«Har bir ezgu ish avvaliga imkonsiz bo‘ladi» (Tomas Karleyl).

«G‘alaba eng qat’iyatli odamga nasib etadi» (Napoleon).

— Bu ish sizning qo‘lingizdan kelmaydi, deb o‘ylayman, afsuski, — dedi muxbir Vudfoll yosh Richard Sheridan parlamentda birinchi marta nutq so‘zlagandan keyin. — Avvalgi mashg‘ulotlaringizni davom ettirganingiz ma’qul edi.

Sheridan boshini qo‘llari orasiga olib, bir muddat o‘ylanib qoldi, so‘ng boshini ko‘tarib dedi:

— Bu menda bor va u mendan chiqadi.

Keyinchalik aynan shu odam Uorren Gastingsga qarshi shunday nutq so‘zladiki, mashhur notiq Foks uni Jamoalar palatasida aytilgan eng yaxshi nutq deb atadi.

Fransiyalik Bernar Palissi oddiy shisha bo‘yovchi edi, ammo qalbi san’atkor qalbi edi. Bir kuni u nafis italyan kosasini ko‘rib qoldi va o‘sha daqiqadan boshlab uni qoplagan sirni topish ishtiyoqi uni butunlay o‘z domiga tortdi. Oylar, yillar davomida u turli tajribalar o‘tkazdi. G‘ishtlarni yelkasida tashib, o‘zi xumdon qurdi. Olti kun olov yoqib turdi, ammo sir erimadi. Puli tugadi — qarz oldi, yana idish va o‘tin sotib olib, sinovni davom ettirdi. O‘tin tugaganda bog‘ining devoridagi taxtalarni sug‘urib olovga tashladi, ular ham yetmadi — keyin uy jihozlarini, oxiri uyining pol taxtalarini ham yoqdi. Qo‘shnilari uni aqldan ozgan deyishdi, xotini nolidi. Ammo u to‘xtamadi va o‘n olti yillik mashaqqatdan keyin siri topdi. Palissi idishlari bugun dunyoning eng mashhur muzeylarida saqlanadi.

— Kashfiyotlaringiz ko‘pincha to‘satdan kelgan yorqin ilhommi? Ular tunda uyqusiz yotganingizda keladimi? — deb so‘radi bir muxbir Tomas Edisondan.

— Men hech qachon arziydigan biror ishni tasodifan qilmaganman, — javob berdi u. — Ixtirolarimning birortasi ham tasodif tufayli kelmagan, faqat fonograf bundan mustasno. Yo‘q, biror natijani olishga arziydi deb qat’iy qaror qilsam, unga qarab yuraman va natija chiqmaguncha sinovdan keyin sinov o‘tkazaman. Bu menga yoqadi.

Qat’iyat Misr tekisliklarida piramidalarni qurgan, Alp tog‘larining bo‘ronli cho‘qqilaridan oshib o‘tgan, Atlantika okeanining suv sahrosi orqali yo‘l ochgan. Qat’iyat marmar bo‘lagidan daholarning nafis asarlarini yo‘ngan. Sekin topilgan tanga tez topilgan dollardan ishonchliroq. Sekin yo‘rtoqi chopqir poyga otidan uzoqroqqa yetib boradi. Daho chaqnaydi, hilpiraydi va charchaydi; qat’iyat esa chidaydi va yutadi. Mixni oxirgi zarba qoqadi.

Gibbon «Rim imperiyasining inqirozi va qulashi» asari ustida yigirma yil ishlagan. Noy Vebster lug‘ati ustida o‘ttiz olti yil mehnat qilgan. Titsian imperator Karl V ga shunday yozgan: «Janobi oliylariga „Sirli kechlik“ suratini yuboryapman, men uning ustida yetti yil deyarli har kuni ishladim».

Nyuton tortishish qonunini yigirma bir yoshga to‘lmasdan kashf qilgan edi, ammo Yer aylanasini o‘lchashdagi kichik bir xato nazariyasining to‘g‘riligini isbotlashga xalaqit berdi. Yigirma yildan keyin u xatoni tuzatdi va sayyoralar olmani yerga tushiradigan qonun tufayli o‘z orbitalarida aylanishini ko‘rsatib berdi.

«Hech qachon dahoingizga ishonmang, — degan edi Jon Reskin. — Agar iste’dodingiz bo‘lsa, mehnat uni rivojlantiradi; agar bo‘lmasa, mehnat uning o‘rnini to‘ldiradi».

1492-yil fevralida sochlari oqargan, tushkunlikdan boshi xachirining yollariga tegay deb egilgan bir kambag‘al odam Alhambra saroyining go‘zal darvozasidan sekin chiqib bormoqda edi. Bolaligidan uni Yer dumaloq degan fikr tinch qo‘ymagan edi. U non so‘rab yashagan, ochdan o‘lmaslik uchun xaritalar chizgan, xotinidan ayrilgan, do‘stlari uni telba deb tashlab ketishgan edi. Qirol Ferdinand va qirolicha Izabella chaqirgan donishmandlar kengashi uning g‘arbga suzib, sharqqa yetish g‘oyasini masxara qildi.

— Quyosh va oy dumaloq-ku, — dedi Kolumb, — nega Yer dumaloq bo‘lmasin?

— Agar Yer shar bo‘lsa, uni nima ushlab turadi? — deb so‘rashdi donishmandlar.

— Quyosh bilan oyni nima ushlab turadi? — deb so‘radi Kolumb.

