Podshoh dedi:

— Makkorlarning oqibatini bildim. Endi menga sodiq do‘stlar haqida aytib ber: ular qanday topishadi, bir-biridan qanday foyda ko‘rishadi?

Baydabo javob berdi:

— Hukmdorim, aqlli zot uchun sodiq do‘stdan qimmatroq boylik yo‘q. Do‘stlar qiyin kunda bir-birining qalqoni bo‘ladi. Buni halqali kabutar, sichqon, qarg‘a, toshbaqa va kiyikning hikoyasi yaxshi ko‘rsatadi.

Bir ovchilar ko‘p keladigan go‘zal bir vodiyda katta, sershox daraxt bor edi. Uning shoxida bir qarg‘a yashardi. Bir kuni qarg‘a ko‘rdiki, ko‘rinishi xunuk, qo‘lida to‘r va tayoq tutgan bir ovchi daraxt tomonga kelyapti. Qarg‘a qo‘rqib ketdi, lekin uning ishini kuzatishga qaror qildi. Ovchi yerga to‘r yoydi, ustiga don sepdi va o‘zi pistirmaga yashirindi.

Ko‘p o‘tmay osmondan bir gala kabutar uchib keldi. Ularning boshlig‘i bo‘ynida chiroyli halqasi bor bo‘lgani uchun «Halqali» deb atalgan aqlli bir kabutar edi. Kabutarlar donni ko‘rib, to‘rni payqamay yerga qo‘nishdi va hammasi tuzoqqa ilinib qolishdi. Ovchi xursand bo‘lib, ular tomonga yugurdi.

Kabutarlar vahima ichida har biri o‘zicha qutulishga urinib, to‘rni har tomonga tortqilay boshlashdi. Halqali ularga dedi:

— Har biringiz faqat o‘zini o‘ylamang! Bunday qilsak, hammamiz halok bo‘lamiz. Keling, hammamiz bir bo‘lib, bir vaqtda uchaylik. Shunda to‘rni birga ko‘tarib ketamiz.

Kabutarlar birgalikda qanot qoqishdi va to‘rni ko‘tarib, osmonga ko‘tarilishdi. Ovchi hayron bo‘lib qoldi, so‘ng ularning ortidan yugurdi: «Baribir charchab yerga tushishadi», deb o‘yladi. Qarg‘a esa bu ajoyib voqeani kuzatish uchun ham ularning ortidan uchdi.

Halqali kabutarlarga dedi:

— Ovchi bizni ta’qib qilyapti. Agar ochiq joyda uchsak, u bizni ko‘zdan qochirmaydi. Keling, daraxtzor va binolar ustidan uchaylik, shunda u bizni yo‘qotadi. Yaqinda mening bir do‘stim — sichqon yashaydi. U bu to‘rni kemirib, bizni ozod qiladi.

Shunday qilishdi. Ovchi ularni ko‘zdan yo‘qotib, umidsiz ortiga qaytdi. Kabutarlar sichqonning ini yoniga qo‘nishdi. Sichqonning ismi Zirak edi. Uning inida yuzta yo‘l bor edi — xavf tug‘ilsa, qochib qolishi uchun. Halqali uni chaqirdi. Zirak inidan chiqib, do‘stini to‘rga ilingan holda ko‘rdi:

— Ey do‘stim, bu balo qayerdan keldi?

— Taqdir yozgan narsadan hech kim qochib qutulolmaydi, — dedi Halqali. — Hatto osmonda uchgan qush ham yerdagi donga aldanadi.

Sichqon kemira boshladi, avval Halqalining bog‘ini kesmoqchi bo‘ldi. Halqali dedi:

— Yo‘q, avval sheriklarimning bog‘ini kes, menikini oxirida.

Sichqon ikki-uch marta takrorladi, Halqali esa har gal shu gapni aytdi. Sichqon so‘radi:

— Nega o‘zingni o‘ylamaysan? Nahotki o‘z joning senga qadrli bo‘lmasa?

— Men bu kabutarlarning boshlig‘iman, — dedi Halqali. — Ular menga ishonib ergashishgan. Agar avval meni ozod qilsang, keyin charchab qolsang, ular to‘rda qolib ketishi mumkin. Agar meni oxiriga qoldirsang, sen meni baribir tashlab ketmaysan.

Sichqon bu so‘zlarga qoyil qoldi va barcha kabutarlarni birin-ketin ozod qildi. Kabutarlar sichqonga minnatdorchilik bildirib, uchib ketishdi.

Bularning hammasini kuzatib turgan qarg‘a o‘zicha dedi: «Menga ham shunday do‘st kerak. Hayotda boshimga qanday kun tushishini kim biladi?» U sichqonning inining og‘ziga qo‘nib, uni chaqirdi.

— Kimsan? — so‘radi Zirak.

— Men qarg‘aman. Sening do‘stingga qilgan yaxshiligingni ko‘rib, sen bilan do‘st bo‘lishni istadim.

