqdan olib kelgan edi; u yerda Gerasim aka-ukalaridan alohida, kichkina bir kulbada yolg‘iz yashar va deyarli eng ishchan soliqchi dehqon hisoblanardi. G‘ayrioddiy kuch-quvvat egasi bo‘lgan bu odam to‘rt kishining ishini qilardi — ish uning qo‘lida qaynardi. Uning ishini tomosha qilish zavqli edi: goh yer haydab, ulkan kaftlari bilan omochga tayanar va go‘yo otchaning yordamisiz o‘zi yolg‘iz yerning qayishqoq ko‘ksini yorib borayotgandek ko‘rinardi; goh yoz chillasida o‘roqni shunday qudrat bilan siltardiki, yosh qayinzorni ham ildizi bilan qirqib tashlaydigandek edi; goh uch arshinlik xirmon tayog‘i bilan tinimsiz va chaqqon don yanchardi, yelkalaridagi cho‘ziq, qattiq mushaklari esa richagdek ko‘tarilib-tushardi. Doimiy sukunat uning charchoq bilmas mehnatiga allaqanday tantanali salobat bag‘ishlardi. Yaxshi yigit edi u, agar shu baxtsizligi bo‘lmaganda, har qanday qiz unga jon deb tegardi... Mana endi Gerasimni Moskvaga olib kelishdi, unga etik sotib olishdi, yozga kaftan, qishga po‘stin tikib berishdi, qo‘liga supurgi va kurak tutqazib, hovli farroshi qilib qo‘yishdi.

Avvaliga yangi turmushi unga sira yoqmadi. Bolaligidan dala ishiga, qishloq hayotiga o‘rgangan edi. Baxtsizligi tufayli odamlar davrasidan begonalashgan holda u unumdor yerda o‘sgan daraxt kabi soqov va qudratli bo‘lib ulg‘aygan edi... Shaharga ko‘chirilgach, u o‘ziga nima bo‘layotganini tushunmasdi — zerikar va hayron bo‘lardi. Xuddi qorniga yetgulik shirali o‘t o‘sgan yaylovdan endigina olib kelingan yosh, sog‘lom buqa hayron bo‘lganidek: uni olib, temir yo‘l vagoniga chiqarib qo‘yishgan, endi semiz tanasiga goh uchqunli tutun, goh to‘lqin-to‘lqin bug‘ urib, taraqa-turuq va chiyillash bilan haydab ketishyapti, qayoqqa olib ketishyapti — xudo biladi!

Og‘ir dehqonchilik mehnatidan keyin Gerasimga yangi vazifasi hazildek tuyulardi; yarim soatda hamma ishni bitirib qo‘yar, so‘ng yana goh hovli o‘rtasida to‘xtab, o‘tgan-ketganlarga og‘zini ochgancha tikilib qolar — go‘yo jumboqqa aylangan ahvolining yechimini ulardan bilib olmoqchidek; goh birdan biror burchakka ketib, supurgi va kurakni uzoqqa otib yuborar, yuzi bilan yerga yiqilib, tutib olingan yirtqich hayvondek soatlab qimirlamay ko‘ksida yotardi. Ammo inson hamma narsaga ko‘nikadi, Gerasim ham oxiri shahar turmushiga ko‘nikdi. Ishi ko‘p emas edi: butun vazifasi hovlini toza tutish, kuniga ikki marta bochkada suv tashib kelish, oshxona va uy uchun o‘tin tashib, yorib berish, begonalarni kiritmaslik va kechasi qorovullik qilishdan iborat edi.

Aytish kerakki, u o‘z vazifasini astoydil bajarardi: hovlida hech qachon na payraha, na axlat yotardi; loyli paytda uning ixtiyoriga berilgan, suv tashiydigan nimjon ot bochkasi bilan biror joyda tiqilib qolsa, u faqat yelkasini qimirlatib qo‘yardi — aravani emas, hatto otning o‘zini ham joyidan surib yuborardi; o‘tin yorishga tutinsa, boltasi shishadek jaranglab, payraha va g‘o‘lalar har tomonga uchardi. Begonalar masalasiga kelsak, bir kecha ikki o‘g‘rini tutib olib, peshonalarini bir-biriga urgandan keyin — shunday urdiki, keyin ularni politsiyaga olib borishning ham hojati qolmadi — butun mahalla uni juda hurmat qila boshladi; hatto kunduzi o‘tib ketayotgan, firibgar emas, shunchaki notanish odamlar ham dahshatli farroshni ko‘rib, qo‘l siltab, go‘yo u ularning qichqirig‘ini eshitadigandek, unga baqirishardi.

