«Tabiat qiyinchilik qo‘shganda, aql ham qo‘shadi» (Emerson).

«Varrak shamol bilan emas, shamolga qarshi ko‘tariladi».

Garriet Martino otasining savdo ishlari kasodga uchragani haqida shunday yozgan: «O‘shandan beri biz ko‘p marta aytdik: agar o‘sha pul yo‘qolmaganida, biz ham oz daromadli viloyat xonimlari kabi tikib-bichib, tejab-tergab, har yili fikrimiz torayib yashab qolaverardik. Biz esa vaqtida o‘z kuchimizga tashlab qo‘yilganimiz tufayli qattiq va foydali mehnat qildik, do‘stlar, obro‘ va mustaqillik orttirdik, dunyoni ko‘rdik».

Dunyoning eng buyuk uch epik shoiridan ikkitasi — Gomer va Milton — ko‘r bo‘lgan, uchinchisi Dante ham umrining oxirida deyarli ko‘r bo‘lib qolgan. Go‘yo ba’zi buyuk odamlar kuchlarini sochib yubormay, bir yo‘nalishga jamlasin deb, ba’zi jihatlardan cheklab qo‘yilgandek.

Bir taniqli olim yengib bo‘lmasdek ko‘rinadigan to‘siqqa duch kelganda, odatda biror kashfiyot bo‘sag‘asida turganini anglashini aytgan.

Muvaffaqiyatsizlik ko‘pincha odamni muvaffaqiyatga olib boradi: u yashirin kuchni uyg‘otadi, uxlab yotgan maqsadni alangalantiradi. Mard odamlar umidsizlikni ham foydaga aylantiradi — xuddi chig‘anoq o‘zini bezovta qilgan qum zarrasini marvaridga aylantirganidek.

Varrak uni pastga tortib turgan ipi bo‘lmasa, ucholmaydi. Hayotda ham shunday.

Maktabdagi o‘rtoqlari Napoleonni kambag‘alligi va oddiy oiladan chiqqani uchun masxara qilganlarida, u butunlay kitoblarga sho‘ng‘idi va tez orada bilimda ulardan o‘zib, hurmatini qozondi.

Minglab tug‘ma iste’dodli odamlar dunyo uchun yo‘qolib ketgan, chunki ular uxlab yotgan kuchlarini uyg‘otadigan darajada to‘siqlar bilan kurashmagan.

Agar urug‘ toshlar va qattiq tuproqni yorib, quyosh nuri va havoga qadar yo‘l ochishga, so‘ng bo‘ron va izg‘irin, qor va ayoz bilan olishishga majbur bo‘lsa, uning yog‘ochi shunchalik pishiq va mustahkam bo‘ladi.

Dushmanlarimizni sevish haqidagi o‘gitda chuqur falsafa bor, chunki ular ko‘pincha niqob kiygan eng yaxshi do‘stlarimizdir. Do‘stlar xushomad qilganda, ular bizga haqiqatni aytadi. Ularning achchiq kinoyasi va qattiq tanbehi bizni o‘zimizga ko‘rsatadigan ko‘zgu. Do‘stlar kamchiliklarimizni yopadi, dushmanlar esa barcha zaifliklarimizni shafqatsiz ochib tashlaydi.

— Unday bo‘lsa, yaxshiroq kuylashni o‘rganishim kerak, — degan ekan yunon faylasufi Anaksimandr, uning qo‘shiq aytishiga hatto bolalar ham kulishayotganini eshitganda.

Kuchli xarakterlar xurmo daraxti kabi, eng ko‘p qiynalganda eng yaxshi o‘sadi. Suyakni chaqmoqtoshga, tog‘ayni mushakka aylantiradigan narsa — mag‘lubiyat. Odamni yengilmas qiladigan ham mag‘lubiyat.

Eng yaxshi asboblar toblanishni olovdan, o‘tkirlikni charxdan oladi; eng olijanob xarakterlar ham shunday shakllanadi. Olmos qanchalik qattiq bo‘lsa, uning jilosi shunchalik yorqin, uni ochish uchun zarur ishqalanish ham shunchalik kuchli bo‘ladi. Chaqmoqtoshdagi uchqun ishqalanishsiz abadiy uxlab yotardi; insondagi olov ham qarshiliksiz hech qachon alangalanmasdi.

Bir kuni yomg‘irdan ho‘l bo‘lgan relslarda og‘ir yuk aravasining g‘ildiraklari bekorga aylanib, bir joyda turib qoldi. Aravakashning qichqirig‘i ham, otlarning zo‘riqishi ham foyda bermadi. Shunda yaqin turgan tramvay haydovchisi bir kurak qumni g‘ildiraklar ostiga sepdi — va arava joyidan qo‘zg‘aldi. Ba’zan hayotimizdagi «qum» — biz qarshilik deb o‘ylagan narsa — aynan bizni oldinga siljitadigan narsadir.

Faylasuf Kant shunday mulohaza yuritgan: kaptar uchishda yengishi kerak bo‘lgan yagona to‘siq havoning qarshiligi bo‘lgani uchun, havo bo‘lmasa, yanada tez va oson uchardim deb o‘ylashi mumkin. Ammo havo olib tashlansa va qush bo‘shliqda uchishga urinsa, u darhol yerga qulab tushardi. Uchishga qarshilik ko‘rsatadigan unsurning o‘zi uchishning sharti hamdir.