— Sen bilan mening oramizda do‘stlik bo‘lishi mumkin emas, — dedi sichqon. — Sen yeydigansan, men esa yeyiladigan. Aqlli zot imkonsiz narsaga intilmaydi. Bu xuddi kemani quruqlikda, otni dengizda yurgizishga o‘xshaydi.

— Sen to‘g‘ri aytasan, — dedi qarg‘a. — Lekin o‘ylab ko‘r: seni yeb qo‘ysam, menga bir mahalga ovqat bo‘lasan, xolos. Agar do‘st bo‘lsak, butun umr menga foyda keltirasan. Men seni yeyish uchun emas, sadoqating uchun kelyapman. Agar menga ishonmasang, men shu yerda o‘tiraman — na yeyman, na ichaman, toki sen menga do‘st bo‘lmaguningcha.

— Dushmanlik ikki xil bo‘ladi, — dedi sichqon. — Biri — ikki teng kuchli zotning o‘zaro raqobati, masalan, filning sher bilan dushmanligi. Bunday adovat bir kun tugashi mumkin. Ikkinchisi — tabiatdan kelgan dushmanlik: biri ikkinchisini yeydi, masalan, mushuk bilan sichqon. Bunday dushmanlik yo‘qolmaydi. Suvni qancha qaynatsang ham, olovga sepsang, uni o‘chiradi.

— Men gaplaringni tushundim, — dedi qarg‘a. — Ammo yaxshi zot bilan do‘stlik oltin ko‘zaga o‘xshaydi: sinsa ham tez tuzatiladi, buzilishi qiyin. Yomon zot bilan do‘stlik esa sopol ko‘zaga o‘xshaydi: tez sinadi, qayta yopishtirib bo‘lmaydi. Men senga yaxshi do‘st bo‘laman.

Sichqon nihoyat ishondi, inidan chiqib, qarg‘a bilan salomlashdi. O‘sha kundan boshlab ular eng yaqin do‘st bo‘lishdi. Har kuni suhbatlashib, bir-biriga xizmat qilishardi.

Oradan vaqt o‘tib, qarg‘a sichqonga dedi:

— Sening ining odamlar yashaydigan yo‘lga juda yaqin. Bu yerda xavf ko‘p. Men bir go‘zal joyni bilaman: unda ko‘l bor, mening toshbaqa do‘stim yashaydi. U yerda ovqat ham ko‘p. Keling, o‘sha yerga ko‘chaylik.

Sichqon rozi bo‘ldi. Qarg‘a uni dumidan tumshug‘iga olib, ko‘l bo‘yiga uchib bordi. Toshbaqa ularni ko‘rib qo‘rqib suvga sho‘ng‘idi, ammo qarg‘aning ovozini tanib, qaytib chiqdi. Qarg‘a unga sichqonning sadoqati va kabutarlarni qanday qutqarganini aytib berdi. Toshbaqa ham sichqonni hurmat bilan qarshi oldi va so‘radi:

— Senga nima bo‘ldiki, o‘z uyingni tashlab, bu yerga kelding?

Sichqon o‘z hikoyasini aytib berdi:

— Men bir paytlar bir zohidning uyida yashardim. Zohidning uyida doim savatda ovqat osig‘liq turardi. Men har kuni sakrab, savatdan yeb ketardim. Zohid meni haydash uchun ko‘p urindi, lekin men baribir savatga yetib olardim. Bir kuni uning uyiga bir mehmon keldi. Zohid unga: «Bu sichqon meni qiynab yubordi, nima qilsam ham savatga yetib boradi», deb shikoyat qildi. Mehmon dedi: «Bu sichqonning shunchalik baland sakrashiga bir sabab bo‘lishi kerak. Ehtimol, uning inida ko‘p mol bor, o‘shandan kuch oladi. Bir boy odam qanday dadil bo‘lsa, u ham shunday dadildir. Uning inini kovlaylik». Ular kelib, inimni kovlab, men yig‘ib qo‘ygan tangalarni topishdi va olib ketishdi. O‘sha kundan boshlab mening kuchim qaytdi. Savatga sakramoqchi bo‘lsam ham, yetolmay qoldim. Do‘stlarim ham mendan yuz o‘girishdi. Shunda bildimki, dunyoviy molga suyanib orttirilgan obro‘ ham, do‘stlar ham mol bilan birga ketadi. Kimning moli bo‘lsa, unga qarindosh ham ko‘p, do‘st ham ko‘p bo‘ladi. Shundan so‘ng men qanoat qilishni o‘rgandim va moldan ko‘ra sodiq do‘stni afzal ko‘rdim.

Toshbaqa dedi:

— Gaplaring hikmatga to‘la. Qayg‘urma. Aqlli zot uchun boylik qo‘ldan ketsa, uning qadri ketmaydi. Sher yotgan bo‘lsa ham hurmat qilinadi, it esa bo‘yniga oltin taqsa ham itligicha qoladi. Bu yerda qol, biz uchovimiz birga yashaymiz.

