«Vaqtning ulkan soatida faqat bitta so‘z yozilgan — HOZIR».

«„Keyinroq“ ko‘chasi bilan yurgan odam „hech qachon“ uyiga yetib boradi» (Servantes).

Angliya qiroli Genrix VIII davrida xabarlar ustiga ko‘pincha: «Shoshil, chopar, shoshil! Joning uchun shoshil!» — deb yozilar, yoniga esa dorga osilgan chopar surati chizib qo‘yilardi. U zamonlarda pochta yo‘q edi, xatlarni hukumat choparlari olib yurar va yo‘lda kechikkani uchun osib o‘ldirilishi mumkin edi.

«Kechikishning oqibati xavfli». Yuliy Sezar senatga borayotganda unga berilgan ogohlantiruvchi xatni o‘qishni kechiktirgani uchun hayotidan ayrildi. Trentondagi yollanma qo‘shin qo‘mondoni polkovnik Ral karta o‘ynab o‘tirganda unga Vashington Delaver daryosidan kechib o‘tayotgani haqida xabar keltirishdi. U xatni o‘qimay cho‘ntagiga solib qo‘ydi va o‘yinni tugatgachgina askarlarini yig‘ishga kirishdi — ammo kech edi, o‘zi halok bo‘ldi, qo‘shini asir tushdi. Bir necha daqiqalik kechikish — va u sharafidan ham, ozodligidan ham, hayotidan ham ayrildi.

Muvaffaqiyat juda oddiy ikki ota-onaning farzandi: o‘z vaqtidalik va aniqlik. Har bir muvaffaqiyatli hayotda shunday hal qiluvchi lahzalar bo‘ladiki, aql ikkilansa yoki yurak titrasa, hamma narsa boy beriladi.

Napoleon har bir jangda yuz beradigan «oliy lahza»ga katta ahamiyat berardi: undan foydalanish — g‘alaba, ikkilanib qo‘ldan boy berish — halokat. U avstriyaliklarni besh daqiqaning qadrini bilmagani uchun yenganini aytgan. Aytishlaricha, Vaterloodagi mag‘lubiyatining sabablari orasida eng muhimi — o‘sha halokatli tongda uning o‘zi va marshal Grushi bir necha daqiqani yo‘qotgani bo‘lgan. Blyuxer o‘z vaqtida yetib keldi, Grushi esa kechikdi. Bu Napoleonni Muqaddas Yelena oroliga surgun qilish va millionlab odamlarning taqdirini o‘zgartirish uchun yetarli bo‘ldi.

Ma’lum haqiqat bor: «istalgan vaqtda qilsa bo‘ladigan ish hech qachon qilinmaydi».

London Afrika jamiyati sayyoh Ledyardni Afrikaga yubormoqchi bo‘lib, qachon jo‘nashga tayyor bo‘lishini so‘radi. «Ertaga ertalab», — javob berdi u. Hindistondagi qo‘shinga qo‘mondon etib tayinlangan Kolin Kempbelldan qachon yo‘lga chiqa olishini so‘rashganda, u ikkilanmay: «Ertaga», — degan edi.

Bugungi vazifani ertaga qoldirishga sarflangan kuch ko‘pincha shu ishning o‘zini bajarishga yetib ortardi. Paysalga solingan ishni bajarish esa qanchalik og‘ir va yoqimsiz! O‘z vaqtida zavq bilan, hatto ilhom bilan bajariladigan ish kunlar va haftalar kechiktirilgach, azobli majburiyatga aylanadi. Xatga hech qachon u kelgan paytdagidek oson javob yozib bo‘lmaydi. Ko‘p yirik firmalar birorta xatni ham bir kechadan ortiq javobsiz qoldirmaslikni qoida qilib olgan.

Tezkorlik mehnatdagi zerikishni yo‘qotadi. Kechiktirish odatda tashlab qo‘yish bilan tugaydi, «qilaman» esa «qilinmadi»ga aylanadi. Ish qilish urug‘ ekishga o‘xshaydi: o‘z vaqtida qilinmasa, uning mavsumi abadiy o‘tib ketadi.

«Hozirgi daqiqaga teng daqiqa yo‘q, — degan edi Mariya Edjvort. — Bundan ham ortig‘i, hozirgidan boshqa hech qanday daqiqa, hech qanday kuch va g‘ayrat yo‘q. Qarorlarini ular hali yangi paytida amalga oshirmagan odam keyin ulardan hech narsa kutolmaydi. Ular dunyo shovqini ichida tarqalib ketadi yoki dangasalik botqog‘iga cho‘kadi».

Yozuvchi Uilyam Kobbett o‘z muvaffaqiyatini barcha tug‘ma qobiliyatlaridan ko‘ra «doim tayyor turish»iga qarzdor ekanini aytgan: «Agar soat o‘nda qorovullikka turishim kerak bo‘lsa, soat to‘qqizda tayyor bo‘lardim. Hech bir odam, hech bir ish meni bir daqiqa ham kutmagan».

