Shunday ekan, inson o‘z qadrini bilsin va narsalarni oyog‘i ostida tutsin. U o‘zi uchun yaratilgan dunyoda xayriya bilan kun ko‘radigan bola, nasl-nasabsiz yoki begona suqilib kirgan odamdek mo‘ralab, o‘g‘rincha, yashirinib yurmasin. Ammo ko‘chadagi oddiy odam minora qurgan yoki marmardan haykal yo‘ngan kuchga mos keladigan biror qadrni o‘zida topmay, ularga qaraganda o‘zini kambag‘al his qiladi. Unga saroy, haykal yoki qimmatbaho kitob go‘yo hashamatli izvosh kabi begona va sovuq ko‘rinadi, go‘yo: «Siz kim bo‘ldingiz, janob?» deyayotgandek. Holbuki ularning hammasi uniki — ular uning e’tiborini so‘rab turgan da’vogarlar, uning qobiliyatlariga: kelib, bizni egallab ol, deb iltijo qilayotgan arzchilar. Rasm mening hukmimni kutadi; u menga buyruq bermaydi, balki uning maqtovga loyiqligini men hal qilaman. Ko‘chada mast holda yiqilib yotgan bir ichkilikbozni ko‘tarib, gersogning uyiga olib borishgani, yuvib-kiyintirib, gersogning to‘shagiga yotqizishgani, uyg‘onganida esa unga gersogdek barcha xushomadli marosimlar bilan muomala qilib, u shu paytgacha aqldan ozgan edi, deb ishontirishgani haqidagi mashhur ertak shuning uchun ommabopki, u insonning holatini juda yaxshi ramziy ifodalaydi: inson dunyoda o‘ziga xos bir mast odam, ammo ba’zan uyg‘onib, aqlini ishga soladi va o‘zining haqiqiy shahzoda ekanini anglaydi.

Bizning mutolaamiz tilanchilarcha va xushomadgo‘ylarcha. Tarixda tasavvurimiz bizni aldaydi. Saltanat va hukmdorlik, qudrat va mulk — kichkina uyda yashab, oddiy kundalik ishini qiladigan Jon yoki Edvardga qaraganda jozibaliroq so‘zlar; ammo hayot ikkalasi uchun bir xil, ikkalasining yakuniy yig‘indisi ham bir xil. Alfred, Skanderbeg va Gustavga nega bunchalik ta’zim? Aytaylik, ular fazilatli bo‘lgan; fazilatni tugatib qo‘yishganmi? Ularning ommaviy, shuhratli qadamlariga qanchalik katta narsa bog‘liq bo‘lgan bo‘lsa, sizning bugungi shaxsiy ishingizga ham shunchalik katta narsa bog‘liq. Oddiy odamlar o‘z mustaqil qarashlari bilan harakat qila boshlaganida, shon-shuhrat qirollarning ishlaridan oddiy insonlarning ishlariga ko‘chadi.

Dunyo xalqlarning nigohini shunchalik o‘ziga tortgan qirollari tomonidan o‘qitilgan. Bu ulkan timsol orqali u insonning insonga bo‘lgan o‘zaro hurmatini o‘rgangan. Odamlar hamma joyda qirol, zodagon yoki yirik mulkdorning o‘z qonuni bilan ular orasida yurishiga, odamlar va narsalarni o‘z o‘lchovi bilan baholab, ularnikini ag‘darishiga, yaxshilik uchun pul bilan emas, sharaf bilan haq to‘lashiga va qonunni o‘z shaxsida gavdalantirishiga quvonch bilan sodiq qolib chidaganlari — bu o‘z haqlari va qadr-qimmatlarini, har bir insonning haqqini noaniq anglaganlarini bildiruvchi bir sirli belgi edi.

