Podshoh dedi:

— Endi menga dushman haqida aytib ber. Ko‘p yillik dushman do‘stlik izhor qilsa, unga ishonish mumkinmi? Undan qanday ehtiyot bo‘lish kerak?

Baydabo javob berdi:

— Hukmdorim, aqlli zot dushmanning shirin so‘ziga aldanmaydi. Qadimgi dushman do‘st bo‘lib ko‘rinsa, undan yanada ehtiyot bo‘lish kerak. Buning misoli — boyqushlar va qarg‘alarning hikoyasi.

Bir tog‘da ulkan, sershox daraxt bor edi. Unda minglab qarg‘alar yashardi, ularning bir podshohi bor edi. Shu tog‘ning g‘orlaridan birida esa boyqushlar yashardi, ularning ham podshohi bor edi. Qadimdan bu ikki qavm o‘rtasida adovat bor edi.

Bir kecha boyqushlarning podshohi o‘z lashkari bilan qarg‘alarga to‘satdan hujum qildi. Qarg‘alar kechasi ko‘rolmaydi, boyqushlar esa qorong‘ida yaxshi ko‘radi. O‘sha kecha ko‘plab qarg‘alar o‘ldirildi, ko‘pi yarador bo‘ldi, qanotlari yulib tashlandi.

Ertalab qarg‘alarning podshohi beshta eng dono vazirini yig‘di va dedi:

— Ko‘rdingizlar, boyqushlar bizga nima qildi. Ular endi bizning makonimizni bilishadi, yana kelishadi. Nima qilamiz?

Birinchi vazir dedi:

— Qadimgi donolar aytgan: kuchli dushmandan qochish uyat emas. Bu yerni tashlab, uzoqroqqa ko‘chaylik.

Ikkinchi vazir dedi:

— Men qochishni maslahat bermayman. Kuchimizni yig‘ib, urushga tayyorlanaylik, qorovul qo‘yaylik.

Uchinchi vazir dedi:

— Men yarash tarafdoriman. Ularga o‘lpon to‘laylik, toki bizga tegmasinlar.

To‘rtinchi vazir dedi:

— O‘lpon to‘lash xorlikdir. Ularga yon bersak, talablari kun sayin oshadi. Undan ko‘ra uzoqqa ketgan yaxshi.

Podshoh beshinchi vazirga — eng keksa va eng donosiga yuzlandi:

— Sen nima deysan?

— Hukmdorim, — dedi u, — urush bilan biz ularni yengolmaymiz: ular kechasi ko‘radi, biz ko‘rmaymiz. O‘lpon to‘lash esa bizni ularning quliga aylantiradi. Qochish — vatanni tashlash. Men boshqa yo‘lni ko‘raman — hiyla. Ammo bu haqda yolg‘iz sizga aytaman. Sir ikki kishidan oshsa, sir bo‘lmay qoladi.

Podshoh boshqalarni chiqarib yubordi. Keksa vazir dedi:

— Avval sizga bu adovatning qanday boshlanganini aytib beray. Bir zamonlar qushlar yig‘ilib, o‘zlariga podshoh saylamoqchi bo‘lishdi. Ko‘pchilik boyqushni tanladi. Shu payt bir qarg‘a kelib qoldi. Qushlar undan maslahat so‘rashdi. Qarg‘a dedi: «Nahotki boshqa qush qolmagan bo‘lsa? Boyqush kunduzi ko‘rmaydi, ko‘rinishi xunuk, tabiati yovuz. Bunday podshoh sizni balodan qutqarolmaydi. Fillar va quyonlar haqidagi hikoyani eshitganmisiz?»

— Qanday hikoya? — deb so‘rashdi qushlar.

Qarg‘a hikoya qildi:

— Bir yili qattiq qurg‘oqchilik bo‘ldi. Fillar suv izlab, uzoq yurishdi va «Oy chashmasi» deb atalgan bir buloqni topishdi. Ammo bu buloq atrofida quyonlar yashardi. Fillar suvga kelib-ketganda ko‘plab quyonlarni oyog‘i ostida ezib o‘tishdi. Quyonlar yig‘ilib, podshohlariga shikoyat qilishdi. Ular orasida bir aqlli quyon bor edi. U dedi: «Meni elchi qilib fillarning podshohiga yuboringlar». Oydin kechada u bir tepalikka chiqib, fillarning podshohini chaqirdi: «Men Oyning elchisiman. Oy sizga shunday deydi: siz uning buloqiga kelib, suvini loyqalatdingiz, uning quyonlarini o‘ldirdingiz. Agar bunga davom etsangiz, sizni ko‘r qiladi. Ishonmasangiz, buloqqa kelib qarang — Oy o‘sha yerda g‘azabda turibdi». Fillarning podshohi buloqqa keldi. Suvda Oyning aksi ko‘rinib turardi. Quyon: «Xartumingni suvga tiq, uning g‘azabini o‘zing ko‘r», dedi. Fil xartumini suvga tiqqan zahoti suv chayqalib, Oyning aksi titrab ketdi. Fil qo‘rqib: «Oy g‘azablanib titrayapti!» deb o‘yladi va uzr so‘rab, butun podasi bilan u yerdan ketib qoldi. Ko‘rdingizmi, aqlli podshoh o‘z xalqini aql bilan qutqaradi.

