Podshoh Dobshalim faylasuf Baydaboga dedi:

— Menga ikki do‘st haqida hikoya qil: ular bir-birini chin dildan sevardi, lekin oralariga yolg‘onchi va g‘iybatchi odam tushib, ularni dushmanga aylantirdi.

Baydabo javob berdi:

— Hukmdorim, ikki do‘stning orasiga makkor kirsa, ular albatta ajraladi va bir-birini halok qiladi. Bunga sher va ho‘kizning hikoyasi misol bo‘la oladi.

Qadim zamonda bir badavlat savdogar bor edi. Uning o‘g‘illari ko‘p edi, lekin ular katta bo‘lgach, otasining molini sovurishga tushdilar, o‘zlari esa hech bir hunarni o‘rganmadilar. Ota ularni yig‘ib nasihat qildi: «Dunyoda odam uch narsani izlaydi: kenglikda yashash, odamlar orasida obro‘ va oxirat uchun savob. Bularning hammasiga to‘rt narsa bilan erishiladi: halol yo‘l bilan mol topish, topganini yaxshi saqlash, uni ko‘paytirish va to‘g‘ri sarflash. Kim topib saqlamasa — tez kambag‘al bo‘ladi. Kim saqlab ishlatmasa — unga moli foyda bermaydi. Kim ishlatib ko‘paytirmasa — xuddi sursa kamayib ketadigan surma singari mol yo‘qoladi».

O‘g‘illardan to‘ng‘ichi otasining gapini yurakdan qabul qildi va savdo safariga otlandi. Uning aravasini ikki ho‘kiz tortardi: birining nomi Shanzaba, ikkinchisiniki Bandaba edi. Yo‘lda bir botqoqlikka yetishganda, Shanzaba loyga botib qoldi. Odamlar uni zo‘rg‘a sudrab chiqarishdi, lekin ho‘kiz shu qadar holsizlandiki, yurolmay qoldi. Savdogar uni bir xizmatkoriga topshirdi: «Kuchga kirguncha qarab tur, keyin ortimizdan olib kel». Xizmatkor esa bir kecha qolib, zerikdi, ho‘kizni tashlab ketdi-da, xo‘jayiniga: «Ho‘kiz o‘ldi», deb yolg‘on aytdi.

Shanzaba esa o‘lmagan edi. U asta-sekin o‘zini o‘nglab, yashil o‘tloq va tiniq suvli bir joyga yetib bordi. Bu yerda hech kim uni bezovta qilmasdi. Ho‘kiz o‘tni maza qilib yeb, semirib, kuchga to‘ldi. Bir kuni u xursandligidan butun dalani boshiga ko‘tarib, baland ovoz bilan bo‘kirdi.

O‘sha yaqin atrofda bir sher yashardi. U bu o‘lkadagi barcha hayvonlarning podshohi edi. Sher umrida ho‘kizni ko‘rmagan, uning ovozini ham eshitmagan edi. Bu dahshatli bo‘kirikni eshitgach, yuragi orqasiga tortib ketdi. Ammo u qo‘rqqanini hech kimga bildirmaslik uchun joyidan qimirlamay o‘tiraverdi, ovga ham chiqmay qo‘ydi.

Sherning saroyida ikki shoqol bor edi. Birining ismi Kalila, ikkinchisiniki Dimna edi. Ikkovi ham aqlli va ziyrak edi, lekin Dimna shuhratparast, ko‘p narsaga ko‘z tikadigan, Kalila esa qanoatli va ehtiyotkor edi.

Dimna bir kuni Kalilaga dedi:

— Ko‘ryapsanmi, podshohimiz bir joyda qotib o‘tiribdi. Ovga chiqmaydi, hech kimga gapirmaydi. Nima bo‘ldi ekan unga?

— Bu bilan senga nima ish? — dedi Kalila. — Biz podshohning eshigida xizmat qilib, nasibamizni topib yuribmiz. Podshohlarning siriga aralashish bizning ishimiz emas. Ehtiyot bo‘l, tag‘in maymunning holiga tushmagin.

— Qanday maymun ekan u? — so‘radi Dimna.