Har qanday mustaqil harakatning o‘ziga tortuvchi kuchi o‘ziga ishonchning sababini so‘raganimizda tushunarli bo‘ladi. Ishonilayotgan kim? Butun ishonchimizni qurish mumkin bo‘lgan asl «Men» nima? Agar mustaqillikning eng kichik belgisi namoyon bo‘lsa, hatto arzimas va nopok ishlarga ham go‘zallik nurini sochadigan, ilm ojiz qoladigan, o‘lchab bo‘lmaydigan, hisob-kitobga sig‘maydigan o‘sha yulduzning tabiati va qudrati nima? Bu savol bizni daholikning, fazilatning va hayotning mohiyati bo‘lgan, biz Beixtiyorlik yoki Instinkt deb ataydigan manbaga olib boradi. Biz bu birlamchi donolikni Sezgi deb ataymiz, keyingi barcha ta’limotlar esa shunchaki o‘rgatishdir. Tahlil undan nariga o‘ta olmaydigan so‘nggi haqiqat bo‘lgan o‘sha teran kuchda hamma narsa o‘zining umumiy ibtidosini topadi. Zero osuda damlarda qalbda qanday paydo bo‘lishini bilmaydigan borliq tuyg‘usi narsalardan, makondan, nurdan, vaqtdan, insondan farqli emas, balki ular bilan bir va ularning hayoti hamda borlig‘i chiqqan o‘sha manbadan chiqishi aniq. Avval biz narsalar mavjud bo‘lgan hayotga sherik bo‘lamiz, keyin ularni tabiatdagi ko‘rinishlar sifatida ko‘ramiz va ularning sababiga sherik bo‘lganimizni unutamiz. Harakat va fikrning chashmasi shu yerda. Insonga donolik beradigan va inkor etish imonsizlik bo‘ladigan o‘sha ilhomning nafasi shu yerda. Biz ulkan aql-idrokning quchog‘ida yotamiz; u bizni o‘z haqiqatini qabul qiluvchi va o‘z faoliyatining a’zolari qiladi. Adolatni ko‘rganimizda, haqiqatni ko‘rganimizda o‘zimizdan hech narsa qilmaymiz, faqat uning nurlariga yo‘l ochamiz. Agar bu qayerdan kelishini so‘rasak, sabab bo‘luvchi ruhga mo‘ralamoqchi bo‘lsak, butun falsafa ojiz qoladi. Biz faqat uning borligi yoki yo‘qligini tasdiqlay olamiz. Har bir inson aqlining ixtiyoriy harakatlari bilan beixtiyor idroklarini farqlaydi va beixtiyor idroklariga to‘liq ishonish kerakligini biladi. U ularni ifoda etishda xato qilishi mumkin, ammo bular kun va tun kabi, bahslashib bo‘lmaydigan haqiqat ekanini biladi. Mening ixtiyoriy ishlarim va orttirganlarim — shunchaki sarson-sargardonlik; eng bekorchi xayol, eng zaif tug‘ma tuyg‘u esa qiziqishim va hurmatimga sazovor. Fikrsiz odamlar idrok haqidagi gapga ham, fikr haqidagi gapga ham birdek, aniqrog‘i, undan ham osonroq e’tiroz bildiradilar, chunki ular idrok bilan tasavvurni farqlamaydilar. Ular men u yoki bu narsani ko‘rishni o‘zim tanlayman deb o‘ylashadi. Ammo idrok injiqlik emas, u muqarrar. Agar men bir xususiyatni ko‘rsam, mendan keyin farzandlarim ham, vaqt o‘tib butun insoniyat ham uni ko‘radi — garchi mendan oldin uni hech kim ko‘rmagan bo‘lishi mumkin bo‘lsa ham. Chunki mening uni idrok etishim quyosh kabi haqiqatdir.

Qalbning ilohiy ruh bilan aloqasi shunchalik pokki, unga vositachilar qo‘shishga urinish hurmatsizlik bo‘lardi. Haqiqat qalbga yetib kelganda u bitta narsani emas, hamma narsani yetkazishi, dunyoni o‘z ovozi bilan to‘ldirishi, hozirgi fikr markazidan nur, tabiat, vaqt, ruhlarni sochishi va hamma narsani yangidan sanab, yangidan yaratishi kerak. Qachonki aql sodda bo‘lib, ilohiy donolikni qabul qilsa, eski narsalar o‘tib ketadi — vositalar, ustozlar, matnlar endi asosiy tayanch bo‘lmay qoladi; u hozir yashaydi va o‘tmish bilan kelajakni hozirgi soatga singdiradi. U bilan bog‘langan har bir narsa — birontasi boshqasidan kam emas — muqaddas bo‘ladi. Hamma narsa o‘z sababi orqali markaziga qadar eriydi va umumbashariy mo‘jiza ichida mayda, xususiy mo‘jizalar yo‘qolib ketadi. Shuning uchun agar kimdir haqiqatni faqat boshqa yurt, boshqa zamonning chirib ketgan iboralari bilangina tushunish mumkin desa va sizni ortga sudrasa, unga shoshib ishonmang. Yong‘oq o‘zining to‘liq kamoli bo‘lgan eman daraxtidan yaxshiroqmi? Ota o‘zining yetilgan borlig‘ini quygan farzandidan yaxshiroqmi? Unda o‘tmishga bunchalik sig‘inish nimadan? Asrlar qalbning sog‘lomligi va obro‘siga qarshi fitnachilardir. Vaqt va makon — ko‘z yaratgan fiziologik ranglar, xolos; qalb esa nur: u qayerda bo‘lsa, o‘sha yer kunduz; qayerda bo‘lgan bo‘lsa, o‘sha yer tun; tarix esa agar mening borlig‘im va kamolotim haqidagi quvnoq masal yoki rivoyatdan ortiq narsa bo‘lsa, beodoblik va zarardir.

