«Qaror qil — va erkinsan» (Longfello).

«Tilimizdagi eng og‘ir yuk ko‘taradigan so‘zlar — eng qisqalari: „ha“ va „yo‘q“. Qat’iy „yo‘q“ — qat’iy xarakter, oson aytiladigan „ha“ — zaif xarakter, uni qanday bezamaylik» (T. Manjer).

Respublika davrida Rimni gallar qamal qilganda, rimliklar shunchalik tang ahvolga tushdiki, oltin evaziga tinchlik sotib olishga rozi bo‘lishdi. Rivoyatga ko‘ra, ular oltinni tarozida tortayotganda sarkarda Kamill paydo bo‘lib, tovon o‘rniga tarozi pallasiga qilichini tashladi va rimliklar tinchlikni sotib olmasligini, uni qilich bilan qo‘lga kiritishini e’lon qildi. Bu dadil va tezkor qaror rimliklarni shunday ruhlantirdiki, ular dushmanni haydab chiqarishdi.

Favqulodda vaziyatda tezkor, qat’iy, aniq — garchi xato bo‘lsa ham, biror ish qiladigan odamning paydo bo‘lishi hamma narsani o‘zgartirib yuboradi. Bunday odam tog‘ cho‘qqisidan esgan salqin shabadadek keladi. U ikkilanib, sarosimaga tushgan olomon uchun shifobaxsh dori.

Suriya podshosi Antiox Misrga bostirib kirganda, Rim o‘z elchisini yubordi. Elchi Iskandariya yaqinida podsho bilan uchrashib, unga orqaga qaytishni buyurdi. Podsho noaniq javob berdi. Shunda dovyurak rimlik qilichi bilan podshoning atrofiga yerga doira chizdi va javob bermaguncha bu chiziqdan chiqmaslikni talab qildi. Elchining qat’iy qarori tufayli bosqinchi chekindi va urushning oldi olindi.

O‘z asrida iz qoldirgan odamlar katta va tez qaror qabul qiladigan odamlar bo‘lgan. Qat’iyatsiz odam — doim ikki fikr orasida tebranib turadigan, ikki yo‘ldan qaysi birini tanlash haqida abadiy bahslashadigan odam — o‘zini boshqara olmasligini, boshqalarga tobe bo‘lish uchun yaratilganini o‘z ikkilanishi bilan e’lon qiladi. U mustaqil odam emas, faqat yo‘ldosh.

Ikkilanuvchi odam doim u bilan oxirgi gaplashgan odamning fikriga qaram bo‘ladi. U to‘g‘ri yo‘lni ko‘rishi mumkin, ammo noto‘g‘ri tomonga oqib ketadi. Biror yo‘lni tanlasa ham, kimdir qarshi chiqmaguncha unga amal qiladi, xolos.

Yuliy Sezar Italiyaning chegarasi bo‘lgan Rubikon daryosiga yetib kelganda, hech bir sarkarda senat ruxsatisiz kirishi mumkin bo‘lmagan hududga bostirib kirish fikri hatto uning buyuk irodasini ham bir lahza tebratdi. Ammo uning oldida «yo o‘zimni halok qilaman, yo yurtimni» degan tanlov turardi va dovyurak aqli uzoq ikkilanmadi. «Qur’a tashlandi», — dedi u va legionlari boshida daryoga otildi.

Eng yaxshi yo‘lni darhol tanlash, unga qarshi barcha sabablarni qurbon qilish va bir marta qurbon qilgach, ularni abadiy jim qilish — ularning qayta-qayta o‘z haqini talab qilib, bizni tanlagan yagona yo‘limizdan chalg‘itishiga yo‘l qo‘ymaslik — muvaffaqiyatga erishishdagi eng qudratli kuchlardan biri.

«Stiven Uitni» kemasi yarim tunda Irlandiya qirg‘og‘idagi qoyaga urilib, bir necha lahza qoyaga ilinib turdi. Shu lahzada darhol qoyaga sakragan yo‘lovchilarning hammasi omon qoldi. Qat’iy qadam ularni xavfsiz joyga olib chiqdi. Ikkilanib qolganlarni esa qaytgan to‘lqin olib ketdi va ular abadiy dengiz qa’riga g‘oyib bo‘ldi.

Qat’iyatli odam nafaqat ivirsish va paysalga solishdan tejalgan vaqtdan yutadi, balki ikkilangan odam behuda sarflaydigan kuch va hayotiy quvvatni ham tejaydi. Ikkilangan odam har bir dalilni goh bir tomonga, goh ikkinchi tomonga olib, ikki palla teng bo‘lib qolguncha tortadi va qaror qabul qilishga yetarli sabab topolmaydi. U o‘z irodasi bilan umuman qimirlamaydi, ammo har qanday tashqi turtki uni osongina u yoqdan-bu yoqqa suradi.