Qolgan xizmatkorlar bilan Gerasimning munosabati do‘stona deb bo‘lmasdi — ular undan biroz cho‘chishardi, — ammo yaqin edi: u ularni o‘ziniki deb bilardi. Ular u bilan imo-ishora orqali gaplashishar, u ularni tushunar, barcha buyruqlarni aniq bajarardi, lekin o‘z haqini ham bilardi va dasturxon atrofida hech kim uning o‘rniga o‘tirishga jur’at etmasdi. Umuman, Gerasim jiddiy va qattiqqo‘l tabiatli edi, hamma narsada tartibni yaxshi ko‘rardi; hatto xo‘rozlar ham uning oldida urishishga jur’at etmasdi — aks holda balo! Ko‘rib qoldimi, darhol oyog‘idan ushlab, havoda o‘n martacha charxpalakdek aylantirib, har tomonga otib yuborardi. Xonimning hovlisida g‘ozlar ham bor edi; g‘oz esa, ma’lumki, salobatli va aqlli qush; Gerasim ularni hurmat qilar, ularga qarar va yem berardi; o‘zi ham bosiq erkak g‘ozga o‘xshab ketardi.

Unga oshxona ustidan kichkina bir xona ajratishgan edi; u uni o‘z didiga ko‘ra o‘zi jihozladi: to‘rtta g‘o‘la ustiga eman taxtalardan karavot yasadi — chinakam polvonlarga xos karavot; ustiga yuz pud yuk qo‘ysang ham egilmasdi; karavot tagida pishiq sandiq turardi; burchakda xuddi shunday mustahkam stolcha, stolcha yonida esa uch oyoqli kursi bor edi — shunday pishiq va pakana ediki, Gerasim ba’zan uni ko‘tarib, yerga tashlab yuborib, iljayib qo‘yardi. Xona qulf bilan qulflanardi, qulf ko‘rinishidan qalachga — faqat qora qalachga o‘xshardi; bu qulfning kalitini Gerasim doim belbog‘ida olib yurardi. U uyiga birov kelishini yoqtirmasdi.

Shu tariqa bir yil o‘tdi, yil oxirida Gerasimning boshidan kichik bir voqea o‘tdi.

U farroshlik qiladigan keksa xonim hamma narsada qadimiy odatlarga amal qilar va xizmatkorni ko‘p saqlardi: uyida kir yuvuvchilar, tikuvchilar, duradgorlar, erkak va ayol chevarlardan tashqari hatto bitta egarchi ham bor edi, u ham mol tabibi, ham odamlarga tabib hisoblanardi; xonimning o‘z uy tabibi ham bor edi, nihoyat, Kapiton Klimov degan bitta poyabzaldo‘z ham bor edi — u qattiq ichkilikboz edi. Klimov o‘zini xafa qilingan, qadri bilinmagan, o‘qimishli, poytaxtda yashashga loyiq odam deb hisoblardi: unga Moskvada, ishsiz, allaqanday ovloq bir joyda yashash yarashmasdi; agar ichsa, o‘zi aytganidek, dona-dona qilib va ko‘kragiga urib, aynan g‘amdan ichardi. Bir kuni xonim bilan bosh uy boshqaruvchisi Gavrila o‘rtasida u haqda gap ochildi. Gavrilaning sarg‘ish ko‘zchalari va o‘rdak burniga qarab, taqdirning o‘zi uni boshliq bo‘lishga yaratgandek tuyulardi. Xonim kecha ko‘chaning allaqayeridan topib kelingan Kapitonning axloqi buzilganidan afsuslanardi.

— Gavrila, — dedi u birdan, — uni uylantirib qo‘ysakmikan, nima deysan? Balki yo‘lga kirar.

— Nega uylantirmaslik kerak ekan, taqsir! Bo‘ladi, taqsir, — deb javob berdi Gavrila, — juda yaxshi ham bo‘ladi, taqsir.

— Ha; faqat unga kim tegarkin?

— Albatta-da, taqsir. Lekin qanday amr qilsangiz, shunday bo‘ladi, taqsir. Har holda, u, ta’bir joiz bo‘lsa, biror narsaga yaraydi; o‘ntaning ichidan uni chiqarib tashlab bo‘lmaydi.

— Unga Tatyana yoqadi shekilli?

Gavrila nimadir e’tiroz bildirmoqchi bo‘ldi-yu, lablarini qisib oldi.

— Ha!.. Tatyanaga sovchi qo‘ysin, — deb hal qildi xonim, mamnun holda nos hidlab, — eshityapsanmi?

— Xo‘p bo‘ladi, taqsir, — dedi Gavrila va chiqib ketdi.