Inson qo‘rqoq va doim uzr so‘raydigan bo‘lib qolgan; u endi tik turmaydi; u «men o‘ylayman», «men borman» deyishga jur’at etmay, biror avliyo yoki donishmanddan iqtibos keltiradi. U bir tutam o‘t yoki ochilib turgan atirgul oldida uyaladi. Derazam ostidagi bu atirgullar avvalgi yoki yaxshiroq atirgullarga ishora qilmaydi; ular qanday bo‘lsa, shunday; ular bugun Yaratganning huzurida yashaydi. Ular uchun vaqt yo‘q. Faqat atirgul bor; u o‘z borlig‘ining har bir lahzasida mukammal. Kurtak hali yorilmasdan oldin uning butun hayoti harakat qiladi; to‘liq ochilgan gulda undan ortiq narsa yo‘q; bargsiz ildizda undan kam narsa yo‘q. Uning tabiati qoniqqan va u barcha lahzalarda tabiatni birdek qoniqtiradi. Inson esa kechiktiradi yoki eslaydi; u hozirgi lahzada yashamaydi, balki orqaga qaragan ko‘zlari bilan o‘tmish uchun qayg‘uradi yoki atrofidagi boyliklarga e’tibor bermay, kelajakni oldindan ko‘rish uchun oyoq uchida turadi. U ham tabiat bilan birga hozirgi lahzada, vaqtdan yuksakda yashamaguncha baxtli va kuchli bo‘la olmaydi.

Bu yetarlicha tushunarli bo‘lishi kerak. Ammo qarang, qanchalik kuchli aqllar hamon haqiqatni faqat qadimgi zotlarning aynan so‘zlari bilan aytilgandagina tinglashga jur’at etadi. Biz har doim ham bir necha matnga, bir necha hayotga bunchalik katta baho bermaymiz. Biz buvilar va murabbiylarning gaplarini, ulg‘aygach esa tasodifan uchragan iste’dodli va xarakterli odamlarning gaplarini yod takrorlaydigan, ularning aynan so‘zlarini azob bilan eslaydigan bolalarga o‘xshaymiz; keyinchalik, o‘sha gaplarni aytganlar turgan nuqtai nazarga yetib kelganlarida, ularni tushunadilar va so‘zlarni qo‘yib yuborishga tayyor bo‘ladilar, chunki kerak bo‘lganda istalgan payt shunday yaxshi so‘zlarni o‘zlari ham ishlata oladilar. Agar haqiqiy yashasak, haqiqiy ko‘ramiz. Kuchli odam uchun kuchli bo‘lish zaif odam uchun zaif bo‘lish qanchalik oson bo‘lsa, shunchalik oson. Yangi idrokka ega bo‘lganimizda, xotirani to‘plangan xazinalaridan eski latta-puttadek bajonidil xalos qilamiz. Inson Yaratgan bilan hamnafas yashaganda, uning ovozi soy shildirashi va bug‘doyzor shivirlashidek yoqimli bo‘ladi.

Va nihoyat, bu mavzudagi eng oliy haqiqat hali aytilmay qolmoqda; ehtimol, uni aytib bo‘lmas; chunki biz aytadigan hamma narsa — sezgining uzoqdan eslanishi, xolos. Hozir unga eng yaqin ifoda bilan aytsam, o‘sha fikr shunday: ezgulik sizga yaqin bo‘lganda, hayot o‘zingizda bo‘lganda, bu biror ma’lum yoki odatiy yo‘l bilan bo‘lmaydi; siz boshqa birovning izini ko‘rmaysiz; inson yuzini ko‘rmaysiz; biror nomni eshitmaysiz — yo‘l ham, fikr ham, ezgulik ham butunlay notanish va yangi bo‘ladi. U namuna va tajribani istisno qiladi. Siz yo‘lni insondan olasiz, insonga emas. Hozirgacha yashagan barcha insonlar uning unutilgan xizmatkorlaridir. Qo‘rquv ham, umid ham undan pastda. Hatto umidda ham qandaydir pastlik bor. Ko‘rish lahzasida minnatdorlik deb atash mumkin bo‘lgan narsa ham, aslida quvonch ham yo‘q. Ehtiroslardan yuksalgan qalb birlikni va abadiy sababiyatni ko‘radi, Haqiqat va Adolatning o‘z-o‘zidan mavjudligini idrok etadi va hamma narsa yaxshilikka qarab ketayotganini bilib, taskin topadi. Tabiatning ulkan kengliklari — Atlantika okeani, Janubiy dengiz; uzoq vaqt oraliqlari — yillar, asrlar hech qanday ahamiyatga ega emas. Men hozir o‘ylayotgan va his qilayotgan narsa hayot va sharoitlarning har bir avvalgi holati asosida yotgan, xuddi hozirgi holatim asosida, hayot deb ataladigan narsa va o‘lim deb ataladigan narsa asosida yotganidek.