Napoleon jang butun kun davom etsa ham, odatda bir necha daqiqa ichida hal bo‘lishini aytardi. U «agar»lar va «lekin»lar haqida: «Ular — buyuk ishlarning dushmani», — degan.

Qat’iyatsiz odam diqqatini bir nuqtaga jamlay olmaydi. U kuchini sochadi, quvvatini tarqatadi va hech narsani oxiriga yetkazmaydi. Biror kasb unga o‘zining pushti tomonini ko‘rsatadi — u aynan shu ishni istashiga ishonch hosil qilib, ishtiyoq bilan unga kirishadi. Ammo bir necha kundan keyin tikanlar ko‘rina boshlaydi, ishtiyoqi so‘nadi va u nega bunday noto‘g‘ri tanlov qilganiga hayron bo‘ladi.

Bir rivoyat bor. Qudratli bir jin go‘zal qizga, agar u makkajo‘xori dalasidan to‘xtamay, orqaga qaytmay va u yoqdan-bu yoqqa adashmay o‘tib, eng katta va eng pishgan so‘tani tanlasa, unga noyob sovg‘a berishni va’da qildi. Sovg‘aning qadri so‘taning katta va mukammalligiga qarab belgilanardi. Qiz ko‘p ajoyib so‘talar yonidan o‘tdi, ammo eng katta va eng mukammalini olishga shunchalik intildiki, birortasini ham uzmay oldinga ketaverdi. Dalaning oxiriga yaqinlashganda esa faqat mayda, qurib qolgan so‘talar qolgan edi — va u oxir-oqibat eng arzimasini olishga majbur bo‘ldi. Hamma narsada «eng zo‘r» imkoniyatni kutib, hech birini tanlamaydigan odamlar ham shunday qismatga uchraydi.

— Butun sirimiz shunda edi, — degan savdogar Amos Lourens, — biz tez harakat qilishni odat qilganmiz va shu tufayli suv to‘lqinining eng yuqori cho‘qqisida suzganmiz. Boshqalar esa suv yarmiga tushguncha kutishni odat qilgan va sayozlikda qolib ketgan.

Shaharlarda yo‘ldan adashgan yoshlarning aksariyati zaif nafslariga murojaat qiladigan ming bir vasvasa va jozibaga «yo‘q» deya olmagani uchun halok bo‘ladi. Agar ular boshida ozgina qat’iyat ko‘rsatsa, bitta qat’iy «yo‘q» vasvasachilarni abadiy jim qilgan bo‘lardi. Ammo ular zaif, birovni xafa qilishdan qo‘rqadi, «yo‘q» deyishni yoqtirmaydi — va tez orada keng, ammo halokatli yo‘lga tushib qoladi.

Qadimiy rivoyatda aytilishicha, bir ahmoq bilan bir dono birga yo‘l yurib, ikki yo‘l ayrilishiga yetib kelishdi: biri keng va chiroyli, ikkinchisi tor va notekis edi. Ahmoq yoqimli yo‘ldan yurmoqchi bo‘ldi; dono esa og‘ir yo‘l eng qisqa va eng xavfsiz ekanini bilardi va buni aytdi. Ammo oxiri ahmoqning qistovi g‘olib keldi — ular jozibali yo‘lga tushishdi va tez orada qaroqchilarga duch kelib, bor-budlaridan ayrilishdi.

Qalbda ikkilanishchalik tez o‘sadigan odat yo‘q. Odam nima qilganini anglamasidanoq butun umrini boy berib qo‘yadi — faqat u bilan nima qilishini hech qachon hal qilmagani uchun. Hayotda muvaffaqiyatsizlikka uchraganlarning qabr toshlarida satrlar orasidan shunday so‘zlarni o‘qish mumkin: «Ivirsidi», «Kechikdi», «Paysalga soldi», «Doim ortda qoldi».

Valter Skott yoshlarni bo‘sh vaqtning har bir yorig‘idan sizib kiradigan va ko‘pincha yorqin hayotni barbod qiladigan ivirsish odatidan ogohlantirardi. «Shioringiz shunday bo‘lishi kerak, — derdi u, — „Hoc age“ — ya’ni hoziroq qil».

Tezkor odam degan obro‘dan ko‘ra bankdan yoki do‘stdan tezroq ishonch va yordam keltiradigan narsa yo‘q. «Birinchi vazifangiz dunyoga siz yog‘och va somondan emasligingizni, sizda temir borligini ko‘rsatish bo‘lsin. Odamlar siz qilaman degan ishni qilishingizni, bir marta qabul qilgan qaroringiz qat’iy ekanini bilsin».

Bu raqobatli asrda oldinga chiqmoqchi bo‘lgan odam tezkor va qat’iy qaror egasi bo‘lishi kerak. U kemalarini orqasidan yoqib, chekinishni abadiy imkonsiz qilishi kerak. Qilichini sug‘urganda qinini uloqtirib yuborishi kerak — toki tushkunlik va ikkilanish lahzasida uni qayta qiniga solish vasvasasi bo‘lmasin.