Sichqon va mushuk
Podshoh dedi:
— Endi menga dushmanlari ko‘p bo‘lgan bir zot haqida aytib ber: u har tomondan xavf ichida qolsa, dushmanlaridan biriga yon berib najot topadimi?
Baydabo javob berdi:
— Hukmdorim, ba’zan dushman ham do‘stga aylanadi, do‘st ham dushmanga. Aqlli zot vaziyatga qarab ish tutadi: kerak bo‘lsa dushmani bilan yarashadi, lekin ehtiyotni qo‘ldan bermaydi. Sichqon va mushukning hikoyasi bunga misol.
Bir katta daraxtning tagida Farid degan sichqon yashardi. Shu daraxtning shoxida esa Rumi degan bir yovvoyi mushuk yashardi. Ovchilar bu yerga tez-tez kelib, tuzoq qo‘yishardi. Bir kuni Rumi ovchining tuzog‘iga ilinib qoldi.
Sichqon ovqat izlab, inidan chiqdi va mushukni tuzoqda ko‘rib quvondi. Lekin keyin atrofga qaradi: orqasida bir sassiq ko‘zan uni poylab turardi, tepada, daraxtning shoxida esa bir boyqush unga tikilib turardi. Sichqon o‘yladi: «Agar orqaga qaytsam, ko‘zan meni ushlaydi. Agar oldinga yursam, boyqush tashlanadi. Agar mushukning yoniga borsam, u meni yeydi. Har tomonda o‘lim. Lekin aqlli zot qiyin ahvolda ham chora topadi. Mushukning o‘zi ham hozir balo ichida. Agar unga yordam bersam, balki u ham menga yordam berar».
Sichqon mushukning yoniga borib dedi:
— Ahvolingni ko‘rib achindim. Men senga yordam bera olaman. Bu tuzoqni kemirib, seni ozod qilaman. Lekin buning evaziga sen meni himoya qilasan: meni bag‘ringga ol, toki ko‘zan bilan boyqush menga yaqin kelolmasin.
Mushuk dedi:
— Gaplaring rost bo‘lsa, qasam ichamanki, senga tegmayman va seni himoya qilaman.
Sichqon mushukning bag‘riga kirib oldi. Ko‘zan bilan boyqush buni ko‘rib, umidlarini uzib, ketib qolishdi. Sichqon esa tuzoqni asta-sekin kemira boshladi. Mushuk qistadi:
— Tezroq kemir, nega sekin qilyapsan?
— Hamma bog‘ni hozir kessam, sen ozod bo‘lgach, meni yeb qo‘yishing mumkin, — dedi sichqon. — Shuning uchun bitta bog‘ni oxirgi dam uchun qoldiraman. Ovchi ko‘ringan zahoti uni kesaman. Sen o‘shanda o‘z joningni qutqarish bilan band bo‘lasan, menga qaramaysan.
Shunday qildi. Tong otib, ovchi uzoqdan ko‘rindi. Sichqon so‘nggi bog‘ni kesib, darhol iniga qochib kirdi. Mushuk esa sakrab, daraxtga chiqib ketdi. Ovchi esa bo‘sh tuzoqni ko‘rib, umidsiz qaytdi.
Bir necha kundan keyin mushuk sichqonni chaqirdi:
— Do‘stim, sen menga katta yaxshilik qilding. Kel, endi chin do‘st bo‘laylik. Mening yonimga chiq, senga in’om beraman.
Sichqon inidan chiqmay javob berdi:
— Biz bir-birimizga muhtoj bo‘lganimizda do‘st bo‘ldik. Endi zarurat o‘tdi. Sen tabiatan mening dushmanimsan. Ba’zan dushman ham bir ishda foydali bo‘ladi, ammo bu uning qalbini o‘zgartirmaydi. Agar men sening yoningga borsam, ochiqqan paytingda qasamingni unutib qo‘yishing mumkin. Men senga uzoqdan yaxshilik tilayman, lekin yaqinlashmayman.
Baydabo dedi:
— Hukmdorim, sichqon zaif bo‘lsa ham, aqli tufayli uch dushmandan omon qoldi. Dushman bilan zarurat yuzasidan kelishish mumkin, ammo zarurat o‘tgach, ehtiyotni unutmaslik kerak.