Kalila hikoya qildi:

— Bir maymun duradgorning ishini kuzatib o‘tirardi. Duradgor bir yo‘g‘on xodani arralab, ikki bo‘lagi orasiga pona qoqib qo‘ygan edi. Ishning o‘rtasida u tushlik qilgani ketdi. Maymun sakrab xodaning ustiga chiqdi, xuddi duradgordek qilib, ponani sug‘urib olmoqchi bo‘ldi. Pona chiqqan zahoti xodaning ikki bo‘lagi qisilib, maymunning dumi qisilib qoldi. Duradgor qaytib kelib, uni o‘lguday kaltakladi. O‘zining ishi bo‘lmagan ishga aralashganning jazosi shu bo‘ladi.

— Gaplaring to‘g‘ri, — dedi Dimna. — Lekin podshohga yaqin bo‘lgan har kim faqat qornini to‘ydirish uchun yaqin bo‘lmaydi. It ham suyak topsa xursand bo‘ladi. Aqlli zot esa o‘z qadrini oshirishni, do‘stini qo‘llab, dushmanini yengishni o‘ylaydi. Kimning himmati past bo‘lsa, u bir burda nonga qanoat qiladi. Himmati baland zot esa sher kabi quyonni tashlab, tuyaga hamla qiladi.

— Sen esa qayerga intilyapsan? — so‘radi Kalila.

— Men podshohga yaqinlashmoqchiman. U qo‘rqib qolgan, men buni sezib turibman. Agar yoniga borsam, aqlim bilan unga yordam beraman, shu bilan obro‘ topaman.

— Podshoh seni qayerdan taniydi? Uning atrofida sendan ko‘ra ulug‘roq zotlar bor.

— Toqqa chiqqan odam ham pastdan boshlaydi. Podshohga eng yaqin turganlar ham bir vaqtlar uzoqda turgan. Kim harakat qilsa, maqsadiga yetadi.

Shunday deb Dimna sherning huzuriga bordi. Sher uni tanidi:

— Bu kimning bolasi?

— Falonchining o‘g‘li, — deyishdi.

— Ha, uning otasini bilaman. Qayerda yurgan eding?

— Hukmdorim, — dedi Dimna, — men doim eshigingiz oldida turaman, xizmatingizga tayyorman. Kun keladiki, podshoh eng kichik xizmatkoriga ham muhtoj bo‘ladi. Yerga tashlangan cho‘p ham bir kuni kimningdir quloq kovlashiga yarab qoladi.

Sher bu so‘zdan mamnun bo‘ldi va Dimnani yaqiniga o‘tqazdi. Biroz suhbatdan so‘ng Dimna asta so‘radi:

— Hukmdorim, ko‘pdan beri saroyingizdan tashqariga chiqmayapsiz. Buning sababi nima?

Aynan shu payt Shanzaba yana bo‘kirdi. Sher titrab ketdi va o‘zini tutolmay dedi:

— Mana shu ovoz sababi. Bilmayman, bu qanday maxluq, lekin ovoziga qaraganda, uning gavdasi ham, kuchi ham ulkan bo‘lsa kerak. Agar shunday bo‘lsa, bu yerda turishimiz xavfli.

— Hukmdorim, faqat ovozdan qo‘rqib, o‘z joyingizni tark etmang, — dedi Dimna. — Baland ovoz har doim katta kuch degani emas. Tulki va nog‘ora haqidagi hikoyani eshitganmisiz?

— Qanday hikoya ekan?

— Bir tulki o‘rmonda och kezib yurardi. Bir daraxtga osilgan nog‘oraga ko‘zi tushdi. Shamol esganda daraxtning shoxi nog‘oraga urilib, bo‘m-bo‘m degan zo‘r ovoz chiqarardi. Tulki: «Ovozi bunchalik baland bo‘lsa, ichi go‘sht va yog‘ga to‘la bo‘lsa kerak», deb o‘yladi. Ancha urinib, nog‘orani yorib ochdi. Qarasa, ichi bo‘m-bo‘sh — faqat teri va havo. Tulki o‘ziga o‘zi dedi: «Eng baland ovoz eng bo‘sh narsadan chiqar ekan». Agar ijozat bersangiz, men borib bu maxluqni bilib kelay.

Sher rozi bo‘ldi. Dimna ovoz kelgan tomonga borib, Shanzabani topdi, u bilan suhbatlashdi, so‘ng qaytib kelib sherga dedi:

— Hukmdorim, u bir ho‘kiz ekan. Kuchli ko‘rinadi, lekin unda hech qanday yovuzlik yo‘q. Agar xohlasangiz, uni huzuringizga olib kelaman, u sizga xizmat qiladi.