Qarg‘a so‘zini davom ettirdi:

— Boyqush esa makkor va qorong‘ilik maxluqi. Uning hukmi ostida yashash qirg‘ovul va quyonning holiga tushishdir.

— U qanday hol edi?

— Bir daraxtning kovagida bir qirg‘ovul yashardi. Bir kuni u uzoqqa ketib, uzoq qaytmadi. Shu orada bir quyon kelib, uning uyiga joylashib oldi. Qirg‘ovul qaytib, uyini band ko‘rdi. Ular janjallashib qolishdi va hakam izlashdi. Yo‘lda ular bir yovvoyi mushukni ko‘rishdi. U kun bo‘yi namoz o‘qib, ro‘za tutgan, taqvodor zohid bo‘lib ko‘rinardi. Qirg‘ovul va quyon unga borib, hakam bo‘lishini so‘rashdi. Mushuk dedi: «Men qarib qoldim, qulog‘im og‘ir eshitadi. Yaqinroq kelinglar, gaplaringizni yaxshiroq eshitay». Ular yaqinroq kelishdi. Mushuk ularga uzoq nasihat qildi: «Haqiqatni izlanglar, kim haq bo‘lsa, u yutadi, nohaq yutgan ham yutqazgandir». Gapira-gapira ular butunlay unga yaqinlashib qolishganda, mushuk birdan ikkalasiga tashlanib, ikkalasini ham yeb qo‘ydi. Yovuz zotni hakam qilsangiz, ana shunday adolatni ko‘rasiz.

Qushlar qarg‘aning so‘zlariga ishonib, boyqushni podshoh qilishdan voz kechishdi. Boyqush esa qarg‘aga qarab dedi: «Sen menga shunday yara yetkazdingki, uni hech qanday malham bitirmaydi. O‘tinni bolta bilan kesish mumkin, u yana o‘sadi. Qilichning yarasi ham bitadi. Ammo tilning yarasi bitmaydi». Shu kundan boshlab boyqushlar va qarg‘alar o‘rtasida adovat boshlangan.

Keksa vazir shundan so‘ng o‘z rejasini aytdi:

— Hukmdorim, men boyqushlarning orasiga kirib, ularning sirlarini bilib olaman. Buning uchun siz meni hamma ko‘zi oldida qattiq jazolang, patlarimni yulib, qonga belab daraxt tagiga tashlang. O‘zingiz esa butun qavmingiz bilan falon tog‘ga ko‘chib keting va mendan xabar kuting.

Podshoh shunday qildi. Qarg‘alar ko‘chib ketishdi. Keksa vazir esa yarador holda daraxt tagida yotib qoldi. Kechasi boyqushlar yana hujumga kelishdi, ammo daraxt bo‘m-bo‘sh edi. Faqat tagida bir qarg‘a ingrab yotardi. Ular uni boyqushlar podshohining huzuriga olib borishdi.

— Sen kimsan? — so‘radi boyqushlar podshohi.

— Men qarg‘alar podshohining vaziri edim, — dedi qarg‘a. — Sizlar hujum qilgandan keyin podshohim maslahat so‘radi. Men unga: «Boyqushlar bizdan kuchli, ular bilan urushmang, yarash so‘rang», dedim. U esa meni sotqin deb atab, mana shu ahvolga soldi va o‘zi qavmi bilan qochib ketdi. Endi mening sizdan boshqa boradigan joyim yo‘q.

Boyqushlar podshohi vazirlaridan maslahat so‘radi. Birinchi vazir dedi:

— Hukmdorim, dushmanning gapiga ishonmang. Uni darhol o‘ldiring. Qarg‘aning hiylasi bizga ma’lum.