O‘z xonasiga qaytgach (xona yonbinoda bo‘lib, deyarli butunlay temir qoplamali sandiqlar bilan to‘lib ketgan edi), Gavrila avval xotinini tashqariga chiqarib yubordi, keyin deraza yoniga o‘tirib, o‘yga botdi. Xonimning kutilmagan buyrug‘i uni, ko‘rinib turibdiki, dovdiratib qo‘ygan edi. Nihoyat, u o‘rnidan turib, Kapitonni chaqirishni buyurdi. Kapiton keldi... Ammo ularning suhbatini o‘quvchilarga yetkazishdan oldin, Kapiton uylanishi kerak bo‘lgan bu Tatyana kim ekanini va xonimning amri nega uy boshqaruvchisini xijolatga solganini qisqacha so‘zlab berishni ortiqcha emas deb bilamiz.

Tatyana, yuqorida aytganimizdek, kir yuvuvchi edi (aytgancha, mohir va tajribali kir yuvuvchi sifatida unga faqat nozik choyshab-kiyimlar ishonib topshirilardi). Yoshi yigirma sakkizlarda, kichkina, ozg‘in, oq-sariq sochli, chap yonog‘ida xollari bor ayol edi. Rusda chap yonoqdagi xol yomon alomat — baxtsiz hayot darakchisi hisoblanadi... Tatyana o‘z qismati bilan maqtana olmasdi. Yoshligidan uni qattiq tutishgan; u ikki kishining ishini qilardi, ammo umrida hech qanday erkalash ko‘rmagan edi; uni yomon kiyintirishar, eng kam maosh olardi; qarindoshi yo‘q hisobi edi: yaroqsizligi uchun qishloqda qoldirilgan allaqanday keksa omborchi uning tog‘asi bo‘lardi, yana boshqa tog‘alari dehqonchilik qilardi — bor-yo‘g‘i shu. Bir vaqtlar uni go‘zal deyishardi, ammo go‘zalligi juda tez so‘lib qoldi. U juda yuvosh, to‘g‘rirog‘i, juda qo‘rqoq tabiatli edi; o‘ziga nisbatan to‘la befarq, boshqalardan esa o‘lguday qo‘rqardi; faqat ishni qanday qilib o‘z vaqtida tugatsam ekan, deb o‘ylar, hech kim bilan gaplashmas va xonimning nomini eshitishi bilanoq titrab ketardi, holbuki xonim uni deyarli tanimasdi ham.

Gerasimni qishloqdan olib kelishganda, uning ulkan gavdasini ko‘rib, Tatyana qo‘rquvdan qotib qolayozdi, u bilan uchrashmaslikka har tomonlama harakat qilar, uydan kir yuvish xonasiga shoshib, uning yonidan o‘tib qolganida hatto ko‘zini chirt yumib olardi. Gerasim avvaliga unga unchalik e’tibor bermadi, keyin u ro‘para kelib qolsa, kulimsiray boshladi, keyin unga qarab qoladigan bo‘ldi, oxiri esa undan ko‘z uzmay qo‘ydi. Tatyana unga yoqib qoldi — yuzining muloyim ifodasi bilanmi, harakatlarining tortinchoqligi bilanmi — xudo biladi!

Bir kuni Tatyana xonimning kraxmallangan kofta­sini ehtiyotlab yoyilgan barmoqlari ustida ko‘tarib, hovlidan o‘tib borayotgan edi... birdan kimdir uning tirsagidan mahkam ushlab oldi; u o‘girildi-yu, qichqirib yubordi: orqasida Gerasim turardi. U ahmoqona kulib va mehr bilan mo‘ng‘illab, unga dumi va qanotlari zarhal qog‘oz bilan bezatilgan pryanik xo‘rozcha uzatardi. Tatyana olmayman demoqchi bo‘ldi, ammo u xo‘rozchani zo‘rlab uning qo‘liga tiqdi, boshini chayqadi, nari ketdi va o‘girilib, yana bir marta unga juda do‘stona nimadir deb mo‘ng‘illadi. O‘sha kundan boshlab u Tatyanaga tinchlik bermay qo‘ydi: qayoqqa bormasin, u o‘sha zahoti hozir bo‘lib, qarshisidan chiqar, jilmayar, mo‘ng‘illar, qo‘llarini silkitar, qo‘ynidan birdan lenta chiqarib, unga tutqazar, uning oldidagi changni supurgi bilan supurib qo‘yardi. Bechora qiz nima qilishini, qanday yo‘l tutishini bilmay qoldi.