Sher bundan juda xursand bo‘ldi. Dimna Shanzabaga qaytib: «Hayvonlarning podshohi sher seni chaqiryapti. Agar borsang, senga omonlik va izzat beradi; bormasang, oqibati yomon bo‘ladi», dedi. Ho‘kiz Dimnadan va’da olib, sherning huzuriga keldi. Sher uni iliq kutib oldi, o‘tmishi haqida so‘radi. Shanzaba boshidan kechirganlarini aytib berdi. Sher unga: «Mening yonimda qol, senga hurmat ko‘rsataman», dedi.

Oradan ko‘p o‘tmay, sher Shanzabani juda yaxshi ko‘rib qoldi. Ho‘kiz aqlli, odobli, ko‘p narsani bilardi. Sher u bilan maslahatlashadigan, sirlarini aytadigan bo‘ldi. Bora-bora Shanzaba sherning eng yaqin do‘sti va maslahatchisiga aylandi. Dimna esa chetda qoldi.

Bu hol Dimnaning yuragini hasad o‘ti bilan kuydirdi. U Kalilaning oldiga borib nola qildi:

— Ko‘rdingmi, aka, qanday ahmoqlik qildim! Ho‘kizni o‘zim olib keldim, endi u mening o‘rnimni egalladi. Podshoh meni unutdi.

— Sen o‘z boshingga o‘zing balo orttirding, — dedi Kalila. — Xuddi zohidning boshiga tushgan voqeadek.

— Qanday voqea?

— Bir zohidga podshoh qimmatbaho kiyim hadya qildi. Bir o‘g‘ri buni ko‘rib, kiyimni o‘g‘irlash uchun zohidga shogird bo‘lib kirdi, uzoq vaqt unga sodiq xizmat qilgandek bo‘ldi, keyin bir kechada kiyimni olib qochdi. Zohid uni izlab yo‘lga chiqdi va yo‘lda ko‘p kulfatlarni ko‘rdi. Oxirida u dedi: «Mening boshimga kelgan har bir balo o‘zimning soddaligimdan keldi: o‘g‘rini o‘zim uyga kiritdim». Sen ham shunday: ho‘kizni o‘zing olib kelding, endi kimdan nolasan?

— To‘g‘ri, — dedi Dimna. — Endi xatoni o‘zim tuzataman. Men ho‘kizni yo‘q qilishning yo‘lini topaman.

— Ehtiyot bo‘l! — dedi Kalila. — Ho‘kiz sendan kuchli, podshohga ham sendan yaqin.

— Kuch hamma vaqt ham g‘olib chiqavermaydi. Zaif bo‘lsa ham aqlli zot kuchliga hiyla bilan bas keladi. Qarg‘a va ilon haqidagi hikoyani bilasanmi?

Dimna hikoya qildi:

— Bir qarg‘a juft bo‘lib, tog‘ etagidagi bir daraxtda uya qurgan edi. Shu daraxtning tagidagi inda bir qora ilon yashardi. Har gal qarg‘a tuxum ochganda, ilon daraxtga o‘rmalab chiqib, polaponlarni yeb ketardi. Qarg‘a qattiq qayg‘urib, do‘sti chiyabo‘riga dardini aytdi: «Ilon uxlab yotganda borib, ko‘zlarini cho‘qib ko‘r qilmoqchiman». Chiyabo‘ri dedi: «Bu xavfli yo‘l. Boshqa bir tadbir qil — dushmaningni o‘z qo‘ling bilan emas, boshqaning qo‘li bilan yengasan. Aks holda laylakning holiga tushasan».

— Qanday laylak? — so‘radi qarg‘a.

— Bir laylak ko‘l bo‘yida yashardi, — dedi chiyabo‘ri. — U qarib, baliq tutishga kuchi yetmay qoldi. Shunda bir hiyla o‘ylab topdi. Ko‘l bo‘yida g‘amgin o‘tirdi. Bir qisqichbaqa so‘radi: «Nega xafasan?» Laylak dedi: «Baliqchilar gaplashayotganini eshitdim: ertaga kelib ko‘ldagi hamma baliqni tutib ketisharkan. Men shu baliqlarning ahvoliga achinyapman». Baliqlar bu gapni eshitib, vahimaga tushishdi va laylakdan najot so‘rashdi. Laylak: «Yaqinda bir chuqur ko‘l bor, baliqchilar u yerga bormaydi. Har kuni bittadan sizni tumshug‘imda o‘sha yerga olib borib qo‘yaman», dedi. Har kuni bitta baliqni olib uchib, nariroqdagi tepalikka eltar va u yerda yeb qo‘yardi. Bir kuni qisqichbaqa ham: «Meni ham olib bor», deb so‘radi. Laylak uni olib uchdi. Qisqichbaqa tepalikda sochilib yotgan baliq suyaklarini ko‘rib, hammasini tushundi. U laylakning bo‘yniga qisqichlari bilan yopishib, uni bo‘g‘ib o‘ldirdi va ko‘lga qaytib, baliqlarga bor gapni aytdi. Ko‘pni aldagan oxiri o‘z hiylasining qurboni bo‘ladi.