— Odamlar boshlari pastga osilib, oyoqlari tepada, shiftdagi pashshalardek qanday yuradi? Daraxtlar ildizi havoda turib qanday o‘sadi? — deb so‘radi bir olim.

Kolumb umidsizlanib saroydan chiqib ketdi. Ammo shu payt orqasidan kimdir uni chaqirdi. Eski bir do‘sti qirolichaga, agar dengizchining ishonchi to‘g‘ri chiqsa, bu arzimagan xarajat evaziga uning saltanatiga ulkan shon keltirishini aytgan edi. «Shunday bo‘lsin, — dedi Izabella, — pul topish uchun zargarlik buyumlarimni garovga qo‘yaman. Uni qaytaring». Kolumb ortiga burildi — va u bilan birga butun dunyo burildi.

Sayrus Fild katta boylik orttirib, ishdan qo‘l tortgan edi. Shunda uni Atlantika okeani tubiga kabel yotqizib, Yevropa va Amerikani telegraf orqali bog‘lash g‘oyasi o‘ziga rom qildi. Birinchi urinishda besh mil kabel tushirilgach, u mexanizmga ilashib uzilib ketdi. Ikkinchi urinishda ham kabel uzildi. Uchinchi urinishda kabel butunlay yotqizildi va okeanning yetti yuz liga masofasi orqali bir necha xabar o‘tdi — keyin tok to‘satdan to‘xtadi. Endi Fild va bir-ikki do‘stidan boshqa hech kim bu ishga ishonmay qo‘ydi. Ammo ular shunchalik qat’iyat bilan ishladiki, odamlarni yana bir sinov uchun pul berishga ko‘ndirishdi. Yangi kabel bilan kema okeanga chiqdi, ammo Nyufaundlendga olti yuz mil qolganda kabel uzilib, cho‘kib ketdi. Fild yana taslim bo‘lmadi: yangi kompaniya tuzdi, avvalgilaridan ancha mukammal kabel yasatdi va 1866-yilning iyulida Nyu-Yorkka shunday xabar yuborildi: «Bugun ertalab soat to‘qqizda yetib keldik. Hammasi yaxshi. Xudoga shukur! Kabel yotqizildi va mukammal ishlayapti. Sayrus Fild».

Aytishlaricha, muvaffaqiyatli odamlar o‘z tug‘ma qobiliyatlaridan, do‘stlaridan yoki qulay sharoitlardan ko‘ra ko‘proq qat’iyatlariga qarzdor. Iste’dod yaxshi narsa, ammo qat’iyat undan ham yaxshiroq.

— Chalishni o‘rganish uchun qancha vaqt ketdi? — deb so‘radi bir yigit mashhur skripkachidan.

— Yigirma yil davomida kuniga o‘n ikki soat, — javob berdi u.

Xitoylik bir talaba ketma-ket muvaffaqiyatsizliklardan tushkunlikka tushib, kitobini uloqtirib yubordi. Shunda u temir sterjenni toshga ishqalab, undan igna yasayotgan kambag‘al bir ayolni ko‘rdi. Bu sabr namunasi uni yangi qat’iyat bilan o‘qishga qaytardi va u Xitoyning uch eng buyuk olimidan biriga aylandi.

Mashhur xonanda Malibran shunday degan: «Agar bir kun mashq qilmasam, ijroimdagi farqni o‘zim sezaman; ikki kun mashq qilmasam, do‘stlarim sezadi; bir hafta mashq qilmasam, butun dunyo muvaffaqiyatsizligimni biladi».

Tomas Karleyl «Fransuz inqilobi tarixi»ning birinchi jildini tugatib, qo‘lyozmani bir qo‘shnisiga o‘qishga berdi. Qo‘shni uni polda qoldirgan, xizmatkor qiz esa qog‘ozlarni o‘choqqa olov yoqish uchun ishlatib yuborgan edi. Bu achchiq zarba edi, ammo Karleyl taslim bo‘ladigan odam emas edi. Yuzlab kitob va qo‘lyozmalar ustida oylar davomida qayta ishlab, bir necha daqiqada yonib ketgan narsani qaytadan yozib chiqdi.

Tabiatshunos Odyubon ikki yil davomida Amerika o‘rmonlarida qushlarning suratlarini chizdi. Suratlarni qutiga mixlab qo‘yib, dam olishga ketdi. Qaytib kelib qutini ochsa, kalamushlar uning go‘zal rasmlari ichida in qurgan ekan — birortasi ham butun qolmagan edi. Ammo Odyubon miltig‘i va daftarini olib, yana o‘rmonga yo‘l oldi. U rasmlarini qaytadan chizdi va ular birinchisidan ham yaxshiroq chiqdi.

Marks Morton Massachusets gubernatorligiga o‘n olti marta nomzodini qo‘ydi. Oxiri raqiblari ham uning matonatiga qoyil qolib, unga ovoz berishdi va u bitta ovoz farqi bilan saylandi.

Dumalayotgan toshga mox bitmaydi. Qat’iyatli toshbaqa chaqqon, lekin injiq quyondan o‘zib ketadi. O‘n ikki yil davomida kuniga bir soat o‘qish to‘rt yillik o‘rta maktabdagi o‘qish vaqtidan ko‘p. Bitta kitobni qayta-qayta o‘qish ko‘p odamlarni inson qilgan.

«Hech qachon umidsizlanmang, — deydi Edmund Berk. — Agar umidsizlansangiz ham, umidsizlik ichida ishlashda davom eting».