Tez orada soqov farroshning qiliqlaridan butun uy xabardor bo‘ldi; Tatyanaga masxaralar, hazil-huzullar, achchiq so‘zlar yog‘ila boshladi. Gerasimning ustidan kulishga esa hamma ham jur’at etavermasdi: u hazilni yoqtirmasdi; uning oldida Tatyanani ham tinch qo‘yishardi. Xohlasa-xohlamasa, qiz uning himoyasiga tushib qoldi. Barcha kar-soqovlar kabi u juda zehnli edi va uning yoki Tatyananing ustidan kulishayotganini juda yaxshi tushunardi. Bir kuni tushlikda Tatyananing boshlig‘i — choyshab-kiyim mudirasi uni, aytishlaricha, chaqib-chimdishga tushdi va shu darajaga yetkazdiki, bechora qayoqqa qarashini bilmay, alamidan yig‘lab yuborayozdi. Gerasim birdan o‘rnidan qo‘zg‘aldi, ulkan qo‘lini cho‘zib, mudiraning boshiga qo‘ydi va uning yuziga shunday ma’yus vahshiylik bilan qaradiki, mudira stolga egilib qoldi. Hamma jim bo‘lib qoldi. Gerasim yana qoshig‘ini olib, karam sho‘rvasini xo‘plashda davom etdi. «Qara-ya, kar shayton, ajina!» — deb ming‘irlashdi hamma pastgina ovozda, mudira esa turib, xizmatkor qizlar xonasiga chiqib ketdi.

Yana bir safar Gerasim Kapitonning — hozirgina gap borgan o‘sha Kapitonning — Tatyana bilan haddan tashqari xushmuomala bo‘lib gaplashib qolganini ko‘rib, uni barmog‘i bilan imlab chaqirdi, arava saroyiga olib bordi va burchakda turgan aravaning shotisini uchidan ushlab, unga yengilgina, ammo ma’noli qilib po‘pisa qildi. O‘shandan beri Tatyana bilan hech kim gaplashmay qo‘ydi. Bularning hammasi Gerasimga jazosiz o‘tib ketaverdi. To‘g‘ri, mudira xizmatkor qizlar xonasiga yugurib kirishi bilan darhol hushidan ketib yiqildi va umuman shunday mohirlik bilan ish tutdiki, o‘sha kunning o‘zidayoq Gerasimning qo‘pol qilig‘ini xonimning qulog‘iga yetkazdi; ammo injiq kampir faqat kulib qo‘ydi, mudiraning qattiq ranjishiga qaramay, «u seni og‘ir qo‘lchasi bilan qanday qilib egib qo‘ydi» degan joyini unga bir necha marta qaytarib aytirdi va ertasiga Gerasimga bir kumush so‘m yubordi. U Gerasimni sodiq va kuchli qorovul sifatida yoqtirardi.

Gerasim xonimdan ancha cho‘chirdi, lekin baribir uning marhamatiga umid bog‘lar va uning huzuriga borib, Tatyanaga uylanishga ruxsat so‘ramoqchi bo‘lib yurardi. U faqat xonim oldiga munosib qiyofada chiqish uchun uy boshqaruvchisi va’da qilgan yangi kaftanni kutib turgan edi, birdan o‘sha xonimning o‘ziga Tatyanani Kapitonga erga berish fikri kelib qoldi.

O‘quvchi endi xonim bilan suhbatdan keyin uy boshqaruvchisi Gavrilani chulg‘agan xijolatning sababini o‘zi oson tushunib oladi. «Xonim, — deb o‘ylardi u deraza yonida o‘tirib, — albatta, Gerasimni yaxshi ko‘radilar (Gavrila buni yaxshi bilardi, shuning uchun o‘zi ham unga yon bosardi), har holda u tilsiz bir maxluq; xonimga, mana, Gerasim Tatyananing ortidan yuribdi, deb aytib bo‘lmaydi-ku. Qolaversa, to‘g‘risi ham shu, u qanaqa er bo‘lardi? Boshqa tomondan esa, xudo kechirsin, o‘sha ajina Tatyanani Kapitonga berishayotganini bilib qolsa, uydagi hamma narsani sindirib tashlaydi, xudo haqqi. Axir u bilan til topishib bo‘lmaydi; uni, la’natini, astag‘firulloh, hech qanday yo‘l bilan ko‘ndirib bo‘lmaydi... rostdan!..»

Kapitonning kirib kelishi Gavrila fikrlarining ipini uzib qo‘ydi. Yengiltak poyabzaldo‘z kirdi, qo‘llarini orqasiga qilib, eshik yonidagi devorning turtib chiqqan burchagiga beparvo suyandi, o‘ng oyoqchasini chap oyog‘i oldiga chalishtirib qo‘ydi va boshini silkitdi. «Mana, men. Nima kerak sizga?» — degandek.

Gavrila Kapitonga qaradi va barmoqlari bilan deraza romini chertib qo‘ydi. Kapiton faqat qalay rangli ko‘zchalarini sal qisdi, lekin pastga qaramadi, hatto bir oz iljaydi va har tomonga hurpayib turgan oqish sochlarini qo‘li bilan silab qo‘ydi. «Ha, men, men. Nimaga tikilasan?» — degandek.