Faqat yashash qadrli, yashab bo‘lganlik emas. Kuch dam olish lahzasida to‘xtaydi; u o‘tmishdan yangi holatga o‘tish lahzasida, jarlikdan sakrab o‘tishda, nishonga intilishda yashaydi. Dunyo bir haqiqatni yomon ko‘radi: qalb doimo o‘sib, o‘zgarib boradi; chunki bu o‘tmishni abadiy pastga uradi, barcha boyliklarni qashshoqlikka, barcha obro‘ni sharmandalikka aylantiradi, avliyoni ham, firibgarni ham aralashtirib yuboradi, eng ulug‘ni ham, eng xoinni ham birdek chetga suradi. Unda nega biz o‘zimizga tayanish haqida vaysaymiz? Qalb hozir ekan, kuch ham bo‘ladi — ishonib turgan emas, harakat qilayotgan kuch. Ishonch haqida gapirish — tashqi, ojiz ifoda. Yaxshisi, ishlagani va mavjudligi uchun tayanadigan narsa haqida gapiring. Mendan ko‘ra ko‘proq itoatga ega bo‘lgan odam, barmog‘ini ham qimirlatmasa, menga hukmronlik qiladi. Ruhlarning tortishish kuchi bilan men uning atrofida aylanishim kerak. Biz yuksak fazilat haqida gapirganimizda buni shunchaki chiroyli gap deb o‘ylaymiz. Biz hali fazilat — Yuksaklik ekanini, tamoyillarga moyil va ularni o‘ziga singdira oladigan inson yoki insonlar guruhi tabiat qonuniga ko‘ra bunday bo‘lmagan barcha shaharlar, xalqlar, qirollar, boylar va shoirlardan ustun kelishini ko‘rmayapmiz.

Bu — biz bu mavzuda ham, har qanday mavzuda ham tezda yetib keladigan so‘nggi haqiqat: hamma narsaning abadiy muborak BIRLIKka borib taqalishi. O‘z-o‘zidan mavjudlik Oliy Sababning sifatidir va u barcha quyi shakllarga qay darajada kirib borgani bilan ezgulik o‘lchovini belgilaydi. Barcha haqiqiy narsalar o‘zida qancha fazilat bo‘lsa, shuncha haqiqiydir. Savdo, dehqonchilik, ovchilik, kit ovlash, urush, notiqlik, shaxsiy salobat — bularning hammasi nimadir va ular o‘sha kuchning mavjudligi va nopok ta’sirining namunalari sifatida hurmatimga sazovor. Men xuddi shu qonunning tabiatda saqlanish va o‘sish uchun ishlayotganini ko‘raman. Tabiatda kuch — haqning asosiy o‘lchovi. Tabiat o‘z saltanatlarida o‘ziga o‘zi yordam bera olmaydigan hech narsani qoldirmaydi. Sayyoraning paydo bo‘lishi va yetilishi, uning muvozanati va orbitasi, kuchli shamoldan egilib, yana qaddini rostlagan daraxt, har bir hayvon va o‘simlikning hayotiy zaxiralari — bularning hammasi o‘ziga yetarli, shu sababli o‘ziga tayanuvchi ruhning dalillaridir.

Shunday qilib, hamma narsa bir nuqtaga to‘planadi: kelinglar, sarson bo‘lmaylik; uyda, sabab bilan birga o‘tiraylik. Odamlar, kitoblar va muassasalarning suqilib kirayotgan olomonini ilohiy haqiqatni sodda e’lon qilish bilan hayratda qoldiraylik. Bostirib kirganlarga: oyoq kiyimlaringizni yeching, deng — zero bu yerda, ichimizda muqaddas narsa bor. Soddaligimiz ularni hukm qilsin, o‘z qonunimizga itoatimiz esa tabiat va omadning bizning tug‘ma boyligimiz yonida qanchalik qashshoq ekanini ko‘rsatsin.