Shunday qilib, qarg‘a, sichqon va toshbaqa birga yashay boshlashdi. Bir kuni ular suhbatlashib o‘tirganlarida, chakalakzordan bir kiyik qochib chiqdi. Uchovi qo‘rqib ketishdi: toshbaqa suvga sho‘ng‘idi, sichqon iniga kirdi, qarg‘a daraxtga uchib chiqdi. Qarg‘a atrofni ko‘zdan kechirib, kiyikni hech kim quvmayotganini ko‘rdi va do‘stlarini chaqirdi. Toshbaqa kiyikdan so‘radi:

— Senga nima bo‘ldi, nega qochib kelding?

— Ovchilar meni quvishgan edi, — dedi kiyik. — Ulardan zo‘rg‘a qutuldim.

— Qo‘rqma, — dedi toshbaqa. — Bu yerga ovchilar kelmaydi. Agar xohlasang, biz bilan qol. Ko‘l bor, o‘t bor, biz esa senga do‘st bo‘lamiz.

Kiyik ularning yonida qoldi va to‘rtinchi do‘st bo‘ldi. Ular har kuni birga yig‘ilib, suhbatlashishardi. Bir kuni kiyik vaqtida kelmadi. Do‘stlar xavotirga tushishdi. Qarg‘a osmonga ko‘tarilib, atrofni ko‘zdan kechirdi va kiyikni ovchining to‘riga ilinib qolgan holda ko‘rdi. U tezda qaytib, sichqonga xabar berdi. Sichqon qarg‘aning tumshug‘ida kiyikning yoniga uchib bordi va to‘rni kemira boshladi.

Shu payt toshbaqa ham sudralib yetib keldi. Kiyik unga dedi:

— Do‘stim, nega kelding? Agar ovchi kelsa, sichqon iniga, qarg‘a daraxtga qochadi, men esa to‘rdan chiqsam, yugurib ketaman. Sen esa sekin yurasan, seni qanday qutqaramiz?

— Do‘stidan ayrilib yashaydigan hayot hayot emas, — dedi toshbaqa. — Do‘stimning boshiga balo tushganda qanday qilib uyda tinch o‘tira olardim?

Sichqon to‘rni kemirib bo‘lgan zahoti ovchi ham yetib keldi. Kiyik sakrab qochdi, qarg‘a uchdi, sichqon bir teshikka yashirindi. Toshbaqa esa qochib ulgurmadi. Ovchi to‘rining kesilganini ko‘rib hayron bo‘ldi, keyin toshbaqani ko‘rib, uni ushlab xaltasiga soldi-da, yelkasiga osib yo‘lga tushdi.

Uch do‘st yana yig‘ilishdi va qattiq qayg‘urishdi. Sichqon dedi:

— Bir balodan qutulsak, boshqasiga tushamiz. Ammo yig‘idan foyda yo‘q, toshbaqani qutqarishimiz kerak. Mening bir rejam bor. Kiyik, sen ovchining yo‘li ustida yiqilib, o‘zingni yarador qilib ko‘rsat. Qarg‘a esa ustingga qo‘nib, go‘yo seni cho‘qiyotgandek qilsin. Ovchi seni ko‘rib, xaltasini qo‘yib, sen tomon yuguradi. Sen esa unga yaqin kelguncha oqsab-oqsab nariroq qochaver. Men esa shu orada xaltani kemirib, toshbaqani chiqaraman.

Ular shunday qilishdi. Ovchi kiyikni ko‘rib, «Bu safar uni qo‘ldan chiqarmayman», deb xaltasini yerga tashladi va kiyikka qarab yugurdi. Kiyik har safar uni yaqinlashtirib, yana biroz nariga qochardi va shu tariqa ovchini uzoqqa olib ketdi. Shu orada sichqon xaltani kemirib, toshbaqani ozod qildi. Ovchi charchab, umidini uzib, qaytib keldi va xaltasining yirtilganini, toshbaqaning yo‘qolganini ko‘rdi. U qo‘rqib ketdi: «Bu joyda jinlar yashasa kerak», deb o‘yladi-da, u yerdan qochib ketdi va boshqa qaytib kelmadi.

To‘rt do‘st esa yana yig‘ilishdi va ko‘l bo‘yida tinch-totuv, baxtli yashadilar.

Baydabo dedi:

— Hukmdorim, ko‘rdingizmi, mana shu zaif jonivorlar o‘zaro do‘stlik va hamjihatlik tufayli har gal balodan qutulishdi. Agar sichqon, qarg‘a, toshbaqa va kiyik bir-biriga sodiq bo‘lib, kuchli dushmanni yengishgan bo‘lsa, aqlli insonlar do‘stlikdan qanchalik ko‘p foyda ko‘rishi mumkin!