— Barakalla, — dedi Gavrila va jim qoldi. — Barakalla, gap yo‘q!

Kapiton faqat yelkachalarini qisib qo‘ydi. «Sen o‘zing go‘yo yaxshimisan?» — deb o‘yladi u ichida.

— Qani, o‘zingga bir qara, qani, qara, — dedi Gavrila ta’na bilan, — kimga o‘xshab qolding?

Kapiton o‘zining titilib, yirtilib ketgan syurtugiga, yamoqli shimiga xotirjam ko‘z yugurtirdi, teshik etiklarini, ayniqsa, o‘ng oyoqchasi shunday olifta tarzda uchiga tiralib turgan etikni alohida diqqat bilan ko‘zdan kechirdi va yana uy boshqaruvchisiga tikildi.

— Nima bo‘pti, taqsir?

— Nima bo‘pti? — takrorladi Gavrila. — Nima bo‘pti? Hali yana «nima bo‘pti» deysanmi? Shaytonga o‘xshab qolgansan, astag‘firulloh, mana kimga o‘xshab qolgansan.

Kapiton ko‘zchalarini tez-tez pirpiratdi.

«So‘king, so‘kavering, Gavrila Andreich», — deb o‘yladi u yana ichida.

— Mana, yana mast bo‘libsan, — gap boshladi Gavrila, — yana-a? A? Qani, javob ber.

— Sog‘lig‘im zaifligi tufayli haqiqatan ham spirtli ichimliklarga duchor bo‘ldim, — deb e’tiroz bildirdi Kapiton.

— Sog‘lig‘ing zaifligi tufayli!.. Seni kam jazolashadi — gap shunda; Piterda shogirdlikda ham bo‘lgansan... Shogirdlikda ko‘p narsa o‘rganibsan! Faqat nonni tekinga yeysan.

— Bu borada, Gavrila Andreich, menga yagona hakam bor: Xudoning o‘zi — boshqa hech kim. Faqat U biladi, men bu dunyoda qanday odamman va nonni rostdan tekinga yeyapmanmi-yo‘qmi. Ichkilik masalasini mulohaza qiladigan bo‘lsak, bu borada ham men emas, ko‘proq bir o‘rtog‘im aybdor; o‘zi meni yo‘ldan urdi, keyin siyosat qildi, ya’ni tuyqus ketib qoldi, men esa...

— Sen esa, g‘oz, ko‘chada qolding. Eh, sen bebosh odam! Mayli, gap unda emas, — davom etdi uy boshqaruvchisi, — gap mana bunda. Xonim... — shu yerda u jim qoldi, — xonim seni uylanishingni istaydilar. Eshityapsanmi? Uylansang, yo‘lga kirib olasan, deb hisoblaydilar. Tushunyapsanmi?

— Tushunmay bo‘ladimi, taqsir.

— Ha-ya. Menimcha, seni yaxshilab qo‘lga olgan ma’qulroq edi. Mayli, bu endi ularning ishi. Xo‘sh? Rozimisan?

Kapiton tishlarini ko‘rsatib iljaydi.

— Uylanish odam uchun yaxshi ish, Gavrila Andreich; men ham o‘z tomonimdan juda katta mamnuniyat bilan.

— Ha, mayli, — dedi Gavrila va ichida o‘yladi: «Gap yo‘q, odam juda chiroyli gapiradi». — Faqat gap shundaki, — davom etdi u ovoz chiqarib, — senga topishgan kelin unchalik ma’qul emas.

— Qanaqasi ekan, qiziqib so‘rashga ijozat bering?..

— Tatyana.

— Tatyana?

Kapiton ko‘zlarini ola-kula qilib, devordan ajraldi.

— Xo‘sh, nega cho‘chib ketding?.. Yo senga yoqmaydimi?

— Yoqmaslik qayoqda, Gavrila Andreich! Qiz yomon emas, ishchan, yuvosh qiz... Lekin o‘zingiz bilasiz-ku, Gavrila Andreich, anavi ajina, dasht alvastisi, axir u uning ortidan...

— Bilaman, uka, hammasini bilaman, — dedi uy boshqaruvchisi g‘ashi kelib, uning so‘zini bo‘lib, — lekin axir...