— Qanday qilib shuncha ishni bunchalik qisqa vaqtda qilasiz? — deb so‘rashdi ser Uolter Rilidan.

— Biror ishim bo‘lsa, borib uni qilaman, — deb javob berdi u.

Doim tez harakat qiladigan odam ba’zan xato qilsa ham muvaffaqiyatga erishadi; ishni paysalga soladigan odam esa fikri to‘g‘riroq bo‘lsa ham yutqazadi.

«Ertaga» — bu dangasalik va qobiliyatsizlikning sevimli boshpanasi. Butun tarix uning yorqin qurbonlari — chala qolgan rejalar va bajarilmagan qarorlar vayronalari bilan to‘la. «Temirni qizig‘ida bos», «quyosh borida pichan quritib ol» degan maqollar oltinga teng.

Har bir odamning kunida shunday hal qiluvchi soat bo‘ladiki, kun saqlab qolinsin desa, undan foydalanish kerak. Ko‘pchilik uchun bu — erta tong soati. Bir kuni fransuz qiroli Genrix IV huzurida kimdir Mayen gersogining mahorati va jasoratini maqtadi. «To‘g‘ri aytasiz, — dedi qirol, — u buyuk sarkarda, ammo men undan doim besh soat oldindaman». Genrix tongda soat to‘rtda, Mayen esa o‘nlarda turardi. Ular orasidagi butun farq shunda edi.

Bir yozuvchi to‘g‘ri aytgan: o‘rin — paradokslar to‘plami. Unga istamay boramiz, undan esa afsus bilan turamiz. Har kecha erta turishga ahd qilamiz, har tong esa tanamiz bilan kech turishga «ahd qilamiz». Ammo mashhur bo‘lganlarning ko‘pchiligi erta turuvchilar bo‘lgan. Valter Skott soat beshda turardi va o‘zi aytganidek, nonushtagacha kunlik ishining «bo‘ynini sindirib» qo‘yardi. Ish so‘rab maslahat so‘ragan bir yigitga u shunday yozgan edi: «Vaqtingiz to‘liq band bo‘lmaganda osongina yopishadigan odatdan — ayollar „ivirsish“ deb ataydigan narsadan ehtiyot bo‘ling. Bajarilishi kerak bo‘lgan ishni darhol bajaring, dam olishni esa ishdan keyin qiling, hech qachon undan oldin emas».

Nikoh kabi muqaddas yana bir narsa bor — bu va’da qilingan uchrashuv. Jiddiy sababsiz uchrashuvga kelmagan odam amalda yolg‘onchi, dunyo ham unga shunday munosabatda bo‘ladi. «Agar odam boshqalarning vaqtini hurmat qilmasa, nega ularning puliga hurmat qilsin? — degan edi Xoras Grili. — Birovning bir soatini olish bilan uning besh dollarini olishning nima farqi bor?»

Prezident Vashington soat to‘rtda tushlik qilardi. Oq uyga taklif qilingan yangi kongressmenlar ba’zan kechikib kelib, prezident allaqachon ovqatlanayotganini ko‘rib xijolat bo‘lishardi. «Mening oshpazim mehmonlar keldimi deb emas, vaqt keldimi deb so‘raydi», — derdi Vashington. Kotibi kechikkanini soati orqada qolgani bilan oqlamoqchi bo‘lganda, Vashington: «Unday bo‘lsa, yo siz yangi soat olasiz, yo men yangi kotib», — deb javob bergan.

Doim kechikadigan, lekin doim bahonasi tayyor xizmatkorga Franklin: «Men bahona topishga usta odam boshqa hech narsaga yaramasligini ko‘p ko‘rganman», — degan edi.

«Doim o‘z vaqtida keladigan bolani qanchalik qadrlayman! — deydi bir ish beruvchi. — Unga qanchalik tez ishonib qolasiz va qanchalik tez unga og‘irroq ishlarni topshira boshlaysiz! O‘z vaqtidaligi bilan nom chiqargan bola keyingi yillarda muvaffaqiyatini kafolatlaydigan sarmoyaga birinchi hissasini qo‘shgan bo‘ladi».

O‘z vaqtidalik ishonchning onasi. U ishlarimiz tartibli ekanining eng yaxshi isboti bo‘lib, boshqalarda bizning qobiliyatimizga ishonch uyg‘otadi. O‘z vaqtida harakat qiladigan odam, odatda, so‘zining ustidan chiqadi va unga tayansa bo‘ladi.

Ko‘plab barbod bo‘lgan hayotlarning halokati yo‘qotilgan besh daqiqadan boshlangan. Muvaffaqiyatsizlikka uchragan ko‘p odamlarning qabr toshida satrlar orasidan «Juda kech» degan so‘zlarni o‘qish mumkin. Bir necha daqiqa ko‘pincha g‘alaba bilan mag‘lubiyat, muvaffaqiyat bilan muvaffaqiyatsizlik o‘rtasidagi butun farqni yaratadi.