Ha, bu Fileas Fogg edi. Lekin bu qanday bo‘ldi?

Esingizda bo‘lsa, kechki soat sakkizdan besh daqiqa o‘tganda Paspartu ruhoniy Semyuel Uilsonning oldiga yuborilgan edi. Ruhoniy uyda yo‘q ekan, Paspartu uni chorak soatdan ortiq kutdi. Nihoyat ruhoniy keldi.

— Ertaga dushanba, — dedi Paspartu. — Nikohni ertaga qilsak bo‘ladimi?

— Ertaga dushanba? — hayron bo‘ldi ruhoniy. — Yo‘q, yigitim, ertaga yakshanba!

— Yakshanba?! Demak, bugun...

— Shanba, albatta.

Paspartu bir lahza qotib qoldi. Keyin otilib chiqib, hayotida hech qachon yugurmagandek yugurdi; shlyapasi uchib ketganini ham sezmadi. Uch daqiqada u Seyvil-Roudagi uyga yetib keldi, xo‘jayinining xonasiga otilib kirib, hansirab yiqildi.

— Nima bo‘ldi? — so‘radi janob Fogg.

— Janob... — g‘o‘ldiradi Paspartu, — nikoh... ertaga mumkin emas... chunki ertaga — yakshanba!

— Ertaga dushanba-ku, — dedi janob Fogg.

— Yo‘q! Bugun shanba! — qichqirdi Paspartu. — Siz bir kunga adashgansiz! Biz yigirma to‘rt soat oldin keldik! Lekin endi atigi o‘n daqiqa qoldi!

Paspartu xo‘jayinini yoqasidan ushlab, uni kuch bilan sudrab chiqdi. Fileas Fogg hech qanday o‘ylashga ulgurmay, uydan chiqdi, izvoshga sakrab o‘tirdi va izvoshchiga yuz funt va’da qildi. Ikki itni bosib ketishga, besh aravaga urilishga sal qolib, u Reform-klubga yetib bordi.

U katta zalga kirganda, soat sakkiz-u qirq beshni ko‘rsatardi.

Fileas Fogg dunyoni saksan kunda aylanib chiqdi! U yigirma ming funtlik garovni yutdi!

Lekin qanday qilib shunday aniq odam bir kunga adashdi? Nima uchun u o‘zini Londonga 21-dekabr, shanba kuni kelgan deb o‘yladi, aslida esa u 20-dekabr, juma kuni, jo‘nab ketganidan atigi yetmish to‘qqiz kun o‘tgach kelgan edi?

Sababi juda oddiy: Fileas Fogg, o‘zi bilmagan holda, yo‘lda bir kun yutib olgan edi. Chunki u sharqqa qarab — quyosh chiqadigan tomonga qarab — sayohat qilgan edi. Agar u teskari yo‘nalishda, g‘arbga qarab yurganda, bir kunni yo‘qotgan bo‘lardi.

Gap shundaki, Yer o‘z o‘qi atrofida yigirma to‘rt soatda bir marta aylanadi va doira uch yuz oltmish darajaga bo‘linadi. Demak, quyosh har to‘rt daqiqada bir daraja «yuradi». Kim sharqqa, quyoshga qarshi tomon yursa, har bir daraja bilan quyosh unga to‘rt daqiqa ertaroq chiqadi. Uning kuni to‘rt daqiqa qisqaradi. Uch yuz oltmish darajani o‘tgan sayohatchi uchun bu to‘rt daqiqalar qo‘shilib: 360 × 4 = 1440 daqiqa, ya’ni roppa-rosa yigirma to‘rt soat — bir butun kun bo‘ladi!

Boshqacha aytganda, Fileas Fogg sharqqa yurib, quyoshning tik ko‘tarilib, peshin bo‘lishini sakson marta ko‘rdi. Londonda qolgan sheriklari esa shu vaqt ichida uni faqat yetmish to‘qqiz marta ko‘rishdi. Fogg sakson kunni sanagan, lekin uning har bir kuni Londondagi kundan biroz qisqa bo‘lgan — qisqa kunlar esa bir butun kunga yig‘ilgan edi.

Bugungi kunda bu farqni tuzatish uchun Tinch okean o‘rtasidan, taxminan yuz sakson darajali meridian bo‘ylab xalqaro sana chizig‘i o‘tkazilgan. Sharqqa qarab bu chiziqni kesib o‘tgan kema taqvimdagi bir kunni ikki marta sanaydi — masalan, ikki kun ketma-ket 23-noyabr bo‘ladi. Shunda sana yana to‘g‘rilanadi. Fogg ham «General Grant»da xuddi shu chiziqni — Londonning antipodini — kesib o‘tgan edi, lekin taqvimini to‘g‘rilashni unutgan edi.

Xuddi shu narsani Paspartuning mashhur oilaviy soati ham ko‘rsatishi mumkin edi. Paspartu uni butun yo‘l davomida London vaqtida saqlagan edi. Agar u soat nafaqat daqiqa va soatlarni, balki kunlarni ham ko‘rsatganida edi, xo‘jayin va xizmatkor xatoni allaqachon sezishgan bo‘lardi!

Shunday qilib, Fileas Fogg yigirma ming funtni yutdi. Lekin yo‘lda u o‘n to‘qqiz mingga yaqin sarflagan edi — u pul uchun emas, o‘z fikrini isbotlash uchun sayohat qilgan edi. Qolgan ming funtni esa u sodiq Paspartu va baxtsiz Fiks o‘rtasida bo‘lib berdi. Faqat aniqlik uchun janob Fogg Paspartuning ulushidan bir ming to‘qqiz yuz yigirma soat davomida yonib turgan gaz chirog‘ining pulini ushlab qoldi.

O‘sha kuni kechqurun Fileas Fogg Audaga qarab, xuddi avvalgidek xotirjam va sovuqqon ohangda dedi:

— Bu nikoh hali ham sizga ma’qulmi?

— Janob Fogg, — dedi Auda, — men sizdan shuni so‘rashim kerak edi. Siz kambag‘al edingiz, endi esa yana boysiz...

— Bu boylik sizniki, xonim. Siz nikohni taklif qilmaganingizda, Paspartu ruhoniyning oldiga bormasdi, men esa xatoni hech qachon bilmasdim.

— Aziz janob Fogg... — dedi yosh ayol.

— Aziz Auda... — javob berdi Fileas Fogg.

Qirq sakkiz soatdan keyin ular turmush qurishdi. Paspartu, yashnab, ko‘zlari porlab, kelinning guvohi bo‘ldi. Axir uni qutqargan va bu sharafga loyiq odam u emasmidi?

Bir kuni ertalab Paspartu xo‘jayinining oldiga hayajon bilan kirdi:

— Janob, men hozirgina bilib qoldim: biz dunyoni yetmish sakkiz kunda aylanib chiqishimiz mumkin ekan!

— Shubhasiz, — javob berdi janob Fogg, — agar Hindistondan o‘tmaganimizda. Lekin men Hindistondan o‘tmaganimda, Auda xonimni qutqarmagan bo‘lardim, u esa mening xotinim bo‘lmasdi va...

Va janob Fogg xona eshigini sekingina yopdi.

Fileas Fogg dunyoni paroxodda, poyezdda, izvoshda, yaxtada, savdo kemasida, chanada va filda aylanib chiqdi. Lekin bu sayohatdan u nima yutdi?

Hech narsa, deyishingiz mumkin. Hech narsa — faqat uni dunyodagi eng baxtli erkakka aylantirgan go‘zal bir ayolni.

Rostini ayting, shuning o‘zi uchun ham dunyoni aylanib chiqsa arzimaydimi?