Ikkinchi vazir dedi:

— Yo‘q, u bizga panoh so‘rab keldi. Unga rahm qilish kerak. Ba’zan dushmanlarning o‘zaro nizosi bizga foyda keltiradi. Zohid va o‘g‘ri bilan devning hikoyasini eshitganmisiz?

— Qanday hikoya?

— Bir zohid bozordan sog‘in sigir olib, uyiga yetaklab kelardi. Bir o‘g‘ri sigirni o‘g‘irlamoqchi bo‘lib, uning ortidan tushdi. Yo‘lda unga inson qiyofasidagi bir dev qo‘shildi. «Sen kimsan?» deb so‘radi o‘g‘ri. Dev: «Men zohidni o‘g‘irlab ketmoqchiman. Sen-chi?» O‘g‘ri: «Men sigirni o‘g‘irlamoqchiman». Ikkovi kechasi zohidning uyiga yetib kelishdi. Dev: «Avval men zohidni olib ketay», dedi. O‘g‘ri: «Yo‘q, zohid uyg‘onib ketsa, sigirni olib ketolmayman, avval men sigirni olay», dedi. Ular janjallashib qolishdi. O‘g‘ri baqirdi: «Ey zohid, tur! Bu dev seni olib ketmoqchi!» Dev ham baqirdi: «Ey zohid, uyg‘on! Bu o‘g‘ri sigiringni o‘g‘irlamoqchi!» Zohid uyg‘onib, qo‘shnilarini chaqirdi va ikkalasi ham qochib ketishdi. Dushmanlar o‘zaro janjallashsa, bizga foyda keladi. Bu qarg‘a ham o‘z qavmi bilan janjallashgan, uni o‘zimizga yaqin qilaylik.

Uchinchi vazir ham shu fikrni qo‘llab-quvvatladi. Birinchi vazir esa o‘z fikrida turib dedi:

— Ehtiyot bo‘linglar. Sizlar uchta firibgarning zohidni aldab, echkisini tortib olganini eshitmaganmisizlar?

— Eshitmaganmiz.

— Bir zohid qurbonlik uchun semiz bir echki sotib olib, yetaklab kelayotgan edi. Uch firibgar uni ko‘rib, echkini qo‘lga kiritmoqchi bo‘lishdi. Birinchisi zohidning oldidan chiqib: «Ey zohid, bu itni qayerga olib ketyapsiz?» dedi. Zohid: «Bu it emas, echki», dedi. Ikkinchisi ro‘parasidan chiqdi: «Zohid ham it yetaklab yuradimi?» Zohid hayron bo‘ldi. Uchinchisi chiqib: «Ey zohid, iting juda yaxshi ekan, sotasanmi?» dedi. Zohid o‘ziga o‘zi dedi: «Uchta odam bir xil gapni aytyapti. Demak, sotuvchi meni sehrlab, it sotgan». U echkini tashlab, uyiga ketdi. Firibgarlar esa echkini olib ketishdi. Ko‘pchilikning bir ovozdan aytgan yolg‘oniga ham aldanmaslik kerak.

Ammo boyqushlar podshohi ko‘pchilikning fikriga ergashdi va qarg‘ani o‘z panohiga oldi. Qarg‘a ular orasida yashay boshladi. U o‘zini sadoqatli qilib ko‘rsatar, boyqushlarga xizmat qilar, ularga xush yoqadigan so‘zlar aytardi. Asta-sekin u boyqushlarning ishonchiga kirib oldi. Bir kuni u podshohga dedi:

— Hukmdorim, qarg‘alar podshohi menga zulm qildi. Men undan o‘ch olmoqchiman. Agar ruxsat bersangiz, o‘zimni olovga tashlay — balki keyingi hayotimda boyqush bo‘lib tug‘ilarman va shu bilan qarg‘alardan qasos olarman.

Birinchi vazir kulib dedi:

— Sen sirtdan boyqush bo‘lishni istaysan, ichdan esa baribir qarg‘aligingcha qolasan. Bu xuddi sichqon qizning kuyov qidirishiga o‘xshaydi.

— Qanday qiz?