— Rahm qiling, Gavrila Andreich! Axir u meni o‘ldiradi, xudo haqqi o‘ldiradi, pashshani shapillatgandek urib o‘ldiradi; axir uning qo‘li — o‘zingiz bir qarang-chi, uning qo‘li qanaqa; uning qo‘li bamisoli Minin bilan Pojarskiy haykalining qo‘li. Axir u kar, uradi-yu, qanday urayotganini eshitmaydi! Tushida yurgandek mushtlarini siltayveradi. Uni to‘xtatishning hech iloji yo‘q; nega? Chunki, o‘zingiz bilasiz, Gavrila Andreich, u kar, ustiga-ustak tovondek ahmoq. Axir u allaqanday hayvon, but, Gavrila Andreich, butdan ham battar... allaqanday tog‘terak: nega endi men undan azob chekishim kerak? Albatta, menga endi hamma narsa baribir: odam ko‘p narsani ko‘rib, chidab, chiniqib ketgan, yog‘langan sopol tuvakdek bo‘lib qolgan — lekin baribir men odamman, axir rostdan ham qandaydir arzimas tuvak emasman-ku.

— Bilaman, bilaman, bo‘yab-bejab o‘tirma...

— Yo Rabbim! — qizishib davom etdi poyabzaldo‘z. — Qachon tugaydi bu? Qachon, Xudoyim! Sho‘rim qurigan men, bitmas-tuganmas sho‘rlik! Taqdirimni, taqdirimni bir o‘ylab ko‘ring-a! Yoshligimda nemis xo‘jayinim qo‘lida kaltak yedim, umrimning eng yaxshi bo‘g‘inida o‘z birodarimdan kaltak yedim, mana endi, yetuk yoshimda, nimaga yetib keldim...

— Eh, sen, latta jon, — dedi Gavrila. — Buncha cho‘zasan gapni, rostdan!

— Qanday qilib cho‘zmay, Gavrila Andreich! Men kaltakdan qo‘rqmayman, Gavrila Andreich. Xo‘jayin meni to‘rt devor ichida jazolasin-u, odamlar oldida salom bersin — men baribir odamlar qatorida qolaman. Bu yerda esa kimdan kaltak yeyishga to‘g‘ri kelyapti...

— Qani, yo‘qol bu yerdan, — sabrsizlik bilan uning gapini bo‘ldi Gavrila.

Kapiton teskari o‘girildi-da, sudralib chiqib ketdi.

— Mayli, u yo‘q deylik, — deb qichqirdi uning ortidan uy boshqaruvchisi, — o‘zing rozimisan?

— Rozilik izhor qilaman, — deb javob berdi Kapiton va chiqib ketdi.

Notiqlik uni hatto eng tang ahvolda ham tark etmasdi.

Uy boshqaruvchisi xonada bir necha marta u yoqdan-bu yoqqa yurdi.

— Qani, endi Tatyanani chaqiringlar, — dedi nihoyat.

Bir necha lahzadan so‘ng Tatyana zo‘rg‘a eshitilar-eshitilmas kirib keldi va ostonada to‘xtadi.

— Nima buyurasiz, Gavrila Andreich? — dedi u past ovozda.

Uy boshqaruvchisi unga tikilib qaradi.

— Xo‘sh, — dedi u, — Tanyusha, turmushga chiqishni xohlaysanmi? Xonim senga kuyov topibdilar.

— Xo‘p bo‘ladi, Gavrila Andreich. Menga kuyovlikka kimni tayinlabdilar? — deb qo‘shib qo‘ydi u ikkilanib.

— Kapitonni, poyabzaldo‘zni.

— Xo‘p bo‘ladi, taqsir.

— U yengiltak odam, bu rost. Ammo xonim bu ishda senga umid bog‘lab turibdilar.

— Xo‘p bo‘ladi, taqsir.

— Bitta balo bor... anavi kar, Geraska, axir u senga oshiq bo‘lib yuribdi-ku. Bu ayiqni nima bilan o‘zingga rom qilding-a? Axir u seni o‘ldirib qo‘yishi ham mumkin, o‘sha ayiq...

— O‘ldiradi, Gavrila Andreich, albatta o‘ldiradi.

— O‘ldiradi... Xo‘sh, buni hali ko‘ramiz. Qanaqasiga «o‘ldiradi» deysan! Seni o‘ldirishga uning haqqi bormi, o‘zing o‘ylab ko‘r.

— Bilmadim, Gavrila Andreich, haqqi bormi-yo‘qmi.

— Ana xolos! Axir sen unga hech narsa va’da qilmagansan-ku...

— Nima dedingiz, taqsir?

Uy boshqaruvchisi bir oz jim qolib, o‘yladi:

«Javobsiz jon ekansan-da!» — Xo‘p, yaxshi, — dedi u, — hali sen bilan yana gaplashamiz, hozircha boraver, Tanyusha; ko‘rib turibman, sen chindan ham yuvosh ekansan.

Tatyana o‘girildi, eshik kesakisiga sekingina suyandi-da, chiqib ketdi.

