«Hayotni sevasizmi? Unda vaqtni isrof qilmang, chunki hayot aynan vaqtdan yaratilgan» (Benjamin Franklin).

«Yo‘qoldi! Quyosh chiqishi bilan botishi oralig‘ida qayerdadir oltmish olmos daqiqa bilan bezatilgan ikki oltin soat. Topganga mukofot va’da qilinmaydi — ular abadiy ketdi» (Xoras Mann).

Benjamin Franklinning kitob do‘konida bir soatcha ivirsib yurgan bir odam oxiri so‘radi:

— Bu kitob necha pul?

— Bir dollar, — javob berdi sotuvchi.

— Bir dollar? Arzonroq bermaysizmi?

— Narxi bir dollar.

Xaridor yana bir oz kitoblarni varaqlab yurdi, so‘ng so‘radi:

— Janob Franklin shu yerdami?

— Ha, bosmaxonada, juda band.

— Baribir uni ko‘rmoqchiman.

Franklinni chaqirishdi. Notanish odam so‘radi:

— Janob Franklin, bu kitobni eng arzon qanchaga berasiz?

— Bir dollar-u chorakka, — darhol javob berdi Franklin.

— Bir dollar-u chorak? Hozirgina sotuvchingiz bir dollar degan edi-ku!

— To‘g‘ri, — dedi Franklin, — ishimni tashlab chiqqandan ko‘ra, bir dollar olganim menga arzonroq tushardi.

Odam hayron bo‘ldi, lekin o‘zi boshlagan savdolashuvni tugatish uchun:

— Xo‘p, eng oxirgi narxingizni ayting, — dedi.

— Bir yarim dollar.

— Bir yarim? Hozirgina o‘zingiz bir dollar-u chorak dedingiz-ku!

— Ha, — dedi Franklin xotirjam, — o‘shanda o‘sha narxni olganim hozir bir yarim dollar olganimdan foydaliroq edi.

Odam indamay pulni peshtaxtaga qo‘ydi, kitobini olib chiqib ketdi. U vaqtni xohlagancha boylikka yoki donolikka aylantira oladigan ustadan foydali saboq oldi.

Filadelfiyadagi zarbxonaning oltin ishlov beriladigan xonasida pol ustiga yog‘och panjara yotqizilgan. Pol supurilganda panjara ko‘tariladi va har yili minglab dollarlik mayda oltin changi shu yo‘l bilan saqlab qolinadi. Har bir muvaffaqiyatli odamda ham shunday «panjara» bor: u ko‘pchilik supurib tashlaydigan kunlarning qoldiqlari va soatlarning ushoqlarini tutib qoladi. Har bir ortiqcha daqiqani, yarim soatni, kutilmagan dam olish kunini, kechikkan odamni kutib o‘tirgan vaqtni yig‘ib, ishga soladigan odam bu sirni bilmaydiganlarni hayratga soladigan natijalarga erishadi.

«Qo‘lga kiritgan, kiritishni kutayotgan yoki umid qilayotgan hamma narsamga, — degan edi Elixu Berritt, — men chumoli uyasini quradigan sabrli, tinimsiz to‘plash yo‘li bilan erishdim: zarra-zarra, fikr-fikr, dalil-dalil».

Taniqli notiq Edmund Berkning nutqini tinglagan akasi o‘ylanib qolgan holda: «Ned oiladagi barcha iste’dodni qanday qilib bir o‘zi egallab olganiga hayron edim; keyin esladim: biz o‘ynayotganda u doim ishlardi», — degan ekan.

Kunlar bizga niqob kiygan do‘stlardek, ko‘rinmas qo‘ldan bebaho sovg‘alar olib keladi. Ammo biz ulardan foydalanmasak, ular jimgina olib ketiladi va qaytib kelmaydi. Donolar to‘g‘ri aytgan: yo‘qotilgan boylikni mehnat va tejamkorlik bilan, yo‘qotilgan bilimni o‘qish bilan, yo‘qotilgan sog‘liqni mo‘tadillik va dori bilan qaytarish mumkin, ammo yo‘qotilgan vaqt abadiy ketadi.

«Ovqatgacha besh-o‘n daqiqa qoldi, hozir hech narsa qilib bo‘lmaydi», — bu oilalarda eng ko‘p eshitiladigan gaplardan biri. Ammo ko‘pchiligimiz tashlab yuboradigan vaqt parchalaridan «imkoni yo‘q» kambag‘al bolalar qanday yodgorliklar qurgan! Siz behuda o‘tkazgan soatlarning o‘zi, agar ulardan foydalanganingizda, muvaffaqiyatingizni ta’minlagan bo‘lardi.