Shundan so‘ng chiyabo‘ri qarg‘aga maslahat berdi: «Odamlar yashaydigan joyga uchib bor. Biror xotinning qimmatbaho bezagini olib, odamlar ko‘rib turganda sekin uchib, ilonning iniga tashla». Qarg‘a shunday qildi: hammomga kirgan bir bekaning tilla marjonini olib, uchib ketdi. Odamlar uning ortidan quvib kelishdi va marjon ilonning iniga tushganini ko‘rishdi. Ular inni kovlab, ilonni o‘ldirishdi va marjonni olib ketishdi. Qarg‘a esa tinchlik topdi.

Kalila dedi:

— Ho‘kiz kuchli, aqlli va podshohga yaqin. Unga qanday tadbir qilmoqchisan?

— Hech kim o‘zini ehtiyot qilmaydigan joydan zarba yeydi. Quyon va sher hikoyasini eshitganmisan? Kichkina quyon ham aqli bilan kuchli sherni halok qilgan.

Dimna hikoya qildi:

— Bir o‘tloqda bir sher yashardi. U har kuni hayvonlarni ovlab, ularning tinchini olgan edi. Hayvonlar yig‘ilib, sherga taklif qilishdi: «Siz har kuni bizni quvlab charchaysiz, biz ham vahimada yashaymiz. Keling, kelishaylik: har kuni biz o‘zimiz qur’a tashlab, birimizni yeyishingiz uchun yuboramiz». Sher rozi bo‘ldi. Bir kuni qur’a quyonga tushdi. Quyon boshqalarga dedi: «Agar menga erkinlik bersangiz, sizni bu sherdan butunlay qutqaraman». U ataylab sekin yurib, tushdan keyin sherning huzuriga yetib keldi. Sher ochlikdan jahli chiqib so‘radi: «Qayerda qolding?» Quyon dedi: «Hukmdorim, hayvonlar men bilan birga sizga yana bir semiz quyon jo‘natishgan edi. Yo‘lda bir boshqa sher chiqib, u quyonni tortib oldi. Men unga: „Bu podshohning ovqati“, desam, u: „Bu yerning podshohi menman, sening sheringni tanimayman“, dedi». Sher qahrdan o‘kirib yubordi: «Qani u? Ko‘rsat!» Quyon uni bir chuqur quduq bo‘yiga olib keldi: «Mana shu yerda yashiringan». Sher quduqqa qaradi va suvda o‘z aksini, yonida quyonning aksini ko‘rdi. Raqibi quyonni quchoqlab turibdi deb o‘yladi-da, unga tashlanish uchun quduqqa sakradi va g‘arq bo‘ldi. Quyon qaytib kelib hayvonlarni xushxabar bilan quvontirdi.

Kalila esa uni ogohlantirdi:

— Agar ho‘kizni yo‘q qilish podshohga ziyon keltirmasa — bu boshqa gap. Lekin podshohni aldab, uning sodiq do‘stini o‘ldirtirish xiyonat bo‘ladi. Xiyonatning oqibati yomon.

Dimna ammo uning gapiga quloq solmadi. Bir necha kun sherning yoniga bormay yurdi, keyin g‘amgin qiyofada kirib bordi. Sher so‘radi:

— Nega ko‘rinmay qolding? Biror yangilik bormi?

— Bor, hukmdorim, lekin aytishga tilim bormaydi. Yoqimsiz xabar keltirgan elchini ham ba’zan jazolashadi.

— Qo‘rqmay ayt.