«Balki xonim ertaga bu to‘yni esdan chiqarib ham qo‘yar, — deb o‘yladi uy boshqaruvchisi, — men nimaga bunchalik tashvishlanib qoldim? U bezorini biz bir amallab egamiz; bordi-yu biror gap bo‘lsa, politsiyaga xabar beramiz...» — Ustinya Fyodorovna! — deb baland ovozda xotinini chaqirdi u. — Qani, samovarchani qo‘yib yuboring-chi, muhtaramam...

Tatyana deyarli butun kun kirxonadan chiqmadi. Avval bir oz yig‘lab oldi, keyin ko‘z yoshlarini artib, odatdagidek ishga kirishdi. Kapiton esa yarim tungacha qovoqxonada qandaydir badqovoq bir og‘aynisi bilan o‘tirib, unga Piterda bir xo‘jayinnikida yashaganini batafsil hikoya qilib berdi: u xo‘jayin hamma jihatdan zo‘r odam ekan-u, tartib-intizomga ham qattiq qarar ekan, faqat bitta kichkina xatoga yo‘l qo‘yar ekan: ichkilikka juda berilib ketar, xotin-qizlar masalasida esa har qanday darajaga borib yetar ekan... Badqovoq og‘aynisi faqat «ha, ha» deb tasdiqlab o‘tirdi; ammo Kapiton nihoyat, bir sabab bilan ertagayoq o‘z joniga qasd qilishi kerakligini e’lon qilganda, badqovoq og‘aynisi uxlash vaqti bo‘ldi, deb qoldi. Va ular qo‘pol va indamay xayrlashishdi.

Ammo uy boshqaruvchisining umidlari oqlanmadi. Xonimni Kapitonning to‘yi haqidagi fikr shunchalik band qilib qo‘ydiki, u hatto kechasi ham faqat shu haqda hamrohlaridan biri bilan gaplashib chiqdi — bu hamroh uning uyida faqat uyqusizlik paytlari uchun saqlanar va tungi izvoshchidek kunduzi uxlardi. Choydan keyin Gavrila ma’ruza bilan kirganda, xonimning birinchi savoli: «Xo‘sh, to‘yimiz nima bo‘lyapti, yurishyaptimi?» — bo‘ldi. U, albatta, ish juda yaxshi ketyapti, Kapiton bugunoq ta’zim bilan huzurlariga keladi, deb javob berdi. Xonimning tobi biroz qochgan edi; u ishlar bilan uzoq shug‘ullanmadi.

Uy boshqaruvchisi o‘z xonasiga qaytib, kengash chaqirdi. Ish chindan ham alohida muhokamani talab qilardi. Tatyana, albatta, qarshilik qilmadi; ammo Kapiton boshim bitta, ikkita-uchta emas, deb hammaga eshittirib e’lon qilib yurardi... Gerasim hammaga qovog‘ini solib, tez-tez qarab qo‘yar, qizlar turadigan uyning ayvonidan nari ketmas va o‘ziga qarshi allaqanday yomon ish tayyorlanayotganini sezayotganga o‘xshardi. Yig‘ilganlar (ular orasida «Dum amaki» laqabli keksa bufetchi ham bor edi; hamma unga hurmat bilan maslahat so‘rab murojaat qilardi, garchi undan «ana shunaqa» va «ha, ha, ha»dan boshqa gap eshitmagan bo‘lsalar ham) har ehtimolga qarshi, xavfsizlik uchun avval Kapitonni suv tozalash mashinasi turgan hujrachaga qamab qo‘yishdi va qattiq o‘yga cho‘mishdi. Albatta, kuch ishlatish oson edi; ammo Xudo saqlasin! Shovqin ko‘tariladi, xonim bezovta bo‘ladi — balo-qazo! Nima qilish kerak?

O‘ylashdi, o‘ylashdi va nihoyat bir yo‘l topishdi. Gerasim ichkilikbozlarni ko‘rgani ko‘zi yo‘qligi ko‘p marta payqalgan edi... Darvoza oldida o‘tirganida yonidan chalkash qadamlar bilan, kepkasining soyabonini qulog‘iga qiyshaytirib, biror mast odam o‘tib qolsa, u har safar g‘azab bilan teskari qarab olardi. Tatyanaga mast bo‘lib qolgandek o‘zini ko‘rsatib, gandiraklab, chayqalib Gerasimning yonidan o‘tishni o‘rgatishga qaror qilishdi. Bechora qiz uzoq ko‘nmadi, ammo uni ko‘ndirishdi; buning ustiga, aks holda o‘z oshig‘idan qutula olmasligini uning o‘zi ham ko‘rib turardi. U yo‘lga tushdi. Kapitonni hujrachadan chiqarishdi: ish baribir unga tegishli edi. Gerasim darvoza yonidagi tumba ustida o‘tirib, belkurak bilan yerni tutib-tutib qo‘yardi... Hamma burchaklardan, derazalardagi pardalar ortidan unga qarab turishardi...