Garriet Bicher-Stou o‘zining buyuk asari «Tom amakining kulbasi»ni uy-ro‘zg‘or tashvishlari orasida yozgan. Shoir Robert Berns eng go‘zal she’rlarining ko‘pini dalada ishlab yurganda yaratgan. Jon Styuart Mill eng yaxshi asarlarining katta qismini Ost-Indiya kompaniyasida kotib bo‘lib ishlagan paytlarida yozgan. Kitob muqovalovchi bo‘lib ishlagan Maykl Faradey bor bo‘sh vaqtini tajribalarga bag‘ishlagan va bir do‘stiga: «Menga faqat vaqt kerak. Qani endi zamonaviy janoblarning bo‘sh soatlarini, hatto kunlarini arzon narxga sotib ololsam!» — deb yozgan edi.

Gladston kabi daho ham kutilmagan bo‘sh daqiqa qo‘ldan chiqib ketmasin deb cho‘ntagida doim kichik kitob olib yurgan bo‘lsa, oddiy qobiliyatli bizlar qimmatli daqiqalarni saqlab qolish uchun nimalar qilishimiz kerak?

Behuda mashg‘ulotlardan ajratib olinib, foydali ishlatilgan kunda bir soat oddiy qobiliyatli har qanday odamga butun bir fanni egallash imkonini beradi. Kunda bir soat o‘n yilda nodon odamni bilimdon qiladi. Kunda bir soatda yigit yoki qiz yigirma sahifani o‘ylab o‘qishi mumkin — bu yiliga yetti ming sahifadan ortiq, ya’ni o‘n sakkizta katta kitob demak. Kunda bir soat oddiy tirikchilik bilan foydali, baxtli hayot o‘rtasidagi butun farqni yaratishi mumkin — va yaratgan ham: noma’lum odamni mashhur, foydasiz odamni insoniyatga xayr keltiruvchiga aylantirgan.

Vermontlik mashhur poyabzalchi Charlz Frost kuniga bir soatni o‘qishga bag‘ishlashga ahd qildi va Qo‘shma Shtatlardagi eng taniqli matematiklardan biriga aylandi. Jorj Stefenson daqiqalarni oltin kabi qadrladi: mashinist bo‘lib tungi smenalarda ishlagan paytlarida arifmetikani o‘rgandi. Linkoln yer o‘lchovchi bo‘lib ishlagan paytlarida bo‘sh soatlarida huquqni o‘rgangan, do‘konda sotuvchilik qilib yurib asosiy fanlarni hech kimning yordamisiz o‘zlashtirgan. Meri Somervil qo‘shnilari g‘iybat qilib, bekor o‘tirganda botanika va astronomiyani o‘rganib, kitoblar yozgan.

Yo‘qotilgan soatning eng yomon tomoni — behuda ketgan vaqtda emas, behuda ketgan kuchda. Bekorchilik asablarni zanglatadi, mushaklarni g‘ichirlatadi. Mehnatda tizim bor, dangasalikda yo‘q.

Hozirgi vaqt — biz undan xohlagan narsamizni yasaydigan xomashyo. O‘tmish ustida qayg‘urmang, kelajak haqida xayol surmang — shu lahzani tuting va har bir soatdan saboq oling. Fenelon aytganidek, Xudo bizga bir vaqtda faqat bitta daqiqa beradi va birinchisini olmaguncha ikkinchisini bermaydi.

Mato to‘qiydigan fabrikalarda bitta uzilgan ip butun bir matoni buzadi; xato kimdan o‘tganini topib, zararini uning maoshidan ushlab qolishadi. Ammo hayotning ulkan matosidagi uzilgan iplar uchun kim to‘laydi? Biz taqdirimiz matosini to‘qir ekanmiz, mokini bo‘sh yurgizolmaymiz — har bir harakatimizdan keyin biror ip qoladi. U behuda ketgan soatlarning chirik ipi bo‘lib, matoni abadiy xunuk qilib qo‘yishi yoki unga go‘zallik va jilo qo‘shadigan oltin ip bo‘lishi mumkin.

Yigit foydali ish bilan band ekan, uning uchun hech kim xavotir olmaydi. Ammo u tushlikda qayerda bo‘ladi? Kechqurun ishdan keyin qayerga boradi? Kechki ovqatdan so‘ng nima qiladi? Dam olish kunlarini qayerda o‘tkazadi? Bo‘sh daqiqalarini qanday o‘tkazishi uning xarakterini ochib beradi. Yo‘ldan ozgan yoshlarning aksariyati kechki ovqatdan keyin buziladi. Sharaf va shuhratga ko‘tarilganlarning ko‘pchiligi esa kechalarini o‘qishga, ishga yoki o‘zlarini rivojlantira oladigan odamlar davrasiga bag‘ishlaydi. Har bir oqshom yosh odam hayotidagi kichik bir burilish nuqtasidir.

Vaqt — pul. U bilan xasislik qilish shart emas, ammo bir soatni ham bir dollarni tashlab yubormaganimizdek tashlab yubormasligimiz kerak. Vaqtni o‘ldirishdan ehtiyot bo‘ling, chunki butun kelajagingiz uning ichida yashaydi.