Bir xil daraxtdan, imkon qadar bir-biriga o‘xshash ikkita eman yong‘og‘ini oling. Birini tepalikda yolg‘iz o‘zini, ikkinchisini zich o‘rmonga eking va qanday o‘sishini kuzating. Yolg‘iz turgan eman har bir bo‘ronga ochiq. Uning ildizlari har tomonga taraladi, qoyalarga yopishadi, yerga chuqur kiradi. Har bir mayda ildiz o‘sayotgan bahaybat daraxtni tutib turishga xizmat qiladi, go‘yo u tabiat unsurlari bilan shiddatli kurashni oldindan sezgandek. O‘rmonga ekilgan yong‘oq esa zaif, ingichka nihol bo‘lib o‘sadi. Qo‘shnilari panohida u ildizlarini keng yoyishga ehtiyoj sezmaydi.

Ikki bolani ham shunday oling. Birini qishloqqa joylang — u yerda faqat oddiy maktab va bir nechta kitob bor; boylik va har qanday suyanchiqni olib tashlang. Agar unda kerakli xamir bo‘lsa, u o‘sadi. Har bir yengilgan to‘siq unga keyingi kurash uchun kuch beradi. Yiqilsa, avvalgidan ham qat’iyroq bo‘lib turadi. Ikkinchisini esa shaharning to‘kin-sochin, erka sharoitida, har tomondan suyab turiladigan holda qoldiring. Ular uchrashadi. Shahar bolasi qishloqdagi tengdoshidan uyaladi: oddiy, eskirgan kiyim, qadoq qo‘llar, oftobda qoraygan yuz, qo‘pol muomala. Kambag‘al bola og‘ir qismatidan nolib, «hayotda imkonim yo‘q», deb shahar bolasiga havas qiladi. Ular katta odam bo‘lib yana uchrashadi — ammo endi ular qanchalik o‘zgargan! O‘zini o‘zi yaratgan baquvvat odamni butun umr boylik, mavqe va oila ta’siri bilan suyab kelingan odamdan ajratish kema ustasi uchun tog‘ emanidan qilingan taxtani o‘rmon niholdan qilingan taxtadan ajratishdek oson.

Ikki yo‘lto‘sar dor yonidan o‘tib qolishdi. Biri: «Agar dorlar bo‘lmaganida, bizning kasbimiz qanday yaxshi kasb bo‘lardi!» — dedi. Ikkinchisi: «Ahmoq, — dedi, — bizni bor qilgan aynan dorlar; agar ular bo‘lmaganida, hamma yo‘lto‘sar bo‘lib ketardi». Har qanday san’at, hunar yoki kasbda ham shunday: munosib bo‘lmagan raqobatchilarni qo‘rqitib, chetda ushlab turadigan narsa — qiyinchiliklar.

Kompozitor Mendelson Birmingem orkestriga kirganda tanqidchilariga: «Tirnoqlaringizni menga botiring. Menga nima yoqqanini emas, nima yoqmaganini ayting», — degan edi.

Servantes «Don Kixot»ni Madrid qamoqxonasida yozgan. U shunchalik kambag‘al ediki, asarning oxirida hatto qog‘oz ham topa olmay, teri parchalariga yozgan. Bir boy ispandan unga yordam berishni so‘rashganda, u shunday javob bergan ekan: «Xudo saqlasin, uning muhtojligi yengillashmasin; uning kambag‘alligi dunyoni boy qilyapti».

Burgut bolalari ucha boshlashi bilan ona burgut ularni uyadan itarib tashlaydi va uyaning tuk va patlarini yulib oladi. Qo‘pol va og‘ir tajriba burgutchani qushlarning dadil shohi, o‘ljasini ta’qib qilishda shiddatli va mohir ovchi bo‘lishga tayyorlaydi.

«Hayotimda meni kuchli qilgan narsa g‘alabalar emas, mag‘lubiyatlar bo‘ldi», — degan edi keksa bir sarkarda.

Qrim urushidagi janglardan birida to‘p o‘qi qal’a ichiga tushib, go‘zal bir bog‘ni vayron qildi. Ammo o‘q ochgan xunuk chuqurdan buloq otilib chiqdi va keyinchalik doim oqib turadigan tirik chashmaga aylandi. Baxtsizlik va qayg‘u qalbimizda ochgan xunuk yaralardan ham ko‘pincha boy tajriba va yangi quvonchlarning bitmas chashmalari otilib chiqadi.

Ko‘p odamlar bor-budidan ayrilmaguncha o‘zini topa olmagan. Musibat uni faqat kashf qilish uchun yalang‘ochlagan. To‘siqlar va mashaqqatlar kuchli hayotga go‘zal shakl beradigan iskana va bolg‘adir. Tog‘ yonbag‘ridagi qo‘pol qoya asrlar davomidagi tinchligini buzadigan parma va portlashdan nolishi mumkin. Ammo keyin qarang: undan muhtasham haykal paydo bo‘ldi. Portlash, iskana va silliqlash bo‘lmaganida, haykal marmar ichida abadiy uxlab yotardi. Bizning yuksakroq, olijanobroq «men»imiz ham musibatning portlashi, to‘siqlarning iskanasi va ming bir mayda tashvishning silliqlashisiz hayotimiz qoyasida abadiy noma’lum qolib ketardi.