80 kunda dunyo bo‘ylab

1872-yili London, Seyvil-Rou ko‘chasidagi 7-uyda Fileas Fogg degan janob yashardi. U Reform-klubning eng ko‘zga tashlanadigan a’zolaridan biri edi, garchi hech qachon o‘zini ko‘z-ko‘z qilmasa ham. Bu odam haqida hech kim deyarli hech narsa bilmasdi — faqat juda boy, juda odobli va juda sirli ekanini bilishardi.

U kim edi? Inglizligi aniq, lekin londonlikmi-yo‘qmi — noma’lum. Uni birjada ham, bankda ham, savdo idoralarida ham ko‘rishmagan. U na savdogar, na kemasoz, na zavodchi, na olim edi. Uning yagona mashg‘uloti — Reform-klub a’zoligi edi, xolos.

Boyligi qayerdan kelgan? Buni ham hech kim bilmasdi. Janob Fogg isrof qilmasdi, lekin xasis ham emasdi: biror ezgu ishga pul kerak bo‘lsa, jimgina, ko‘pincha nomini ham aytmasdan, berib yuborardi. Gapni kam gapirardi, va shu kamgapligi uni yanada sirli ko‘rsatardi. Hayoti shu qadar aniq tartib bilan o‘tardiki, xuddi soat mexanizmidek bo‘lib ko‘rinardi.

Sayohat qilganmi? Ehtimol, chunki dunyo xaritasini undan yaxshi biladigan odam yo‘q edi. Klubda qaysidir sayohatchi yo‘qolib qolgani yoki adashib qolgani haqida bahs ketsa, Fogg ikki-uch og‘iz gap bilan masalani hal qilib qo‘yardi — va har doim haq chiqardi. Shunga qaramay, ko‘p yillardan beri Londondan chiqmagani aniq edi.

Uning yagona ermagi — gazeta o‘qish va vist o‘ynash edi. Vistda u ko‘pincha yutardi, lekin yutuqni hech qachon o‘ziga olmay, xayriyaga sarflardi. Unga pul emas, o‘yinning o‘zi — qiyinchilik bilan kurashish, lekin harakatsiz, charchamasdan kurashish yoqardi.

Uning xotini ham, bolasi ham, qarindoshi ham, do‘sti ham yo‘q edi. Seyvil-Roudagi uyida yolg‘iz yashardi, unga hech kim kirmasdi. Har kuni bir xil vaqtda klubga borar, bir xil xonada, bir xil stolda nonushta va tushlik qilar, yarim tunda esa uyga qaytib, yotib uxlardi. Uyda faqat bitta xizmatkor bo‘lardi, va undan janob Fogg aql bovar qilmas darajada aniqlik talab qilardi.

O‘sha kuni — 1872-yil 2-oktabrda — janob Fogg eski xizmatkori Jeymz Forsterni ishdan bo‘shatgan edi. Aybi nima edi, deysizmi? U soqol olish uchun suvni sakson oltinchi daraja o‘rniga sakson to‘rtinchi darajada qizdirib keltirgan edi. Endi yangi xizmatkor soat o‘n birdan o‘n bir yarimgacha kelishi kerak edi.

Fileas Fogg kreslosida tik o‘tirgan, oyoqlarini askardek juftlab, qo‘llarini tizzasiga qo‘ygan, devordagi soatga tikilib turardi. Bu murakkab soat soatni ham, daqiqani ham, soniyani ham, kunni ham, oyni ham, yilni ham ko‘rsatardi. Soat o‘n bir yarimni urishi bilan janob Fogg odatdagidek uydan chiqib, Reform-klubga jo‘nashi kerak edi.

Shu payt eshik taqilladi. Bo‘shatilgan Jeymz Forster ko‘rindi:

— Yangi xizmatkor keldi.

Taxminan o‘ttiz yoshlardagi bir yigit kirib, ta’zim qildi.

— Siz fransuzmisiz va ismingiz Jon ekan-da? — so‘radi Fileas Fogg.

— Jan, janob, agar malol kelmasa, — javob berdi yangi kelgan. — Jan Paspartu. Bu laqab menga ish o‘rnimdan chiqib keta olish qobiliyatim uchun berilgan. O‘zim halol yigitman, lekin rostini aytsam, ko‘p kasblarni sinab ko‘rganman. Ko‘chama qo‘shiqchi bo‘lganman, sirkda chavandoz bo‘lganman, dorda raqs tushganman. Keyin gimnastika muallimi bo‘ldim, so‘ng Parijda o‘t o‘chiruvchilar safida xizmat qildim. Lekin besh yil oldin Fransiyani tark etib, Angliyada xizmatkorlik qilmoqchi bo‘ldim. Janob Fileas Fogg Birlashgan Qirollikdagi eng aniq, eng uydan chiqmaydigan odam ekanini eshitib, bu yerga keldim. Tinch hayot kechirib, hatto Paspartu degan ismimni ham unutib yubormoqchiman.

— Paspartu menga ma’qul, — dedi janob Fogg. — Sizni menga tavsiya qilishgan, yaxshi gaplar eshitdim. Shartlarimni bilasizmi?

— Ha, janob.

— Yaxshi. Soatingiz necha?

— O‘n bir yigirma ikki, — javob berdi Paspartu cho‘ntagidan ulkan kumush soatini chiqarib.

— Orqada qolgan, — dedi janob Fogg.

— Kechirasiz, janob, bo‘lishi mumkin emas.

— To‘rt daqiqa orqada qolgan. Mayli. Farqni bilib qo‘ysangiz bas. Demak, shu daqiqadan — 1872-yil 2-oktabr, chorshanba, soat o‘n bir yigirma to‘qqizdan boshlab siz mening xizmatimdasiz.

Shunday deb, Fileas Fogg o‘rnidan turdi, shlyapasini chap qo‘li bilan oldi, xuddi avtomatdek boshiga kiydi va boshqa hech narsa demay chiqib ketdi.

Paspartu ko‘cha eshigi bir marta yopilganini eshitdi: bu yangi xo‘jayini chiqib ketgani edi. Keyin yana bir marta yopildi: bu eski xizmatkor Jeymz Forster ketgani edi. Paspartu Seyvil-Roudagi uyda yolg‘iz qoldi.