Ibrohim alayhissalom — payg‘ambarlar orasida alohida o‘ringa ega zot. Qur’on uni «Allohning xalili», ya’ni do‘sti deb ataydi (Niso surasi, 125-oyat). Yahudiylar ham, nasroniylar ham, musulmonlar ham uni o‘zlarining otasi deb bilishadi. Qur’on esa aniqlik kiritadi: «Ibrohim yahudiy ham, nasroniy ham emas edi. Balki u haqqa moyil bo‘lgan musulmon edi va mushriklardan emas edi» (Oli Imron surasi, 67-oyat ma’nosi).

Ibrohim alayhissalom butparast xalq orasida, butparast oilada dunyoga keldi. Uning otasi Ozar butlarga sig‘inardi. Yosh Ibrohim esa yoshligidan haqni izlardi. U odamlar sig‘inayotgan narsalarning ojizligini ko‘rib turardi. Qur’onda u qavmi bilan qilgan bahsi keltiriladi: kechasi bir yulduzni ko‘rib, «bu mening Robbim», dedi; u botgach, «men botib ketadiganlarni yoqtirmayman», dedi. So‘ng oyni, keyin quyoshni ko‘rdi, ular ham botdi. Oxirida u: «Ey qavmim, men sizlar sherik qilayotgan narsalardan bezorman. Men yuzimni osmonlar va yerni yaratgan Zotga to‘g‘ri yo‘naltirdim», dedi (An’om surasi, 76–79-oyatlar ma’nosi). Mufassirlar bu bahsni Ibrohim alayhissalomning qavmiga dalil keltirish usuli sifatida izohlaydilar: botib ketadigan, o‘zgaradigan narsa iloh bo‘la olmaydi.

Ibrohim alayhissalom da’vatni eng yaqin odami — otasidan boshladi. Uning so‘zlarida qanchalik mehr borligiga e’tibor bering: «Ey otajonim, nega eshitmaydigan, ko‘rmaydigan va sizga hech qanday foyda keltirmaydigan narsaga ibodat qilasiz? Ey otajonim, menga sizga kelmagan ilm keldi. Menga ergashing, sizni to‘g‘ri yo‘lga boshlayman» (Maryam surasi, 42–43-oyatlar ma’nosi). Otasi esa g‘azablandi: «Agar to‘xtamasang, seni toshbo‘ron qilaman. Ko‘zimdan yo‘qol!» Ibrohim alayhissalom unga qo‘pollik qilmadi: «Sizga salom bo‘lsin. Robbimdan siz uchun mag‘firat so‘rayman», dedi (Maryam surasi, 46–47-oyatlar ma’nosi). Haqni aytish va ota-onani hurmat qilish bir-biriga zid emas — bu Ibrohim alayhissalomning birinchi darsi.

Kunlardan bir kun qavmi bayramga shahar tashqarisiga chiqib ketdi. Ibrohim alayhissalom butxonaga kirib, butlarning hammasini sindirdi, faqat eng kattasini qoldirdi va boltani uning yelkasiga osib qo‘ydi. Qavm qaytib, ahvolni ko‘rgach: «Buni xudolarimizga kim qildi?» deb so‘rashdi. Ibrohimni olib kelib so‘roq qilishdi. U: «Balki buni mana bu kattasi qilgandir. Agar gapira olsa, ulardan so‘ranglar», dedi. Ular bir lahza o‘ylanib qolishdi, keyin boshlarini egib: «Ular gapirmasligini o‘zing bilasan-ku», deyishdi. Shunda Ibrohim: «Unda Allohni qo‘yib, sizga na foyda, na zarar yetkaza oladigan narsalarga ibodat qilasizlarmi?» dedi (Anbiyo surasi, 58–67-oyatlar ma’nosi).

Dalilga javob topa olmagan qavm kuchga murojaat qildi: «Uni kuydiringlar va xudolaringizga yordam beringlar!» Ulkan gulxan yoqildi va Ibrohim alayhissalomni olovga tashlashdi. Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Ibrohim alayhissalom olovga tashlanayotganda «Hasbunallohu va ni’mal vakil» — «Bizga Allohning O‘zi kifoya, U qanday yaxshi vakil» degan (Buxoriy rivoyati). Shunda Alloh amr qildi: «Ey olov, Ibrohimga salqin va salomat bo‘l!» (Anbiyo surasi, 69-oyat ma’nosi). Olov uni kuydirmadi.

Qur’onda Ibrohim alayhissalomning bir podshoh bilan bahsi ham keltiriladi. Alloh mulk bergani uchun kibrlangan bu podshoh Ibrohimga: «Men ham tiriltiraman va o‘ldiraman», dedi. Ibrohim alayhissalom: «Alloh quyoshni sharqdan chiqaradi, sen uni g‘arbdan chiqarib ko‘r-chi», dedi. Kofir lol qoldi (Baqara surasi, 258-oyat ma’nosi).

Shundan keyin Ibrohim alayhissalom o‘z yurtini tark etdi: «Men Robbim tomon ketuvchiman, U meni hidoyat qiladi» (Soffot surasi, 99-oyat ma’nosi). Unga birinchilardan bo‘lib jiyani Lut alayhissalom imon keltirdi. Ibrohim alayhissalom Shom yerlariga hijrat qildi va umrining ko‘p qismini da’vat va sinovlarda o‘tkazdi.

Ibrohim alayhissalomning qalbi doim Allohga yaqinroq bo‘lishga intilardi. U bir kuni: «Robbim, o‘liklarni qanday tiriltirishingni menga ko‘rsat», dedi. Alloh: «Imon keltirmadingmi?» dedi. U: «Imon keltirdim, lekin qalbim xotirjam bo‘lishi uchun», dedi. Shunda unga to‘rtta qushni olib, bo‘laklarini tog‘larga qo‘yib, keyin ularni chaqirish buyurildi — qushlar uning oldiga shoshilib uchib keldi (Baqara surasi, 260-oyat ma’nosi).

Ibrohim alayhissalom saxiy va mehmondo‘st edi. Bir kuni uning huzuriga inson qiyofasidagi farishtalar mehmon bo‘lib kelishdi. U ularni tanimay, darhol semiz bir buzoqni so‘yib, qovurib keltirdi. Ular ovqatga qo‘l uzatmagach, xavotirga tushdi. Mehmonlar: «Qo‘rqma, biz Lut qavmiga yuborilganmiz», deyishdi va unga hamda ayoli Soraga farzand — Is’hoq xushxabarini berishdi (Hud surasi, 69–71-oyatlar).

Alloh Ibrohim alayhissalomni ko‘p narsalar bilan sinadi va u barcha sinovlardan to‘liq o‘tdi. Shunda Alloh: «Men seni odamlarga imom qilaman», dedi (Baqara surasi, 124-oyat ma’nosi). Uning eng mashhur sinovlari — oilasini Makka vodiysida qoldirish, o‘g‘lini qurbon qilish buyrug‘i va Ka’bani qurish — keyingi boblarda hikoya qilinadi.

Saboq: Ibrohim alayhissalom bizga uch narsani o‘rgatadi: haqni dalil bilan izlash, haqni aytganda ham ota-onaga mehr bilan muomala qilish va eng og‘ir paytda «Hasbunalloh» deb faqat Allohga suyanish.

Qur’onda: An’om surasi, 74–83-oyatlar; Maryam surasi, 41–50-oyatlar; Anbiyo surasi, 51–73-oyatlar; Baqara surasi, 124–131- va 258–260-oyatlar; Soffot surasi, 83–113-oyatlar; Hud surasi, 69–76-oyatlar.