— Bir zohid daryo bo‘yida o‘tirganda, uning tizzasiga osmondan bir qirg‘iy changalidagi kichkina sichqonni tushirib yubordi. Zohid unga rahm qildi va duo o‘qib, uni go‘zal qizga aylantirdi. Uni o‘z farzandidek tarbiyaladi. Qiz voyaga yetgach, zohid unga dedi: «Qizim, endi senga munosib kuyov izlayman. Kimni xohlasang, o‘shanga beraman». Qiz dedi: «Men dunyodagi eng kuchli zotga turmushga chiqmoqchiman». Zohid Quyoshga bordi: «Ey Quyosh, sen eng kuchlisan, qizimga uylan». Quyosh dedi: «Men emas, bulut mendan kuchli: u meni to‘sib qo‘yadi». Zohid bulutga bordi. Bulut: «Shamol mendan kuchli: u meni xohlagan tomonga haydaydi». Zohid shamolga bordi. Shamol: «Tog‘ mendan kuchli: men uni qimirlata olmayman». Zohid toqqa bordi. Tog‘ dedi: «Mendan sichqon kuchli: u meni teshib, ichimda in quradi, men unga hech narsa qilolmayman». Zohid sichqonning oldiga bordi: «Qizimga uylanasanmi?» Sichqon: «Qanday qilib uylanay? Mening inim kichkina». Shunda qiz o‘zi zohiddan so‘radi: «Meni sichqonga aylantiring». Zohid duo qildi, u yana sichqonga aylandi va kuyoviga turmushga chiqdi. Har kim baribir o‘z asliga qaytadi. Bu qarg‘a ham qanday qiyofaga kirmasin, qarg‘aligicha qoladi.

Boyqushlar bu gapga ham quloq solishmadi. Qarg‘a esa ular orasida yashab, g‘orning hamma yo‘llarini, boyqushlarning kunduzi qayerda uxlashini, qayerdan kirib-chiqishini yaxshilab o‘rganib oldi. Bir kuni u fursat topib, yashirincha o‘z qavmiga uchib bordi va podshohiga dedi:

— Hukmdorim, men ularning hamma sirini bildim. Boyqushlar kunduzi ko‘r bo‘lib, g‘orda uxlaydi. G‘orning kirish yo‘li bitta. Ertaga kunduzi hammangiz bir dastadan quruq o‘tin olib kelinglar. Men sizga yo‘lni ko‘rsataman.

Ertasi kuni kunduzi qarg‘alar quruq shox-shabba tashib, g‘orning og‘zini to‘ldirishdi. Keksa vazir odamlarning qarovsiz qolgan o‘chog‘idan yonib turgan bir cho‘pni olib keldi va o‘tinni yoqib yubordi. Qarg‘alar qanotlari bilan olovni yelpib turishdi. G‘orni tutun qopladi. Boyqushlar qorong‘i g‘orda qolib, birontasi ham chiqib keta olmadi. Shunday qilib, qarg‘alar o‘z dushmanlaridan qutuldi va o‘z makonlariga qaytdi.

Podshoh vaziridan so‘radi:

— Dushmanlar orasida shuncha vaqt qanday chidading? Axir yaxshi zot yomonlar bilan bir dasturxonda o‘tirishga chidamaydi.

— Hukmdorim, — dedi keksa qarg‘a, — katta maqsad uchun aqlli zot kichik xorlikka chidaydi. Ilon va qurbaqalar podshohining hikoyasini eshitganmisiz?

— Yo‘q.

— Bir ilon qarib, ov qilishga kuchi yetmay qoldi. U qurbaqalar ko‘p yashaydigan bir buloqning bo‘yiga keldi va g‘amgin qiyofada yotdi. Bir qurbaqa so‘radi: «Nega bunday g‘amginsan?» Ilon dedi: «Men bir zohidning bolasini chaqib o‘ldirdim. Zohid meni la’natladi: endi umrim bo‘yi qurbaqalarning podshohiga xizmat qilaman, u menga minib yuradi, men esa faqat u bergan narsani yeyman». Qurbaqa bu xabarni podshohiga yetkazdi. Qurbaqalar podshohi kelib, ilonning ustiga mindi va uni minib yurishdan xursand bo‘ldi. Bir kuni ilon dedi: «Hukmdorim, men och qoldim, sizga xizmat qilishga kuchim qolmadi». Qurbaqalar podshohi: «Har kuni senga ikkita qurbaqa beraman», dedi. Shunday qilib, ilon xorlik bilan xizmat qilib, har kuni to‘yib yurdi. Oxir-oqibat buloqdagi qurbaqalarning hammasi tugadi. Men ham boyqushlarga shu tariqa xizmat qildim — qavmimni qutqarish uchun.

Baydabo dedi:

— Hukmdorim, qadimgi dushmanning tiz cho‘kishi va shirin so‘zi hali uning do‘st bo‘lganini bildirmaydi. Boyqushlar bitta vazirning ogohlantirishiga quloq solganida, bu fojiaga uchramagan bo‘lardi.