— Hukmdorim, menga ishonchli bir manbadan ma’lum bo‘ldiki, Shanzaba yashirincha lashkarboshilaringiz bilan uchrashib, ularga: «Men sherni sinab ko‘rdim. Uning kuchi ham, aqli ham bor-yo‘q shu ekan. Uning o‘rniga men podshoh bo‘lsam yaxshiroq bo‘lardi», deyayotgan emish. Podshoh o‘zining eng yaqin odamini ham ko‘z ostida tutishi kerak. Ilonni yeng ichida saqlagan odam bir kun uning chaqishiga uchraydi.

Sher bu gapdan qattiq sarosimaga tushdi:

— Shanzaba menga hech qachon yomonlik qilmagan. Men unga faqat yaxshilik qilganman. Qanday qilib u menga xiyonat qilsin?

— Hukmdorim, yomon niyatli zot yaxshilikni ko‘rgan sari kibri oshadi. Uni kuchdan qo‘rqitib turgandagina tinch yuradi. Agar ishonmasangiz, Shanzaba huzuringizga kelganida uning ko‘zlariga qarang: u shoxlarini egib, hujum qilishga tayyorlanib kirgan bo‘ladi.

Sher o‘ylanib qoldi. Dimna shu zahoti Shanzabaning oldiga yugurdi va unga ham xuddi shunday yolg‘onni aytdi:

— Do‘stim, sen menga omonat edingki, xabarni yashira olmayman. Sher seni o‘ldirib, go‘shting bilan saroyidagilarni ziyofat qilmoqchi. Ehtiyot bo‘l! U senga g‘azab bilan qarasa, bilgin — niyati shu.

Shanzaba larzaga tushdi:

— Men sherga hech qanday yomonlik qilmaganman. Balki kimdir uning qulog‘iga mening ustimdan tuhmat quygandir. Yovuz saroy a’yonlari podshohni do‘stidan ayirishni yaxshi ko‘radi. Men bu yerga o‘z ixtiyorim bilan kelmadim, endi esa qochib qutulishning ham iloji yo‘q. Mening holim tuyaning holiga o‘xshab qoldi.

— Qanday tuya? — so‘radi Dimna.

— Bir sherning uchta yaqin hamrohi bor edi: bo‘ri, qarg‘a va chiyabo‘ri. Bir kuni ularning yoniga karvondan adashib qolgan bir tuya keldi. Sher unga omonlik berdi, tuya ular bilan birga yashay boshladi. Bir kuni sher bir fil bilan olishib, qattiq yarador bo‘ldi va ovga chiqolmay qoldi. Hamrohlari ham och qolishdi. Shunda bo‘ri, qarg‘a va chiyabo‘ri maslahat qilishdi: «Tuyani yeb qo‘yaylik. U bizdan emas, o‘t yeydigan bir maxluq». Ular sherga borib, buni taklif qilishdi. Sher: «Men unga omonlik berganman, va’damni buzmayman», dedi. Shunda ular bir hiyla o‘ylab topishdi. Hammalari sherning oldiga kelib, birin-ketin: «Podshohim, sizning hayotingiz biznikidan qimmat, meni yeng», deyishdi. Qarg‘a o‘zini taklif qilganda, boshqalar: «Sening go‘shting juda oz, to‘ymaydi», deyishdi. Chiyabo‘ri taklif qilganda: «Sening go‘shting yoqimsiz», deyishdi. Bo‘ri taklif qilganda: «Sening go‘shting bo‘g‘izga tiqiladi», deyishdi. Navbat tuyaga keldi. Sodda tuya ham: «Podshohim, men to‘yimliman, meni yeng», dedi. Shunda hammalari birdan: «Tuya rost aytdi, uning ko‘ngli sof», deb unga tashlanib, uni yeb qo‘yishdi. Yolg‘onchilar birlashsa, sodda odamni shunday halok qiladi.

Dimna esa ichida quvondi. Shanzaba esa yana dedi:

— Men o‘zimni himoya qilishim kerak. Agar o‘lim kelsa, kurashib o‘laman.

Shunday qilib, ikkovining qalbiga bir-biriga nisbatan shubha urug‘i sepildi. Shanzaba sherning huzuriga kirdi. Sher unga qaradi — ho‘kiz qo‘rquvdan shoxlarini oldinga engashtirib, tikilib turardi. Shanzaba esa sherning ko‘zlarida g‘azabni ko‘rdi. Har biri Dimnaning aytganlari to‘g‘ri chiqqanini o‘yladi. Sher o‘kirib, ho‘kizga tashlandi. Uzoq va qattiq jang bo‘ldi, oxiri sher Shanzabani o‘ldirdi.