Hiyla kutilganidan ham yaxshi chiqdi. Tatyanani ko‘rib, u avval odatdagidek mehribon mo‘ng‘illab boshini silkitdi; keyin tikilib qaradi, belkurakni tushirib yubordi, sakrab turdi, uning yoniga borib, yuzini to‘ppa-to‘g‘ri uning yuziga yaqinlashtirdi... Tatyana qo‘rqqanidan yana ham battar chayqaldi va ko‘zlarini yumdi... U qizning qo‘lidan ushladi, butun hovli bo‘ylab yugurtirib olib bordi va kengash o‘tirgan xonaga kirib, uni to‘ppa-to‘g‘ri Kapitonning ustiga itarib yubordi. Tatyananing yuragi orqasiga tortib ketdi... Gerasim bir oz turdi, unga qaradi, qo‘lini siltadi, kulimsiradi va og‘ir qadam tashlab o‘z hujrasiga ketdi...

Butun bir kecha-kunduz u hujrasidan chiqmadi. Keyinchalik otboqar Antipka devor tirqishidan Gerasimni ko‘rganini aytib berdi: u karavotda o‘tirib, qo‘lini yuziga tirab, sekin, bir maromda, faqat goh-goh mo‘ng‘illab qo‘shiq aytardi — ya’ni chayqalar, ko‘zlarini yumar va boshini silkitardi, xuddi aravakashlar yoki burlaklar o‘zlarining mungli qo‘shiqlarini cho‘zib aytganlaridek. Antipkaning eti junjikib ketdi va tirqishdan nari ketdi. Ertasi kuni Gerasim hujrasidan chiqqanida, unda alohida o‘zgarish sezilmadi. Faqat biroz qovog‘i solingandek bo‘ldi, Tatyana bilan Kapitonga esa zarracha e’tibor bermay qo‘ydi. O‘sha kuni kechqurun ikkalasi qo‘ltiqlarida g‘oz bilan xonimning huzuriga borishdi va bir haftadan keyin to‘y qilishdi. To‘y kunining o‘zida ham Gerasim o‘z xulqini hech narsada o‘zgartirmadi; faqat daryodan suvsiz qaytdi: yo‘lda qandaydir bochkani sindirib qo‘yibdi; kechasi esa otxonada otini shunchalik tirishib tozaladi va ishqaladiki, bechora hayvon shamoldagi xashakdek chayqalib, uning temir mushtlari ostida oyog‘idan oyog‘iga og‘ib turdi.

Bularning hammasi bahorda bo‘lgan edi. Yana bir yil o‘tdi; shu yil davomida Kapiton butunlay ichkilikka berilib, yo‘ldan chiqib ketdi va hech narsaga yaramaydigan odam sifatida xotini bilan birga uzoq qishloqqa karvon bilan jo‘natildi. Jo‘nab ketish kuni u avval juda botirlik qildi va meni qayerga jo‘natsalar ham — hatto xotinlar ko‘ylak yuvib, to‘qmoqlarini osmonga qo‘yadigan joyga jo‘natsalar ham — baribir yo‘qolmayman, deb ishontirdi; ammo keyin ruhi tushib, meni o‘qimagan odamlar orasiga olib ketishyapti, deb nolishga tushdi va oxiri shunchalik bo‘shashib qoldiki, hatto o‘z qalpog‘ini ham boshiga kiyolmadi; qandaydir rahmdil bir jon qalpoqni uning peshonasiga bostirib, soyabonini to‘g‘rilab, ustidan shapatilab qo‘ydi.

Hamma narsa tayyor bo‘lib, mujiklar jilovni qo‘llariga olib, faqat «Xudo yo‘l bersin!» degan so‘zni kutib turganlarida, Gerasim hujrasidan chiqib, Tatyananing yoniga keldi va unga esdalik uchun qizil chit ro‘molcha sovg‘a qildi — bu ro‘molchani u bir yilcha oldin aynan uning uchun sotib olgan edi. O‘sha lahzagacha hayotining barcha o‘zgarishlarini katta loqaydlik bilan ko‘tarib kelgan Tatyana bu yerda chiday olmadi, ko‘zlariga yosh oldi va aravaga o‘tirayotib, xristian odaticha Gerasim bilan uch marta o‘pishdi. Gerasim uni shahar darvozasigacha kuzatib qo‘ymoqchi bo‘ldi va avval uning aravasi yonida yurib bordi, ammo Qrim kechuviga yetganda birdan to‘xtadi, qo‘lini siltadi va daryo bo‘ylab ketdi.