Kalila bu manzarani uzoqdan ko‘rib, Dimnaga dedi:

— Ko‘rdingmi, ishing nimaga olib keldi? Podshohni sharmanda qilding, uning do‘stini nohaq o‘ldirtirding, lashkarni sarosimaga solding. Aqlli vazirning ishi urush chiqarmasdan masalani hal qilish edi. Sen esa faqat so‘zda donosan, ishda emas. Senga qarab menga maymunlar bilan qushchaning voqeasi esga tushdi.

— Qanday voqea?

— Sovuq qishda bir to‘da maymunlar tunda o‘rmonda olov qidirishardi. Ular qorong‘ida yaltirab turgan bir qurtni ko‘rib, uni cho‘g‘ deb o‘ylashdi. Uning ustiga o‘tin to‘plab, puflay boshlashdi. Daraxtdagi bir qushcha ularga: «Bu olov emas, qurt, ovora bo‘lmanglar», deb qichqirdi. Maymunlar quloq solishmadi. Qushcha ularga yaqinroq uchib tushib, tushuntirmoqchi bo‘ldi. Bir maymun uni ushlab olib, yerga urib o‘ldirdi. Nodonlarga nasihat qilish ko‘pincha nasihatchining o‘ziga zarar keltiradi. Men ham senga ko‘p aytdim, lekin foydasi bo‘lmadi.

Kalila yana dedi:

— Hiylaning oxiri yomon bo‘ladi. Ikki sherikning hikoyasini eshitganmisan?

— Yo‘q.

— Ikki sherik bor edi: biri ziyrak, biri sodda. Ular yo‘lda bir hamyon tilla topib olishdi. Shaharga yaqinlashganda sodda dedi: «Tillani teng bo‘lishib olaylik». Ziyrak dedi: «Hozir emas. Hamyonni bir daraxtning tagiga ko‘mib qo‘yaylik, kerak bo‘lganda kelib birga olamiz». Kechasi esa ziyrak yolg‘iz kelib, tillani olib ketdi. Keyinroq ular birga kelib qarashsa, hamyon yo‘q. Ziyrak soddaning yoqasiga yopishdi: «Sen o‘g‘irlading!» Ular qoziga borishdi. Ziyrak dedi: «Mening guvohim bor — o‘sha daraxtning o‘zi guvohlik beradi». Kechasi u otasini daraxtning kovagiga yashirib qo‘ydi. Ertasiga qozi kelib so‘raganda, kovakdan ovoz keldi: «Tillani sodda olgan». Qozi hayron bo‘ldi va daraxtning tagida olov yoqtirdi. Tutun ichidan yo‘talib, kuyib-pishib otasi chiqdi va bor haqiqatni aytdi. Qozi ziyrakni jazoladi, tillani soddaga qaytardi. Ota esa olovdan olgan yarasi bilan qoldi.

Dimna esa o‘z gapida turaverdi. Kalila oxirgi marta dedi:

— Kim bir do‘stiga xiyonat qilsa, boshqalarga ham sodiq bo‘lmaydi. Men sendan uzoqlashaman. Bilasanmi, bir savdogarning qo‘shnisi unga omonat temirini sichqon yeb qo‘ydi degan edi. Savdogar esa bunga javoban uning o‘g‘lini yashirib, «bolangni qirg‘iy olib ketdi» degan edi. Qo‘shni: «Qanday qilib qirg‘iy bolani ko‘tarib ketadi?» deb so‘raganda, savdogar: «Temirni sichqon yeydigan shaharda qirg‘iy bolani ham ko‘tarib ketaveradi», deb javob bergan. Yolg‘onchining yolg‘oni bir kun o‘z boshiga qaytadi.

Sher esa ho‘kizni o‘ldirgach, uzoq pushaymonda qoldi. Unga Shanzabaning yaxshi xulqi, sadoqati, aqli esiga tushar edi. «Men shoshildim, — der edi u o‘ziga. — Bir og‘iz gapga ishonib, eng yaqin do‘stimni o‘ldirdim».

Baydabo hikoyani tugatib, podshohga dedi:

— Hukmdorim, mana shu ikki do‘st orasiga tushgan makkorning oqibati. Aqlli hukmdor g‘iybatchining so‘ziga darhol ishonmaydi, avval tekshiradi. Chunki tuhmatchining tili qilichdan o‘tkirroq.